فرزندانی با پدران افغان و مادران هندی؛ عکس های مسکا نجیب و نازس افروز

در قلب لندن، دانشکده پژوهش‌های شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن، تا پانزدهم دسامبر میزبان کابلی‌والا است. نمایشگاه از کابل تا کلکته نتیجه سه سال پژوهش و عکاسی نازس افروز و مسکا نجیب از زندگی افغان‌های مهاجر به هند بریتانیایی در صد سال گذشته است. آمیزه‌ای از قصه رابیندرانات تاگور تا کابل کوچکِ هند و زندگی مسکا،‌ کابلی والای دهلی.

با مسکا دست می‌دهم و می‌پرسم،‌ اگر بتوانی خاطره‌ای را در یک قاب عکس چاپ کنی، چه خواهد بود؟

مکث طولانی و با شادی که سراسر چهره‌اش موج می‌زند: "عکس نمی‌شود، می‌خواهم در قالب فیلم پیاده شود... صبح که از خواب بیدار می‌شدم می‌‎رفتم با هم صبحانه بخوریم، ابایم (پدرم) با همه گپ می‌زد و برای همه ما وقت داشت. حاضر می‌شدیم برای مکتب. در مدرسه صلح درس می‌خواندم. یاد دارم که زنگ تفریح برای ما (ناهار) ماش‌آوه می‌دادند، من با هیجان و شادی با دوستانم قروت می‌خوردم."

مسکا نجیب تصویری که از کودکی در ذهن دارد آخرین روزهایش در کابل است، آغاز دهه نود میلادی و روزهای پر آشوب مرگ و زندگی. او در افغانستان به دنیا آمد، هشت سال در کابل زندگی کرد و دو سال اول مدرسه را در یکی از پر حادثه ترین پایتخت‌های جهان درس خواند. پدرش نجیب الله احمدزی مشهور به دکتر نجیب رییس جمهوری وقت افغانستان، همسر و سه دخترش را به هند فرستاد که نجات پیدا کنند. خودش در کابل گیر کرد و چهار سال بعد به دست طالبان به شکل تکان‌دهنده‌ای کشته شد. مسکا، مادر و دو خواهرش از آن زمان در هند کار و زندگی می‌کنند.

کابلی والا

مسکا نجیب نمی‌تواند خاطرات تلخ و شیرینی که در حافظه ذهنش از کابل دارد را در قالب عکس یا فیلم چاپ کند.

اما با این سندروم "هر کسی کو دور ماند از اصل خویش/باز جوید روزگار وصل خویش" چه می‌کرد؟ مسکا کاری که می‌توانست را کرد.

او رفت سراغ قدیمی ترین افغان‌هایی که بیش از یک قرن پیش به دلایل تجاری و جست‌وجوی زندگی بهتر به کلکته در ایالت بنگال (هند بریتانیایی وقت) در شرقی ترین جغرافیای هند، مهاجرت کرده بودند.

"در هند بزرگ شدم درس خواندم و کار کردم و وقتی از من می‌پرسیدند از کجایی؟ من می‌گفتم افغانستان و همیشه بحث سر داستان رابندرنات تاگور قصه "کابلی والا"، باز می‌شد. همان بود که به این برنامه عکاسی علاقمند شدم."

بیشتر بخوانید:

رابیندرانات تاگور برنده جایزه نوبل، ۱۲۶ سال پیش در یک داستان کوتاه، ماجرای زندگی مرد بازرگانی را روایت کرد که سالی یکبار از جنوب افغانستان برای فروش میوه خشک به کلکته هند سفر می‌کرد.

قصه در چند بخش‌ روایتگر روابط عاطفی والدین و فرزند است: مهر پدر هندی به دخترش در کلکته، مهر کابلی والا‌ به دخترش در افغانستان و قصه عاطفی کابلی‌والا و مینی. قصه کابلی‌والا در چندین فیلم، کارتون و مجموعه تلویزیونی به زبان‌های هندی و بنگالی درآمده و اخیرا الهام بخش پروژه عکاسی مسکا و نازس بوده است.

از کابل تا کلکته

در سال ۲۰۱۲ مسکا نجیب و نازس افروز که هر دو مشغول کار روزنامه نگاری و عکاسی اند،‌ تصمیم می‌گیرند یک قرن بعد از اولین مهاجرت افغان‌ها به کلکته،‌ سری به این شهر بزنند و ببینند که این داستان واقعیت داشته یا آنچه تاگور روایت کرده فقط "داستانی خیالی" بوده است.

نازس افروز در ایالت بنگال و کلکته بزرگ شده است: "وقتی عکاسی را شروع کردیم قصه‌های جالبی یافتیم... قصه‌افغان‌هایی که در نیمه قرن ۱۹ عمدتا از ولایت‌های پکتیا و پکتیکای افغانستان آمدند و کلکته را خانه خود ساختند و حالا جزئی از هویت شهر کلکته شده‌اند."

نازس و مسکا در کلکته هزاران عکس گرفتند و تنها پنجاه عکس را برای نمایشگاه خود برگزیدند. مسکا می‌گوید:‌ "تلاش کردیم عکس‌هایی را انتخاب کنیم که نفس و رنگ اصلی زندگی آن ها را در کلکته منعکس کند، مثل وابستگی ها، هویت، خاطرات و این که زندگی دور از خانه و کاشانه چطور است."

نیمه پنهان

قصه مهاجرت افغان‌ها همیشه پر از افت و خیز بوده،‌ از مهاجرت یک قرن پیش تا فرار گسترده پناهجویان از افغانستان از مسیر خطرناک و پر تلفات مدیترانه در سال‌های اخیر به اروپا. هر وقتی افغان‌ها به جایی سفر کرده‌اند چیزهایی را جا مانده‌اند.

در نمایشگاه "از کابل تا کلکته" تقریبا همه پهلوهای زندگی افغان‌های کلکته با ظرافت منعکس شده، از شیوه غذاخوردن گروهی تا نقش قالیچه های افغانی، کاروبار و مراسم سنتی.‌ اما در اکثر عکس‌ها نبود بخشی از این زندگی به شدت حس می‌شود: زن.

به نظر مسکا این که افغان‌ها توانسته‌اند نسل به نسل هویت خود حفظ کنند مساله مهمی است،‌ بخشی از آن هم جایگاه زن در زندگی مرد افغان است: "بله زنان را نمی بینم، چون پشت پرده‌اند، چون آنها زنان کابلی‌والا اند و باید در اندرونی باشد و از نظرها دور. ولی من امیدوارم که این به زودی تغییر کند."

جالب اینجاست که افغان‌ها هنگام مهاجرت به هند،‌ یک قرن پیش زنان خود را با خود به کلکته نبردند،‌ زنی در این مهاجرت همراه مردان نبود. ناسز افروز می‌گوید: "مردان افغان در کلکته عمدتا با زنان مسلمانان هند ازدواج کردند، بیشتر با زنان مسلمان اردو زبان هند." این رخداد همچنین به شکل گیری هویت در کلکته هم نقش داشته؛ نسلی از فرزندان با پدران افغان و مادران هندی.

در جست‌جوی هویت گمگشته

مسکا وقتی در کودکی از افغانستان مهاجرت و در هند ساکن شد دیگر هیچ وقت به کشورش برنگشت. برای مسکا نجیب که شرایط کابل همه چیز بخصوص پدرش را به بدترین شکل از او گرفت، دیدار با کابلی‌والاهای کلکته حس دیگری داشته است. سفری در تونل زمان:‌ "چیزی که در تمام این سال ها فقدانش را در زندگی‌ام حس می‌کردم، جستجوی هویت بود و من از این که هویتم را در خارج از کشور از دست بدهم بسیار هراس داشتم... این پروژه برای من نقطه وصل بود و وقتی وارد خانه کابلی‌والا شدم مثل این بود که سفری آنی به کابل داشتم."

اما حفظ اصالت گاهی برای افغان‌ها در کلکته مشکلاتی هم داشته است. نازس افروز به مدارک هویت افغان‌های کلکته نگاهی کرده و دریافته که کاغذپرانی و پایبندی افغان‌ها به چگونگی تعریف هویت و جغرافیایی که هیچ گاهی وجود نداشته، گاهی سبب شده که آنها مدارک مشخصی برای تشخیص هویت بدست نیاورند.

مسکا با وجودی که می‌داند سفر با گذرنامه افغانستان مشکلات زیادی دارد اما با وجود سال‌ها زندگی و شهروندی در هند، تا حالا گذرنامه هندی نگرفته است: ‌"پاسپورت افغانستان همان چهل برگی است که من را به عنوان یک افغان معرفی می‌کند."

زندگی انسان‌‎ها در همه دوره‌های تاریخی سراسر مهاجرت بوده،‌ گاهی برای دوری از اصل و گاهی برای جستجوی روزگار وصل. اما اهمیت اصل و ریشه در زندگی انسان امروز چیست؟ الیف شفق، نویسنده ترک در سخنرانی در دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی دانشگاه لندن توضیح جالبی داد: "صوفی‌ها به درخت طوبی اشاره می‌کنند،‌ درختی که قرار بوده برعکس باشد با ساق‌هایی در زمین و ریشه‌هایی در هوا. به این معنی که شما ریشه دارید اما ریشه‌های شما در هوا است و به جاهای مختلفی وصل شده است. ریشه‌ها الزاما قرار نیست در یک جایی دفن باشد،‌ حتی اگر زیر خاک هم باشد،‌ در مسیرهای مختلفی ریشه می‌دواند."

جستجوی هویت گمگشته کار سختی و طاقت فرسایی است، اما جستجوی هویتی با ریشه‌هایی که هر تار آن در جایی خفته،‌ گاهی گمراه کننده است،‌ گاهی رهایی‌بخش.