«ائتلاف ششضلعی»؛ ابزار نتانیاهو برای بازتعریف ژئوپولیتیک منطقه
منبع تصویر، Taylor Hill/Getty Images
- نویسنده, مروه کارا-کاشکا
- شغل, بخش ترکی بیبیسی
- زمان مطالعه: ۶ دقیقه
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل اخیرا در یک سخنرانی از چشماندازی سخن گفت که آن را «ائتلاف شش ضلعی» نامیده است.
بر اساس متن انگلیسی سخنرانی که از سوی وزارت امور خارجه اسرائیل منتشر شد، آقای نتانیاهو گفت که چشمانداز ایجاد یک نظام جامع را دارد که آن را «شش ضلعی اتحادها در پیرامون و درون خاورمیانه» مینامد.
نخستوزیر اسرائیل در این سخنان که پیش از حمله به ایران بیان شد گفت این ائتلاف شامل هند، کشورهای مختلف عربی و آفریقایی، یونان و قبرس بهعنوان کشورهای مدیترانهای و نیز کشورهایی از آسیا خواهد بود که هنوز نمیتواند جزئیات آنها را بیان کند.
اظهارات او پیش از تماسهای دیپلماتیک کشورش با هند و اتیوپی مطرح شد.
«علیه محورهای افراطی شیعه و سنی»
آقای نتانیاهو در سخنان خود درباره چشمانداز «ائتلاف شش ضلعی» جزئیات زیادی ارائه نداد.
اما هدف خود را چنین توصیف کرد: «ایجاد محوری از ملتهایی که درباره واقعیتها، چالشها و اهداف همنظر هستند؛ در برابر هم محور افراطی شیعی که ضربات بسیار سختی به آن وارد کردهایم و هم محور افراطی سنی که در حال ظهور است.»
آقای نتانیاهو گفت: «هر یک از این ملتها برداشت متفاوتی دارند و همکاری ما میتواند نتایج بزرگی به بار آورد و البته مقاومت و آینده ما را تضمین کند.»
گمان میرود منظور نخستوزیر اسرائیل از «محور افراطی شیعی»، ایران و ساختاری باشد که بهعنوان «محور مقاومت» توصیف میشود.
این ساختار شامل حماس و جهاد اسلامی در سرزمینهای فلسطینی، حزبالله در لبنان، شبهنظامیان شیعه در عراق و حکومت اسد در سوریه پیش از سقوط آن بود.
پس از حملات حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ علیه اسرائیل که به کشته شدن بیش از ۱۲۰۰ نفر انجامید، عملیات اسرائیل در منطقه این محور را تا حد زیادی تضعیف کرد.
«هدف، ارسال پیام منزوی نبودن اسرائیل است»
اما آقای نتانیاهو با عبارت «محور افراطی سنی» به کدام کشورها اشاره کرده است؟
دکتر لورا جیمز، معاون مدیر شرکت مشاوره بینالمللی آکسفورد آنالیتیکا، در پاسخ به پرسشهای بیبیسی ترکی گفت: «او کشورها را بهطور مشخص نام نمیبرد و آگاهانه مبهم سخن میگوید؛ چون «ائتلاف» مورد اشاره او در واقع بیشتر یک ابزار تبلیغاتی برای مخاطبان داخلی است.»
به گفته خانم جیمز، هدف این است که پیش از انتخابات به افکار عمومی اسرائیل پیام داده شود که این کشور«در عرصه بینالمللی منزوی نیست.»
الون پینکاس، دیپلمات پیشین اسرائیلی و نویسنده روزنامه هاآرتص که از منتقدان سرسخت آقای نتانیاهو است، در ارزیابی خود به بیبیسی ترکی گفت این اقدام «تلاشی برای وارونهنمایی واقعیت و معادلات ژئوپولیتیک» است.
آقای پینکاس که در گذشته به دو نخستوزیر اسرائیل مشاوره داده، یادآور شد که آقای نتانیاهو پیشتر نیز ایده ائتلافی «اسرائیلی-سنی» علیه ایران را شامل عربستان سعودی، کشورهای خلیج فارس و اسرائیل مطرح کرده بود، اما «این هرگز محقق نشد.»
آقای پینکاس افزود: «اکنون در ذهن او اندونزی، جمهوری آذربایجان و عربستان سعودی قرار دارد. همه اینها برای پرهیز از پرداختن به مسئله فلسطین است.»
کدام گروهها در کانون این اظهارات قرار دارند؟
به گفته دکتر جیمز، در پسزمینه این موضوع شراکت میان اسرائیل و امارات متحده عربی قرار دارد: «امارات گروههای سنی را که آنها را 'رادیکال' میداند، تهدیدی جدی تلقی میکند. این گروهها شامل، و البته محدود به، اخوانالمسلمین و گروههای مرتبط با آن نیست. بنابراین تمرکز امارات احتمالا بر بازیگرانی مانند حماس، دولت سوریه، ارتش سودان و حزب اصلاح در یمن است.»
منبع تصویر، REUTERS/Ronen Zvulun
با این حال دکتر جیمز تاکید میکند که «سخت است گفته شود اینها واقعا یک «محور» هماهنگ و همسو تشکیل میدهند.»
این تحلیلگر همچنین خاطرنشان میکند که بنیامین نتانیاهو نامی از قطر، ترکیه و عربستان سعودی نبرده، اما بهطور خاص نیز آنها را مستثنی نکرده است.
«اسرائیل ترکیه را تهدیدی جدید برای اهداف منطقهای خود میبیند»
مگان ساتکلیف از شرکت مشاوره ریسک «سیبیلین» در بریتانیا در گفتوگو با بیبیسی ترکی اظهار داشت که اگرچه بنیامین نتانیاهو صراحت نامی نبرده، اما یکی از کشورهایی که در محافل سیاسی اسرائیل بهطور گسترده درباره آن صحبت میشود، ترکیه است.
او گفت: «اسرائیل ترکیه را تهدیدی جدید برای اهداف منطقهای خود میبیند؛ بخشی از آن به دلیل نفوذ رو به افزایش ترکیه، بهویژه در سوریه است.»
منبع تصویر، EPA-EFE/REX/Shutterstock
از زمان سقوط حکومت اسد در دسامبر ۲۰۲۴، ترکیه بهعنوان یکی از تاثیرگذارترین قدرتها در سوریه دیده میشود.
مگان ساتکلیف تاکید میکند که موضع ترکیه در قبال اسرائیل و حماس نیز همراه با تحولات سوریه، تنش میان دو کشور را افزایش داده است.
رئیسجمهور رجب طیب اردوغان معتقد است «اسرائیل در غزه مرتکب نسلکشی شده است.» او میگوید ترکیه حماس را «سازمان مقاومت» میداند.
آقای اردوغان همچنین در سخنرانیهای خود بارها بنیامین نتانیاهو را با آدولف هیتلر مقایسه کرده است.
در اسرائیل نیز برخی محافل معتقدند ترکیه «یک تهدید» است.
اخیرا نفتالی بنت، نخستوزیر پیشین اسرائیل، در یک سخنرانی در آمریکا گفت: «یک تهدید جدید ترکی در حال ظهور است.»
آقای بنت که مدعی است ترکیه و قطر در پی گسترش نفوذ خود در سوریه هستند، افزود: «ترکیه، ایران جدید است. اردوغان سیاستمداری پیچیده و خطرناک است و قصد دارد اسرائیل را در محاصره قرار دهد. ما نمیتوانیم دوباره چشم بر این واقعیت ببندیم.»
«زمینه مشترک برای هند»
اظهارات آقای نتانیاهو پیش از سفر نارندرا مودی، نخست وزیر هند به اسرائیل مطرح شد.
نخستوزیر اسرائیل در سخنانش از روابط ویژهای که در سالهای اخیر با هند برقرار شده با تمجید یاد کرد. او این سفر را «تاریخی» توصیف کرد و گفت همکاری میان دو کشور را تقویت خواهد کرد.
منبع تصویر، PIB/Anadolu/Getty Images
پاکستان به اظهارات آقای نتانیاهو واکنش نشان داد.
سنای پاکستان ۲۴ فوریه قطعنامهای را تصویب کرد که اظهارات آقای نتانیاهو درباره طرح تشکیل ائتلاف با هند و سایر کشورها علیه کشورهای مسلمان را محکوم کرد.
در متن این قطعنامه آمده است که چنین اقداماتی «صلح و ثبات منطقهای و بینالمللی را تهدید میکند.»
مگان ساتکلیف زمانبندی این گفتمان را مهم میداند. به گفته او، بنیامین نتانیاهو با «توصیف محورافراطی سنی بهعنوان تهدیدی برای ثبات منطقهای» در پی آن است که هند با این موضع همراه شود.
ترکیه بهطور تاریخی روابط نزدیکی با پاکستان دارد.
پس از بمباران پاکستان از سوی هند در ۷ مه ۲۰۲۵، روابط آنکارا-دهلی وارد دورهای پرتنش شد.
«گسترش نفوذ در آفریقا»
اندکی پس از اظهارات بنیامین نتانیاهو، اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، در ۲۵ فوریه از اتیوپی دیدار کرد.
به گفته مگان ساتکلیف، این گفتمان آقای نتانیاهو «تلاشهای اسرائیل برای نزدیکتر شدن و گسترش روابطش با منطقه آفریقا، و همچنین احتمال ایجاد تاسیسات اطلاعاتی، شناسایی و نظارتی در سومالیلند» را نیز در بر میگیرد.
امضای یادداشت تفاهمی در ژانویه ۲۰۲۴ از سوی اتیوپی برای به رسمیت شناختن سومالیلند در ازای دسترسی به دریای سرخ و بندر بربره، در آن زمان موجب تنش شده بود.
چند روز بعد، سومالی نیز توافق دفاعی جامعی با ترکیه امضا کرد.
سومالی اعلام استقلال یکجانبه سومالیلند را به رسمیت نمیشناسد و آن را بخش جداییناپذیر خود میداند.
پس از آنکه اسرائیل در دسامبر ۲۰۲۵ رسما سومالیلند را به رسمیت شناخت، تنشها در منطقه دوباره افزایش یافت.
مگان ساتکلیف میگوید میتوان گفت اسرائیل از گفتمان «محور افراطی سنی» برای «ایجاد زمینه مشترک با متحدان بالقوهای مانند اتیوپی، هند و سومالیلند، کاهش انزوای بینالمللی خود و افزایش همکاری در حوزههایی مانند اطلاعات، فروش تسلیحات و توسعه سامانههای مشترک تسلیحاتی» استفاده میکند.
