انتصاب معاونت فرهنگی: تسلط قم بر وزارت ارشاد بیشتر می‌شود؟

عباس صالحی، وزیر ارشاد، دو ماه و نیم پس از آغاز کار دولت جدید ایران، محسن جوادی، یکی از نزدیکان و همفکران خود را به سمت معاونت امور فرهنگی منصوب کرد.

آقای جوادی طلبه پیشین حوزه علمیه قم و استاد کنونی دانشگاه این شهر است.

به لحاظ سازمانی، وزارت ارشاد دارای شش معاونت است، اما همانطور که وزیر ارشاد روز دوشنبه ۸ آبان در مراسم معارفه جوادی در محل وزارت ارشاد گفته، معاونت امور فرهنگی نسبت به دیگر معاونت‌های این وزارتخانه "به دلیل دامنه گسترده فعالیت‌های خود" دارای "اهمیت و حساسیت بیشتر" است.

صالحی که خود در دولت قبل، معاونت امور فرهنگی ارشاد را بر عهده داشت، یکی از دلایل حساسیت این معاونت را "مخاطبان و ذی‌نفعان آن" دانسته که از لحاظ گستردگی "تنوع کمی و کیفی دارند".

تمام نویسندگان، شاعران، مترجمان، ناشران، چاپخانه‌داران، کتابفروشان، ویراستاران، تصویرگران و دیگر کسانی که با قلم و نوشتن و نشر مربوط هستند، به طور مستقیم یا غیرمستقیم با معاونت امور فرهنگی وزارت ارشاد سر و کار دارند.

همچنین در حالی که به تازگی نویسندگان و مترجمان سنی خواستار حذف برچسب "ویژه اهل سنت" از روی کتاب‌های خود شده‌اند، وزیر ارشاد " اضافه کرده که "حوزه اقوام، مذاهب و ادیان نیز یکی دیگر از فعالیت‌های جدی معاونت امور فرهنگی" وزارت ارشاد است.

بیشتر بخوانید:

صالحی به بزرگترین رویداد فرهنگی ایران، که همان نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران است اشاره کرده و گفته که برگزاری این نمایشگاه، نمایشگاه‌های استانی و خارجی، و جوایز و جشنواره‌های مختلف دولتی مثل جایزه کتاب سال، جایزه پروین، جایزه جلال آل‌احمد، هفته کتاب و جشنواره شعر فجر، از دیگر برنامه‌های این معاونت است.

اداره کتاب که منتقدان جمهوری اسلامی به طعنه از آن به عنوان "اداره سانسور" نام می‌برند، از زیرمجموعه‌های معاونت امور فرهنگی است.

با این حال، موضوع اعمال ممیزی یا سانسور فقط به این معاونت ختم نمی‌شود و تقریبا تمامی بخش‌های وزارت ارشاد به طور سیستماتیک به اعمال ممیزی می‌پردازند؛ از سانسور کتاب و فیلم و موسیقی و تئاتر گرفته تا هنرهای تجسمی و بازی‌های رایانه‌ای و مطبوعات و ...

محسن جوادی کیست؟

محسن جوادی، معاون جدید امور فرهنگی، هم نسل عباس صالحی، وزیر ارشاد است و هر دو خاستگاه و مرام فکری مشترک دارند.

محسن جوادی که سال ۱۳۴۲ در شهر ابهر به دنیا آمده، در دهه شصت خورشیدی به حوزه علمیه قم رفت و طلبه شد. صالحی هم که یک سال از جوادی کوچکتر است، در همان دوره در حوزه‌های مشهد و قم مشغول خواندن درس حوزوی بوده است.

گرچه عباس صالحی و محسن جوادی بعدا وارد دانشگاه قم شدند، اما سابقه و نگاه حوزوی هر دو همچنان پررنگ است.

از همان پیروزی انقلاب ایران، روحانیان سهم عمده را در اداره وزارت ارشاد از آن خود کردند؛ علاوه بر وزیران روحانی مثل عبدالمجید معادیخواه و محمد خاتمی و وزیران "روحانی‌زاده" مثل علی لاریجانی و علی جنتی، بسیاری از مدیران کل ارشاد استان‌های ایران نیز طی دهه‌های گذشته روحانی بوده یا مدتی درس حوزوی خوانده‌اند.

اما با به قدرت رسیدن حسن روحانی و شروع وزارت علی جنتی که خود تحصیلکرده مدرسه حقانی بود، وزارت ارشاد شاهد نسلی از مدیرانی شد که به نوشته رسانه‌های ایران "روحانیان کت و شلوارپوش" (عبارتی که به طور ویژه درباره عباس صالحی به کار می‌رود) هستند و از میان اهالی فرهنگ انتخاب نمی‌شوند.

در دولت قبلی، پس از آنکه علی جنتی، عباس صالحی را با حکم معاونت امور فرهنگی به وزارت ارشاد وارد کرد، صالحی نیز در سال ۹۳ محسن جوادی را با سمت دبیر علمی جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، در حلقه کارگزاران وزارت ارشاد قرار داد.

اما به غیر از شباهت فکری، صالحی و جوادی، از یک نظر دیگر نیز شبیه یکدیگر هستند: هر دو پیش از ورود به وزارت ارشاد، تجربه اجرایی نداشتند.

این موضوع گرچه اکنون به نظر امری عادی جلوه می‌کند، اما چهار سال پیش، انتصاب عباس صالحی، موجی از نگرانی و ابهام را میان اهل کتاب برانگیخت.

هر چند برخی از ناظران معتقدند که ارتباط وزارت ارشاد با حوزه‌های علمیه، موجب کاهش تنش میان این دو نهاد و ایجاد فرصت "چانه‌زنی" میان مدیران ارشاد و کانون‌های مذهب و به دنبال آن کانون‌های قدرت در ایران می‌شود.

وزارت ارشاد به ویژه بخش کتاب آن، در سال‌های اخیر هدف حملات تند مراجع تقلیدی مثل آیت‌الله وحید خراسانی و مکارم شیرازی بوده است.

معاونت های وزارت ارشاد:

همچنین قم پس از تهران، دومین شهر از نظر تعداد ناشران و کتاب‌های چاپ شده است و همچنین پایتخت کتاب‌های مذهبی ایران به شمار می‌رود و ارتباط پررنگ این شهر با وزارت ارشاد را ناگزیر می‌کند.

وزیر ارشاد نیز در معرفی معاون خود گفته که او هم "سنتی و حوزوی" است و هم به "نسل نواندیش" تعلق دارد و "حوزه فرهنگ به چنین ترکیبی به صورت یک‌جا نیاز دارد".

اما تجربه چهار سال گذشته نشان داده که باز کردن گره‌های اصلی وزارت ارشاد حتی فراتر از توان این دسته از مدیران ارشاد است.

به عنوان نمونه، در حوزه کتاب، انتشار رمان "زوال کلنل" نوشته محمود دولت‌آبادی از دوران محمود احمدی‌نژاد تاکنون ممنوع است. حتی عباس صالحی، چه زمانی که معاون امور فرهنگی بود و چه حالا که وزیر است، نتوانسته سد سانسور را برای این کتاب مهم ادبیات معاصر ایران که به زبان‌های مهم دنیا ترجمه شده، بشکند.

همچنین عباس صالحی، در آغاز کارش به عنوان معاون فرهنگی وزیر ارشاد، علنا از وجود "فهرست سیاه" نویسندگان و ناشران سخن گفت، اما اکنون نیز با وجود رضایت نسبی ناشران، نمی‌توان به طور قطعی گفت که دیگر چنین فهرستی وجود ندارد.

نمونه دیگر، لغو کنسرتها یا ممنوعیت برگزاری آنها در شهر مشهد است. وزیر ارشاد روز یکشنبه ۷ آبان در یک نشست خبری در نمایشگاه مطبوعات، در این زمینه گفت که "گفتگوها ادامه دارد"، اما نشانه‌ای قطعی دال بر حل شدن این مشکل در آینده نزدیک در سخنان او وجود نداشت.

برنامه ها و چالش های پیش رو

محسن جوادی برای دوران فعالیت خود در سمت معاونت امور فرهنگی وزارت ارشاد برنامه‌ای ارائه نکرده، اما وزیر ارشاد در حکم خود، "احیا و گسترش فرهنگ اصیل اسلامی - ایرانی"، "برنامه‌ریزی در جهت تولید، توسعه و ترویج فرهنگ مکتوب و پژوهش‌های فرهنگی"، "حمایت از حقوق نویسندگان و اهل قلم و ناشران" و "روزآمد ساختن فعالیت‌های حوزه اندیشه و چاپ و نشر" را از او خواسته است.

جوادی نیز در مراسم معارفه خود بر "پیچیدگی" حوزه فرهنگ تأکید کرده و گفته که به دنبال راهی برای "ارتباط و تعامل" با "حوزه‌های تاثیرگذار این بخش" است.

او همچنین "فعال کردن بخش‌های پژوهشی در حوزه فرهنگ" و "تعامل با کشورها"ی دیگر را از برنامه‌های ضروری معاونت امور فرهنگی ارشاد برشمرده است.

در حالی که در دولت اول حسن روحانی، وزارت ارشاد با طرح شعار حذف ممیزی پیش از چاپ (بعدا دولت از این موضع عقب نشینی کرد) درصدد حل مشکل سانسور برآمد، اما وزارت ارشاد دولت دوم روحانی هیچ برنامه مشخصی در این زمینه ندارد و فقط بر "گفتگو" با نهادهای مذهبی و امنیتی تکیه می‌کند.

این گفتگو ضمانت قانونی ندارد و نتایج آن، با آمدن و رفتن اشخاص در وزارت ارشاد یا شرایط دیگر تغییر می‌کند.

اگر محسن جوادی را ادامه دهنده راه عباس صالحی در وزارت ارشاد بدانیم، بر اساس تجربه به دست آمده، می‌توان وضعیت کلی چهار سال آینده در حوزه کتاب را تا حدودی تصور کرد: رضایت نسبی ناشران و کتابفروشان، علی‌رغم حل نشدن بحران سانسور و عدم رعایت "حقوق مالکیت فکری و معنوی" یا همان قانون کپی‌رایت.