آیا آمریکا و اسرائیل به دنبال تغییر رژیم در ایران هستند؟

آمریکا و اسرائیل صبح شنبه (۹ اسفند/۲۸ فوریه) در اولین گام از جنگ علیه ایران، به نظر می‌آید به یکی از اصلی‌‌ترین اهدافشان دست یافتند؛ از میان برداشتن رهبر جمهوری اسلامی ایران. جنگی که چند هفته‌ای بود به دنبال سرکوب خونین اعتراضات سراسری، اظهار نظرهای دونالد ترامپ و تحرکات نظامی آمریکا در منطقه محتمل به نظر می‌رسید.

رئیس‌جمهور آمریکا در حالی برای دومین بار دستور حمله به ایران را صادر کرد، که درآغاز دوره دوم ریاست جمهوری‌اش گفته بود می‌خواهد «صلح آفرین» باشد. حالا او به همراه بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، هدایت جنگی گسترده و پیچیده را در دست دارد که تبعاتش به مرزهای ایران محدود نشده است.

حالا اعضای مجلس خبرگان رهبری با وجود ادامه بمباران، باید جانشین‌اش را تعیین کنند. اما آنها که براندازی جمهوری اسلامی را می‌خواهند، مرگ او را فرصتی تاریخی برای سرنگونی جمهوری اسلامی به کمک دخالت خارجی می‌بینند.

جاوید علی، استاد دانشگاه میشیگان و متخصص امنیت ملی، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «به نظر می‌رسد هدف اولیه ترامپ از میان برداشتن رهبران ارشد حکومت ایران و فرماندهان ارشد نظامی بوده است. شاید انتظار این است که این اقدامات باعث قیام مردم ایران شود.»

او اضافه می‌کند: «اما حکومت ایران می‌گوید که همچنان کنترل اوضاع را در اختیار دارد و البته شواهدی از اینکه نیروها از حکومت جدا شده‌اند وجود ندارد.»

دونالد ترامپ، روز شنبه در سخنرانی هشت دقیقه‌ای خطاب به مردم ایران گفت: «زمان آزادی شما رسیده است.»

آقای ترامپ از مردم خواست به دلیل خطر بمباران، در خانه بمانند اما همچنین خطاب به آنها گفت:« وقتی کار ما تمام شد، اداره دولت را در دست بگیرید. شما می‌توانید آن را به عهده بگیرید. احتمالا این تنها فرصت در طول چند نسل خواهد بود.»

رئیس‌جمهور آمریکا در این سخنرانی اشاره‌ای به قصد احتمالی برای تغییر رژیم در ایران نکرد و فقط گفت که حالا موقع اقدام است.

او در گفت‌وگوهایی تلفنی با خبرنگاران رسانه‌های آمریکایی هم به اهدافی مانند «آزادی» برای مردم ایران اشاره کرد. آقای ترامپ در سال‌های اخیر بارها از تلاش دولت‌های پیشین برای تغییر رژیم در خاورمیانه انتقاد کرده و گفته بود خلا قدرت باعث پدید آمدن «تروریست‌ها» می‌شود. وعده او در زمان بازگشت به قدرت پایان دادن به «جنگهای بی‌انتها» بود.

اما بسیاری می‌پرسند که این صحبت از آزادی به معنای «تغییر رژیم» نیست؟ یا آقای ترامپ به گزینه‌ای مثل ونزوئلا فکر می‌کند؟

«این جنگ برای تغییر رژیم نیست»

روز دوشنبه، در سومین روز حمله به نظر می‌رسید که پنتاگون، کاخ سفید و وزارت خارجه آمریکا سعی در اعلام اهداف و پاسخ به ابهام‌ها داشتند. در سخنرانی‌ها و اظهار نظرها، رئیس‌جمهور و وزرایش بیشتر بر بیان اهداف نظامی تمرکز کردند تا تبیین اهداف سیاسی یا آنچه درباره آینده ایران متصورند.

پیت هگست، وزیر دفاع، با اشاره به سابقه حملات به نیروهای آمریکایی که ایران را مسئول آن‌ها خواند گفت: «ما این جنگ را آغاز نکردیم؛ اما آن را تمام می‌کنیم.»

او در سخنرانی‌اش اهداف حمله آمریکا به ایران و عملیاتی که آمریکا «خشم حماسی» نام‌‌گذاشته را نابودی تهدید موشکی، هسته‌ای و نیروی دریای ایران خواند. او گفت که این، جنگ موسوم به «تغییر رژیم» نیست اما رژیم مطمئنا تغییر کرده است.

پیت هگست در جریان پاسخ به سئوال خبرنگاران از لفظ «رژیم سابق» استفاده کرد. این سخنرانی و پرسش و پاسخ بیشتر بر ترسیم ایران به عنوان تهدیدی فوری برای آمریکا تمرکز داشت.

در حالی که وزیر دفاع آمریکا می‌گوید، به دنبال تغییر رژیم نیست در سوی دیگر اقیانوس اطلس نخست وزیر بریتانیا درباره قصد تغییر رژیم با حمله هوایی هشدار می‌دهد.

کی‌یر استارمر روز دوشنبه گفت: «یکی از درس‌های عراق این است که باید برنامه‌ای سنجیده با هدفی قابل دستیابی وجود داشته باشد. او گفت به تغییر رژیم از راه آسمان اعتقاد ندارد.»

رابرت پیپ، استاد دانشگاه شیکاگو و متخصص امور امنیتی، می‌گوید که در حدود صد سال جنگ مدرن بمب‌هایی که از آسمان فرود آمده موفق به تخریب و کشتن رهبران شده اما تاریخ نشان می‌دهد حمله هوایی هرگز به تغییر رژیم منجر نشده است.

او معتقد است که حکومت‌ها زمانی فرو می‌پاشند که نیروهای نزدیک به حاکم، به این نتیجه برسند که او دیگر توانایی حمایت از آنها را ندارد.

جایگزین از داخل یا خارج کشور

بعضی از تحلیل‌گران می‌گویند یکی از گزینه‌های موجود برای آمریکا و اسرائیل، نابودی و از کار انداختن هسته اصلی حکومت و پدید آوردن شرایطی است که نیروهایی از داخل کشور، هدایت امور را به دست بگیرند.

به اعتقاد آقای جاوید علی، استاد دانشگاه میشیگان و متخصص امنیت ملی، شرایط هنوز مشخص نیست و واشنگتن و تل‌آویو همچنان همه گزینه‌ها را بررسی می‌کنند: «ممکن است آنها به دنبال گزینه‌ای بروند که خصومت کمتری با آمریکا و اسرائیل داشته باشد و سناریویی مانند ونزوئلا را در پیش بگیرند. شاید هم مجبور شوند سرنگونی کامل رژیم و یافتن جایگزینی در داخل را انتخاب کنند.»

خبرگزاری رویترز به نقل از سه مقام آمریکایی می‌گوید در توانایی مخالفان داخل کشور برای سرنگونی نظام اقتدارگرای جمهوری اسلامی تردید جدی وجود دارد. یک مقام نزدیک به کاخ سفید هم به این خبرگزاری گفته بعید است مقام‌های سپاه پاسداران داوطلبانه تسلیم شوند چون آنها سال‌ها از شبکه گسترده حکومت نفع برده‌اند.

فعلا از صحبت‌های مقام‌های کاخ سفید به نظر نمی‌آید که آنها درباره گزینه مشخصی در خارج از ایران هم به توافق رسیده باشند.

رئیس‌جمهور آمریکا روز سه شنبه در نشست مشترکی با صدر اعظم آلمان در پاسخ به سئوالی درباره احتمال حمایت از شاهزاده رضا پهلوی گفت: «به نظر می‌رسد بعضی به او علاقه دارند اما به نظر من فردی از داخل می‌تواند مناسب‌‌تر باشد.»

آقای ترامپ قبلا هم پاسخ مشابهی در این باره داده بود.

عصر سه شنبه و بعد از برگزاری جلسه توجیهی دولت برای کنگره آمریکا، چند سناتور دموکرات به شدت از حمله به ایران و برنامه‌های دونالد ترامپ انتقاد کردند. الیزابت وارن، سناتور دموکرات، گفت که برنامه آقای ترامپ بسیار بدتر از آن چیزی است که می‌اندیشید. او گفت: «این جنگ غیرقانونی بر اساس دروغ آغاز شده و هیچ تهدیدی از طرف ایران متوجه آمریکا نبوده است.» سناتور وارن گفت که آقای ترامپ هیچ برنامه‌ای برای چگونگی پایان این جنگ ندارد.

رئیس جمهور آمریکا می‌گوید که عملیات ممکن است چهار تا پنج هفته طول بکشد. اما نخست‌وزیر اسرائیل و شریک آمریکا در این حمله می‌گوید عملیات نظامی در ایران مدتی طول خواهد کشید، اما «نه سال‌ها».

ارتش آمریکا و اسرائیل و سازمان‌های اطلاعاتی دو کشور سال‌هاست که شرایط وقوع چنین حمله‌ای، راه‌های پیشبرد اهداف و خطرات احتمالی را بررسی کرده‌اند اما تحولات دهه‌های اخیر خاورمیانه نشان داده که حوادث الزاما بر اساس پیش‌بینی‌ها رقم نمی‌خورد.

ورای آنچه در روزهای آینده رقم خواهد خورد، بنیامین نتانیاهو پروژه ترسیم خاورمیانه‌ای جدید را پیش می‌برد و دومین حمله‌اش به ایران در عرض یک سال و حذف رهبری که چهار دهه در قدرت بود یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای رسیدن به هدف بود.