شیرازه فصل چهارم: زبان فارسی و زبان شناسی
- نویسنده, سام فرزانه
- شغل, تهیهکننده شیرازه
چهارمین فصل از برنامه رادیویی شیرازه به زبان فارسی و مباحث کوچکی از زبان شناسی اختصاص داشت. این مجموعه سیزده قسمتی از اول فروردین ۱۳۹۶ تا روز سیزدهم از رادیوی فارسی بیبیسی پخش شد. حسین سامعی، زبان شناس و مدرس زبان فارسی در دانشگاه اموری، در همه برنامهها صحبت میکند. کارشناسان دیگر هم بنا به موضوع برنامه و تخصصشان در یک یا چند قسمت برنامه حضور دارند.
در این مطلب خلاصهای از هر برنامه را میخوانید و میتوانید هر قسمت را اینجا بشنوید یا لینک آن را در ساوند کلاود و تلگرام پیدا کنید.
برنامه اول: دیباچه
در برنامه اول طرح بحث میکنیم. اینکه مسئله زبانی چیست. مردم چه نقشی در ساخت و پرداخت زبان دارند و سیاستگذاران زبان چه کار میکنند. از طرفی اشارهای هم میکنیم به مطالبی که در برنامههای بعدی قرار است مورد بحث قرار بگیرد. از اثر انقلاب مشروطه بر زبان گرفته تا لزوم باز کردن درهای زبان به روی ایدههای نو و غیره. داریوش آشوری و محمدرضا باطنی که هر دو زبان شناس هستند و آذر نفیسی، نویسنده در این برنامه صحبت میکنند.
در این برنامه کتاب "فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی" از محمد حسن دوست از انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی معرفی میشود.
برنامه دوم: دموکراتیک شدن زبان
برنامه دوم درباره دموکراتیک شدن زبان است. اینکه گسترش سواد و گسترش امکان بیان کردن نظرات، چطور قابلیتهای زبان را افزایش میدهد. از طرفی از این میگوییم که چطور این امکان جدید به نخبگان جامعه هم کمک میکند که با مخاطبشان ارتباط نزدیکتری داشته باشند. بابک مینا، دانشجوی دکترای فلسفه در این برنامه اظهار نظر میکند.
برنامه سوم: برنامه ریزی زبان
با تشکیل دولتهای جدید، داشتن زبانی رسمی که بتوان با آن مکاتبه کرد و آموزش و پرورش با آن انجام شود لازم شد. کشورها یک یا چند زبان رسمی دارند. حالا مسئله این است که باید این زبان را قاعده مند کرد و از طرفی آن را آماده پذیرش لغات جدیدی کرد که در زندگی مدرن امروز به آنها نیاز داریم.
در این برنامه، کتاب "زبان باز" از داریوش آشوری معرفی میشود که نشر مرکز آن را منتشر کرده است. آقای آشوری خود در این برنامه حضور دارد.
برنامه چهارم: زبان استعارهها، اشارات و کنایات
زبان در کل استعاره است. قراردادی است بین ما که مثلا فلان شی را لیوان بنامیم یا تلفن. در مرتبهای دیگر ما از استعارهها استفاده میکنیم تا نظر یا احساسمان را درباره مطالبی بیان کنیم. اینکه ما چه استعارهای را برای چه موضوعی به کار میگیریم، خود بیانگر بسیاری ناگفتهها درباره ماست. مهدی خلجی، نویسنده، در این برنامه صحبت میکند.
در این برنامه "فرهنگ لغات زبان مخفی" از مهدی سمائی معرفی میشود که نشر مرکز آن را منتشر کرده است.
برنامه پنجم: زبان و جنسیت
برخلاف بسیاری از زبان ها، فارسی در ساختار دستوری اش مذکر و مونث ندارد. یعنی ضمیرها، افعال و اسمها صورتشان برای فردی که مرد یا زن است فرق نمیکند. اما آیا این به معنی این است که در زبان فارسی بین زن و مرد تساوی برقرار است؟ آیا زبان فارسی برای زنان به اندازه مردان امکان بیانی فراهم میکند؟ آذر نفیسی، نویسنده، داریوش آشوری، زبان شناس، و فاطمه شمس، شاعر و استاد دانشگاه پنسیلوانیا، در این برنامه اظهار نظر میکنند.
مجموعه داستان "به کی سلام کنم" از سیمین دانشور که انتشارات خوارزمی آن را منتشر کرده، در این برنامه برای خواندن معرفی میشود.
برنامه ششم: تنوع زبانی
گرچه همه ما فارسی صحبت میکنیم اما فارسی امروز ما با فارسی سعدی فرق دارد. فارسی ما با فارسی ده سال بعد هم فرق دارد و تازه همین امروز، بسته به تحصیلات، شغل، جنسیت و غیره ما زبانمان با هم فرق دارد. در این برنامه، فرشته مولوی، نویسنده، درباره این صحبت میکند که چطور با ساخت زبانهای مختلف، نویسندگان شخصیتهای داستان و رمانشان را باورپذیر میکنند.
رمان "دو پرده فصل" نوشته فرشته مولوی که انتشارات افراز آن را منتشر کرده در این برنامه معرفی میشود.
برنامه هفتم: نگارش
نگارش، راه انتقال تجارب است. در این برنامه به اهمیت نگارش میپردازیم و به یکی از مهمترین ارکان نگارش یعنی نوشتن علمی هم نگاه میکنیم که به گفته محمدرضا باطنی، زبان شناس، اهمیتش هیچ کم از ادبیات کهن ندارد. بنفشه کرمی فر، زبان شناس هم در این برنامه از اهمیت پاراگراف در نگارش و اصول آن صحبت میکند و کتاب "نگارش ۱" پایه دهم دوره متوسطه را برای یادگیری فارسی توصیه میکند.
برنامه هشتم: سیاست
سیاستمداران برای انتقال پیامشان ناگزیر به استفاده از زبان هستند. همان طور که در برنامه چهارم گفتیم، زبانی که آنها انتخاب میکنند گویای بسیاری از منویات سیاستمداران است. در این برنامه محمد توکلی طرقی، تاریخ دان و استاد دانشگاه تورنتو، درباره تحقیقش روی زبان سیاستمداران از دوره انقلاب مشروطه تا امروز صحبت میکند و تاثیری که آنها از زبان پزشکان و مهندسان گرفتهاند.
در این برنامه کتاب "۱۹۸۴" اثر جورج اورول با ترجمه صالح حسینی معرفی میشود که انتشارات نیلوفر آن را منتشر کرده است.
برنامه نهم: نامگذاری
برگزیدن نام برای فرزندان یکی از جذاب ترین کارها برای والدین است و از طرفی گویای ایدئولوژی و جهان بینی آنها. به جز این، در برنامه نهم شیرازه درباره تاریخ نه چندان دوری صحبت میکنیم که ایرانیها دارای نام خانوادگی شدند. هوشنگ شهابی، استاد تاریخ در دانشگاه بوستون، در این برنامه از تاریخ حذف القاب هم سخن میگوید.
او همچنین کتاب "مجلس و نوسازی در ایران" نوشته محمد وحید قلفی را معرفی میکند که نشر نی آن را منتشر کرده است.
برنامه دهم: زبان دین
بسیاری از اصناف زبانشان به زبان روزمره مردم راه پیدا میکند. صنف دین، به خاطر سابقهای که در جوامع بشری دارند، تاثیر بزرگی بر ساخت و بافت زبانها گذاشتهاند. در این برنامه یاسر میردامادی، پژوهشگر دین و فلسفه، راههای ورود زبان دین به زبان مردم را میگوید و محمدجواد اکبرین، پژوهشگر دین، درباره اثرپذیری زبان اهل دین از دنیای امروز میگوید.
کتاب "خسی در میقات" نوشته جلال آل احمد در این برنامه معرفی میشود.
برنامه یازدهم: زبان شعر
تاثیر شعر بر زبان فارسی بر همگان پذیرفته شده است. در این برنامه با فاطمه شمس، شاعر و استاد دانشگاه پنسیلوانیا، از یک مسیر عجیب این حکم را بررسی میکنیم. و با آذر نفیسی، نویسنده، نگاهی میکنیم به اثر شاعرانگی زبان فارسی بر نوشتن از مسائل امروزمان.
مجموعه شعر "هفتاد سنگ قبر" از یدالله رویایی، که انتشارات نگاه آن را منتشر کرده در این برنامه معرفی میشود.
برنامه دوازدهم: زبان طنز
از جمله اثراتی که زبان شعر در زبان فارسی داشته این است که جا برای طنزپردازی را بازگذاشته است. محمود فرجامی، طنزپژوه، در این برنامه نگاهی میکند به رگههای طنز در اشعار حافظ و سعدی. او "رساله تعریفات" از عبید زاکانی را در این برنامه معرفی میکند.
برنامه سیزدهم: فارسی بیرون مرز
ایرانیان خارج از کشور چرا میخواهند به فرزندانشان زبان فارسی بیاموزند و چرا گاهی خود این فرزندان میخواهند فارسی را یاد بگیرند. در این برنامه سعی کرده ایم که به این سوالها پاسخ دهیم. از سویی این سوال هم مطرح است که چرا در میان نسل دوم مهاجران تولید ادبی اتفاق نمیافتد. رضا فرخفال، نویسنده و مدرس زبان فارسی در دانشگاه کلورادو، و نهال خاک نگار، پژوهشگر ادبیات مهاجرت، در این برنامه صحبت میکنند.
کتاب "فارسی اینجا و اکنون" از رضا فرخفال که انتشارات میج آن را منتشر کرده در این برنامه معرفی میشود.
