تندیس‌های پارتنون یا مرمرنماهای الگین چه هستند و چرا بر سرشان بین یونان و بریتانیا دعوا است؟

تنش میان دولت‌های بریتانیا و یونان بر سر تعدادی از زیباترین تندیس‌های یونانی موجود در جهان، در روزهای گذشته شدت گرفته است.

مدت‌هاست که این دو کشور درباره مالکیت این مجسمه‌های مرمری که در سال‌های دهه ۱۸۰۰ میلادی به بریتانیا منتقل شده، اختلاف نظر دارند.

این مجسمه‌های نقش برجسته، در یونان با نام «تندیس‌های پارتنون» شناخته می‌شوند و در بریتانیا به آن «مرمرنماهای الگین» می‌گویند؛ چون لرد الگین بریتانیایی آنها را از معبدی در یونان جدا کرده و به بریتانیا برده است.

بسیاری بر این باورند که این تندیس‌ها، از جمله مهم‌ترین مجموعه‌های هنر کلاسیک در جهان هستند.

اما چرا بر سر مالکیت آنها دعوا است و اصلا این تندیس‌ها چه هستند؟

تندیس‌‌های پارتنون چه هستند؟

این مجسمه‌های مرمرین در بازه زمانی ۴۴۷ تا ۴۳۲ قبل از میلاد برای تزیین و آذین معبد پارتنون ساخته شده‌اند که یکی از معابد باستانی یونان و نیایشگاه آتنا،‌ الهه خرد و جنگ بوده است.

این تندیس‌ها بخشی از یک «فریز» یا کتیبه نقش برجسته هستند که در واقع یک مجموعه آثار هنری نصب شده در طول یک دیوار است و در اصل در بالای ستون‌های ساختمان به نمایش در می‌آمده است.

ویرانه‌های معبد پارتنون در میان مجموعه‌ای از معابد یونان باستان واقع شده که آکروپولیس نامیده می‌شود و بر فراز صخره‌ای بلند و سنگی در آتن بنا شده است.

چرا این تندیس‌ها را جابجا کردند؟

در قرن نوزدهم میلادی لرد الگین، سفیر بریتانیا که به عنوان فردی «هنردوست» مشهور بود، مدعی شد که از امپراتوری عثمانی که در آن زمان کنترل آتن را در دست داشت، مجوز گرفته است تا بخشی از مجسمه‌ها را از معبد جدا کند.

درستی ادعای او همواره محل اختلاف و مناقشه بوده و یکی از دلایل اصلی تنش فعلی میان دولت‌های بریتانیا و یونان بر سر این مجسمه‌ها است.

سال ۱۸۱۶ یک تحقیق پارلمانی در بریتانیا انجام شد و نتیجه‌اش این بود که لرد الگین این تندیس‌ها را به صورت قانونی به دست آورده و بعدا آنها را به «موزه بریتانیا» فروخته است.

اما کسانی که خواهان بازگشت این مجسمه‌های نقش برجسته به یونان هستند -از جمله خود دولت یونان- می‌گویند مجوزی که لرد الگین در آن زمان از مقام‌های عثمانی گرفته اعتباری ندارد،‌ چون ترک‌ها در آن دوره نیروی مهاجم خارجی بودند و در جهت منافع مردم یونان عمل نمی‌کردند.

در بازه زمانی بین سال‌های ۱۸۰۱ و ۱۸۰۵ که این مجسمه‌ها را از محل اصلی خود کندند، معبد پارتنون وضعیت مناسبی نداشت. این معبد که بخشی از آن در زمان حمله مسیحیان اولیه ویران شده بود، بعد از تسلط عثمانی‌ها به مسجد تبدیل شد و بعد از آن هم در دوره‌ای به عنوان انبار تسلیحات و مهمات از آن استفاده شد.

موزه بریتانیا در سال ۱۸۰۶ میلادی حدود ۷۵ متر از کل ۱۶۰ متر مجموعه تندیس‌های نقش‌برجسته پارتنون را با هدف محافظت و نگهداری از آنها خریداری کرد و به نمایش عمومی گذاشت.

نیل مک‌گرگور، مدیر سابق موزه بریتانیا پیشتر گفته بود: «الگین بر این باور بود که تندیس‌ها را از خطر نابودی بیشتر نجات می‌دهد.»

چه تندیس‌هایی از معبد جدا شده؟

مجسمه‌های مرمرینی که به بریتانیا منتقل شده تقریبا نیمی از کل فریز یا کتیبه نقش‌برجسته‌ای است که زمانی دور تا دور ساختمان معبد را فرا گرفته بود.

علاوه بر این ۱۷ تندیس اندازه واقعی مرمری هم از سه‌گوش‌های دیوار و سقف جدا شده، و همین طور ۱۵ قطعه نقش برجسته از مجموع ۹۲ قطعه‌ای که روی ستون‌ها نصب شده بود. حدود ۳۰ درصد از تندیس‌های اصلی در آتن باقی مانده است.

دولت یونان چه می‌گوید؟

دولت یونان از قرن نوزدهم میلادی تا الان خواهان بازگرداندن این آثار هنری بوده، و اولین بار در سال ۱۹۸۳ درخواست رسمی بازگرداندن دائمی آنها را برای موزه بریتانیا ارسال کرد.

کسانی که خواهان بازگشت تندیس‌ها هستند استدلال می‌کنند که این آثار هنری به صورت غیرقانونی یا غیراخلاقی از یونان برده شده و می‌گویند که این آثار اهمیت و ارزش فرهنگی فوق‌العاده‌ای برای مردم یونان به عنوان یک ملت دارد.

گالری پارتنون در موزه آکروپولیس آتن، در سال ۲۰۰۹ به عنوان مکانی برای نگهداری تندیس‌ها ساخته شد. این نمایشگاه ترکیبی از تندیس‌های مرمری اصلی و همین طور نسخه‌های گچی مجسمه‌هایی است که اصل آن در موزه بریتانیا و موزه‌های خارجی دیگر نگهداری می‌شود.

چرا این تندیس‌ها بازگردانده نشدند؟

سال ۱۹۶۳ قانونی با عنوان «قانون موزه بریتانیا» تصویب شد که جابجایی اشیا مجموعه‌ آثار موزه بریتانیا را ممنوع می‌کرد. به گفته یک سخنگوی دولت بریتانیا در حال حاضر برنامه‌ای برای تغییر این قانون وجود ندارد.

این سخنگو چندی پیش گفته بود: «موزه بریتانیا در طول چندین نسل از مجسمه‌های پارتنون نگهداری کرده و هر سال میلیون‌ها نفر از سراسر جهان به صورت رایگان از این گنجینه هنری بازدید می‌کنند.»

با وجود این هیئت امنای موزه بریتانیا در حال بررسی امکان نوعی توافقی ویژه برای امانت‌سپاری تندیس‌ها به دولت یونان است.

جورج اوزبورن،‌ رئیس موزه بریتانیا پیشتر گفته بود که به دنبال این است که مقدمات دریافت مجوزی را فراهم کند تا بعضی از این تندیس‌ها مدتی در یونان به نمایش دربیایند.

او ماه اکتبر به کمیته فرهنگ، رسانه و ورزش پارلمان بریتانیا گفت که هرگونه توافقی از این دست باید شامل آوردن اشیایی از یونان به بریتانیا برای اولین بار باشد.

حزب کارگر، حزب اصلی مخالف دولت بریتانیا می‌گوید اگر در انتخابات سراسری آینده پیروز شود، و در صورتی که موزه بریتانیا و دولت یونان به نوعی توافق امانت‌سپاری برسند،‌ مانع از اجرای این توافق نخواهد شد.

نخست وزیر یونان چه گفته است؟

تنش بر سر مالکیت این آثار هنری به تازگی و در آستانه دیدار برنامه‌ریزی شده کیریاکوس میتسوتاکیس، نخست وزیر یونان با ریشی سوناک، نخست وزیر بریتانیا در لندن، بار دیگر بالا گرفت.

آقای سوناک در آخرین لحظات اعلام کرد که دیدار خود با همتای یونانی‌اش را لغو کرده است.

دفتر نخست وزیری بریتانیا گفته بر این باور بوده است که از سوی دولت یونان اطمینان یافته که نخست وزیر این کشور در جریان سفرش به بریتانیا به صورت علنی درباره تندیس‌های پارتنون و اختلاف نظر دراز مدت دو طرف درباره آنها اظهار نظر نخواهد کرد، و تاکید کرده که انتظار می‌رفت مذاکرات دیپلماتیک بر مسائل دیگری متمرکز باشد.

دولت یونان این ادعا را رد کرده است.

سخنگوی دولت بریتانیا گفته «باعث تاسف» است که هیچ دیداری بین دو رهبر انجام نخواهد شد و افزوده است که آقای میتسوتاکیس پیشنهاد دیدار با الیور داودن،‌ معاون نخست وزیر بریتانیا، به جای آقای سوناک را رد کرده است.

آقای میتسوتاکیس قبل از لغو دیدار، به خبرنگاران بی‌بی‌سی گفته بود از این که قرار نیست درباره این موضوع با آقای سوناک صحبت کند، «ناامید» شده است.

او گفت: «کسانی که به درستی و حقانیت موضع‌شان مطمئن هستند، هرگز درباره شرکت در بحث و مناظره سازنده تردید نمی‌کنند.»

آقای میتسوتاکیس همچنین گفت که یونان و بریتانیا روابط دیرینه‌ای دوستانه‌ای با هم دارند و دامنه روابط دوجانبه دو کشور را گسترده خوانده بود.

او گفت: «موضع ما درباره تندیس‌های پارتنون کاملا روشن است… من انتظار داشتم درباره این موضوع هم در کنار مسائل مهم جهانی مانند وضعیت غزه و اوکراین، تغییرات اقلیمی و بحران مهاجرت، با همتای بریتانیایی‌ام گفت‌وگو کنم.»