ایران، اسرائیل و آمریکا چگونه با خواسته‌های کردها، دروزی‌ها و علویان سوریه برخورد می‌کنند؟

در هفته‌های اخیر، بالا گرفتن تنش میان دولت سوریه و اقلیت‌هایی چون کردها، دروزی‌ها و علوی‌ها، به نگرانی‌ها درباره احتمال افزایش خشونت دامن زده است.

نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) که کنترل بخش بزرگی از شمال شرق کشور را در دست دارند، همراه با گروه‌های اقلیت دیگر خواهان یک نظام «غیرمتمرکز» شده‌اند.

گفته می‌شود شماری از رهبران برجسته علوی در حال آماده شدن برای اعلام تشکیل نهادی به نام «شورای سیاسی مرکز و غرب سوریه» هستند.

شیخ حکمت هجری، یکی از رهبران مذهبی برجسته دروزی‌ها نیز در ۲۵ اوت خواهان ایجاد یک منطقه خودمختار دروزی در جنوب سوریه شد.

هم‌زمان گمانه‌زنی‌هایی درباره احتمال اقدام نظامی دولت موقت سوریه به رهبری احمد شرع علیه مناطق تحت کنترل قسد مطرح شده است. شرع پس از سرنگونی بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ به قدرت رسید.

منافع متضاد کشورهایی چون ترکیه، اسرائیل، ایران و آمریکا در سوریه و حمایت آن‌ها از گروه‌های مختلف، وضعیت را پیچیده‌تر کرده است.

اما این کشورها چه نگاهی به سیاست‌های گروه‌های مختلف دارند و موضع آنها در برابر افزایش تنش‌ها چیست؟

«ترکیه بازیگری است که بیشترین کارت‌ها را در دست دارد»

گروه‌های مخالف تحت حمایت ترکیه در سال‌های گذشته کنترل مناطقی چون عفرین، جرابلس و الباب در مرز سوریه را در دست گرفتند.

آنکارا همچنین به شدت از دولت موقت سوریه در دمشق حمایت می‌کند.

وزارت دفاع ملی ترکیه در ۲۸ اوت اعلام کرد که «ترکیه از هرگونه تدبیر دولت سوریه برای حفظ وحدت و یکپارچگی این کشور حمایت خواهد کرد».

رابرت گایست پینفولد، کارشناس دفاعی در کینگز کالج لندن، به بی‌بی‌سی ترکی گفت: «هیچ دوره‌ای در تاریخ نبوده که افراد ترک‌زبان یا دارای پیوند نزدیک با دولت ترکیه، تا این حد در داخل حکومت سوریه حضور داشته باشند. از این رو، ترکیه اکنون بازیگری است که بیشترین کارت‌ها را در دست دارد.»

نیروهای دموکراتیک سوریه در سال ۲۰۱۸ شمال شرق این کشور را عملا به عنوان منطقه‌ای خودمختار اعلام کردند.

ترکیه بارها تاکید کرده است که تشکیل یک دولت مستقل کرد در این منطقه را نخواهد پذیرفت.

مقام‌های ترک در این چارچوب از یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ)، نیروی اصلی تشکیل‌دهنده قسد، خواسته‌اند سلاحشان را زمین بگذارند و در ساختار دمشق ادغام شوند.

روز ۱۳ اوت یک تفاهم‌نامه نظامی میان آنکارا و دمشق امضا شد.

به گزارش رسانه‌ها ترکیه بر اساس این توافق سامانه‌های تسلیحاتی، تجهیزات نظامی و لجستیکی و آموزش‌های نظامی در اختیار دولت دمشق قرار خواهد داد.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، نیز گفت: «کسانی که روی خود را به سوی آنکارا و دمشق کنند، برنده خواهند بود. اما آنان که قبله خود را گم کرده و در جست‌وجوی اربابان خارجی تازه‌ای برآیند، سرانجام بازنده خواهند شد. ما نیز می‌دانیم که اگر شمشیر از نیام برآید، جایی برای قلم و کلام باقی نمی‌ماند.»

عمر انهون، آخرین سفیر ترکیه در دمشق در دوران اسد، درباره اظهارات مقام‌های ترکیه به بی‌بی‌‌سی گفت: «ترکیه اعلام کرده است که در برابر تهدیدهای داخلی و خارجی حمایت لازم را به دولت دمشق ارائه خواهد داد. چنین موضعی عملا همه گزینه‌ها از جمله حمایت نظامی مستقیم را در بر می‌گیرد.»

موضع آمریکا چیست؟

مگان ساتکلیف، تحلیلگر خاورمیانه و آفریقا در شرکت مشاوره ریسک سیبیلین مستقر در بریتانیا، معتقد است که «نقش غالب» ترکیه در سوریه «با استقبال» آمریکا روبه‌رو شده است: «دونالد ترامپ با اردوغان رابطه نسبتا گرمی دارد. این امر بی‌تردید بازتابی از تمایل ترامپ است که می‌خواهد به جای حضور مستقیم آمریکا در مدیریت بی‌ثباتی، متحدانش نقشی مستقیم بر عهده بگیرند.»

اما موضوع کردها در سوریه این معادله را پیچیده‌تر می‌کند.

نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) در طول جنگ داخلی و به ویژه در نبرد با داعش مهم‌ترین متحد آمریکا بودند.

ساتکلیف به بی‌بی‌سی ترکی می‌گوید که این رابطه همچنان ادامه دارد.

با این حال با روی کار آمدن دولت جدید در دمشق، هنوز روشن نیست این اتحاد کدام‌یک از مطالبات کردها را در بر خواهد گرفت.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و نماینده ویژه خاورمیانه، در ماه ژوئیه گفته بود که واشنگتن از تشکیل یک دولت مستقل کرد در سوریه حمایت نمی‌کند.

این سخنان به عنوان نشانه‌ای از همراهی واشنگتن با دولت دمشق تعبیر شد.

اما روزنامه واشنگتن پست اخیرا به نقل از باراک نوشت: «نه به شکل یک فدراسیون، بلکه ساختاری نزدیک به آن، که به همه اجازه دهد انسجام، فرهنگ و زبان خود را حفظ کنند و در آن تهدید اسلام‌گرایی وجود نداشته باشد.»

سخنان تام باراک چگونه تعبیر شده است؟

برخی ناظران اظهارات باراک را نشانه‌ای از حمایت واشنگتن از یک نظام غیرمتمرکز در سوریه دانستند.

مگان ساتکلیف یکی از این کارشناسان است. به گفته او حتی اگر نظامی غیرمتمرکز شکل بگیرد، «درک بنیادین» در واشنگتن این است که تصمیم‌گیری باید به مردم سوریه واگذار شود.

به عنوان نمونه، او به سخنان تامی بروس، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در اواسط ژوئیه اشاره می‌کند که گفته بود:«اولویت ما در حال حاضر ثبات است. ما با فدرالیسم یا خودگردانی مخالف نیستیم، اما مردم سوریه باید تصمیم بگیرند.»

پروفسور سِرهات ارکمن از اندیشکده خدمات متحد سلطنتی در بریتانیا به بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت که اظهارات باراک ناشی از رویکردهای متفاوت نهادهای مختلف آمریکاست: «وزارت خارجه آمریکا از ابتدا موضعی نزدیک به دمشق داشته، در حالی که فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) هرگز حمایت خود از حزب اتحاد دموکراتیک را قطع نکرده است.»

او اضافه می‌کند: «سفیر آمریکا دریافت که تحولات سوریه را نمی‌توان تنها در چارچوب نگاه یک نهاد در واشنگتن مدیریت کرد و باید سایر نهادها را نیز در نظر گرفت.»

به گفته ارکمن این سخنان را نباید به عنوان «کاهش حمایت آمریکا از شرع» تفسیر کرد. او می‌گوید: «الگویی مشابه تقسیم قدرت در عراق دوباره مطرح شده و این موضوع ترکیه را نگران خواهد کرد.»

اما اگر درگیری‌ها میان دولت دمشق و نیروهای قسد گسترش یابد، موضع آمریکا چه خواهد بود؟

ساتکلیف یادآور می‌شود که آمریکا تاکنون نقش میانجی میان دولت دمشق و بازیگرانی را بر عهده داشته که در داخل و خارج با آن درگیر بوده‌اند و این رویکرد ادامه خواهد یافت.

او می‌گوید: «دونالد ترامپ خواهان سوریه‌ای باثبات و از نظر اقتصادی پویا است. اگر تنش با کردها این موقعیت را تضعیف کند، من فکر می‌کنم ترامپ به جای حمایت آشکار از یک طرف، تلاش خواهد کرد خود را در جایگاه میانجی معرفی کند.»

«منافع مشترک اسرائیل و ایران»

به گفته کارشناسان، اهداف اسرائیل و ایران در سوریه با کشورهای دیگر تفاوت دارد.

پینفولد می‌گوید: «نکته جالب اینجاست که ایران و اسرائیل در این زمینه منافع و اهداف مشترکی دارند. هر دو می‌خواهند دولت سوریه ضعیف بماند و کشور تکه‌تکه و تقسیم شود.»

او این موضوع را نتیجه «تغییر استراتژیک» اسرائیل پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ می‌داند: «اسرائیل در سوریه همان کاری را می‌کند که در لبنان و غزه انجام داده؛ ایجاد خلأ قدرت، تشدید شکاف‌ها و ایجاد هرج‌ومرج در میدان.»

به باور او، ایران نیز سوریه ضعیف را ابزاری برای تقویت جایگاه خود می‌بیند: «شبکه‌هایی از بازیگران غیردولتی و گروه‌های مسلح که ایران پیش‌تر با آن‌ها همکاری کرده بود، هنوز در سوریه حضور دارند. بنابراین ایران برای گسترش نفوذ خود به هرج‌ومرج و یک دولت مرکزی ضعیف نیاز دارد.»

اسرائیل پس از سقوط اسد، با توجیه جلوگیری از تهدیدات امنیتی، دست به مداخلات نظامی مختلفی در سوریه زده است.

در منطقه غیرنظامی‌شده بلندی‌های جولان، پست‌های نظامی ایجاد کرده و تصمیم به گسترش شهرک‌هایش گرفته است.

همچنین در درگیری‌های بادیه‌نشینان و دروزی‌ها در استان سویدا دخالت کرده و ساختمان وزارت دفاع سوریه را که نیرو به آن منطقه اعزام کرده بود، هدف قرار داده است.

اما کارشناسان درباره رویکرد اسرائیل در قبال کردها و علوی‌ها اختلاف نظر دارند.

عمر انهون، سفیر پیشین ترکیه در دمشق، معتقد است اسرائیل می‌خواهد «سوریه را ضعیف نگه دارد و در صورت امکان تجزیه کند» و به همین دلیل «با جذب کردها، دروزی‌ها و علوی‌ها زیر چتر خود، آن‌ها را بنا به مصالح خود به کار می‌گیرد.»

ساتکلیف نیز می‌پذیرد که اسرائیل نه‌تنها حامی دروزی‌ها بلکه «گاه و البته به شکلی ضعیف‌تر» نقش حامی علوی‌ها را نیز بر عهده گرفته است.

اما با وجود منافع مشترک و متحد مشترکی چون آمریکا و روابط نسبتاً نزدیک با کردها، او معتقد است که در صورت بروز درگیری، اسرائیل حمایتی همانند آنچه به دروزی‌ها یا علوی‌ها ارائه می‌دهد، به کردها نخواهد کرد.

پینفولد هم نظر مشابهی دارد: «برخلاف جنوب غرب سوریه، اسرائیل در شرق سوریه هیچ حوزه نفوذ آشکاری تعیین نکرده است. آن‌ها بیانیه‌هایی در حمایت از کردها داده‌اند، اما در عمل کاری در حمایت از کردها نکرده‌اند.»

به همین دلیل او نتیجه می‌گیرد که اسرائیل در صورت بروز درگیری، حمایتی آشکار همانند حمایت از دروزی‌ها برای کردها فراهم نخواهد کرد.

موضع کشورهای عربی منطقه چیست؟

سرهات ارکمن می‌گوید کشورهای عربی مانند عربستان سعودی، قطر، اردن و مصر خواهان شکل‌گیری یک دولت متحد در دمشق هستند.

دکتر پینفولد از دانشگاه کینگز کالج نیز تاکید می‌کند که کشورهای حوزه خلیج فارس با سرمایه‌گذاری در سوریه نقشی «مثبت و اقتصادی» ایفا کرده‌اند.

او می‌گوید این کشورها علاقه‌ای به خلع سلاح قسد یا جلوگیری از تشکیل یک دولت کرد ندارند و تنها خواهان «ثبات و بازسازی سریع سوریه» هستند.