آیا دلایل پنهانی پشت حمله ترامپ به ونزوئلا و سرنگونی مادورو وجود داشت؟

آیا «سلطه» دلار آمریکا سقوط نیکلاس مادورو را تسریع کرد؟

رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، زمانی که در اوایل ژانویه اعلام کرد نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا «دستگیر» و به همراه همسرش به زندانی در نیویورک منتقل شده است، جهان را غافلگیر کرد.

آقای ترامپ از عملیات نظامی برق‌آسا که بدون اطلاع کنگره انجام شد تمجید کرد و گفت همه اعضای نیروهای ویژه «سالم به پایگاه‌های خود بازگشته‌اند.»

اما بنا بر بیانیه وزیر کشور ونزوئلا، دیوسدادو کابیو، بیش از ۱۰۰ نفر در طرف ونزوئلایی کشته شدند؛ از جمله ۳۲ نظامی کوبایی که مسئول حفاظت از مادورو در محل اقامتش در پایتخت، کاراکاس، بودند.

۴۸ ساعت پس از رسیدن به زندان نیویورک، آقای مادورو به همراه همسرش در دادگاه حاضر شد. اتهامات شامل «توطئه برای قاچاق کوکائین به ایالات متحده» و «همکاری با باندهای قاچاق» بود که آمریکا آن‌ها را «سازمان‌های تروریستی» توصیف می‌کند.

دادستانی آمریکا می‌گوید آقای مادورو از قدرت خود برای وارد کردن «تن‌ها کوکائین به ایالات متحده» استفاده کرده است. اما رئیس‌جمهور ونزوئلا این اتهامات را رد کرد و آن‌ها را «ابزارهای امپریالیستی» خواند که آمریکا برای «دست‌اندازی به نفت ونزوئلا» به کار می‌برد.

او در دادگاه گفت که یک «رئیس ربوده‌ شده دولت» و یک «اسیر جنگی» است. وکیل آقای مادورو خواستار لغو محاکمه شد زیرا او «به عنوان رئیس یک کشور مستقل، دارای مصونیت» است. او هشدار داد که روند انتقال اجباری او به آمریکا «مغایر قانون» است.

چندین کارشناس حقوقی که بی‌بی‌سی با آن‌ها گفت‌وگو کرده است، از جمله میلنا استرو، استاد دانشگاه کلیولند، انتقال اجباری آقای مادورو به ایالات متحده را «نقض منشور سازمان ملل متحد» و «نقض آشکار دیگر قوانین بین‌المللی» می‌دانند.

رئیس باند «کارتل د لوس سولیس»

آقای ترامپ دو باند فعال در ونزوئلا را در فهرست تروریسم آمریکا قرار داده است: «ترین د آراگوا» و «کارتل د لوس سولیس». او مدعی شد که باند لوس سولیس توسط سیاستمداران و نظامیان ونزوئلایی و شخص نیکلاس مادورو هدایت می‌شود.

اما کارشناسان امنیتی که فعالیت‌های قاچاق مواد مخدر در منطقه را دنبال می‌کنند اتفاق‌نظر دارند که «کارتل د لوس سولیس» یک سازمان سلسله‌مراتبی به معنای متعارف نیست؛ یعنی رهبری شناخته‌شده‌ای که فعالیت‌های آن را هدایت کند ندارد.

آن‌ها تاکید می‌کنند که نام «لوس سولیس» توسط رسانه‌های ونزوئلایی مطرح شد. این اصطلاح به فساد گسترده در کشور اشاره دارد و به افرادی در سطوح بالای سیاسی و نظامی اشاره می‌کند که از دهه ۱۹۹۰ با باندهای قاچاق مواد مخدر تعامل داشته‌اند. این لزوما به معنای وجود یک باند سازمان‌یافته با این نام نیست.

کوکائین و فنتانیل

زمانی که ایالات متحده به تعدادی کشتی در سواحل ونزوئلا حمله کرد، آقای ترامپ آن عملیات را هدف‌گیری کشتی‌های «باندهای قاچاق» حامل کوکائین و فنتانیل توصیف کرد.

فنتانیل ۵۰ برابر مرگبارتر از هروئین است. این ماده که بیشترین میزان مرگ در میان معتادان را ایجاد می‌کند، به بحرانی در ایالات متحده تبدیل شده است. برای مقابله با قاچاق آن، رئیس‌جمهور آمریکا در ۱۵ دسامبر فرمانی امضا کرد که فنتانیل را به عنوان «سلاح کشتار جمعی» طبقه‌بندی می‌کند.

اما بخش عمده تولید آن در واقع از مکزیک می‌آید و از طریق مرز جنوبی به صورت زمینی وارد آمریکا می‌شود. در گزارش‌های نهادهای امنیتی آمریکا درباره قاچاق فنتانیل، هرگز نامی از ونزوئلا برده نمی‌شود و این کشور منبع فنتانیل بازار آمریکا محسوب نمی‌شود.

پیش از حمله به ونزوئلا و دستگیری آقای مادورو، آقای ترامپ خوان اورلاندو هرناندز، رئیس‌جمهور سابق هندوراس را که به ۴۵ سال زندان محکوم شده بود عفو کرد. آقای هرناندز در دادگاه‌های آمریکا به قاچاق بیش از ۴۰۰ تن کوکائین به ایالات متحده محکوم شده بود.

بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان

زمانی که آقای مادورو به همراه همسرش بر عرشه یک ناو جنگی آمریکایی در مسیر نیویورک بود، آقای ترامپ در یک کنفرانس خبری موفقیت عملیات نظامی را اعلام کرد و اهداف و انگیزه‌های حمله را توضیح داد.

او گفت: «ما شرکت‌های بزرگ آمریکایی، بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتی جهان را به آنجا خواهیم فرستاد. میلیاردها دلار برای بازسازی زیرساخت‌های ویران‌شده و تاسیسات نفتی تخریب‌شده هزینه خواهد شد. سپس شرکت‌های ما در آن کشور شروع به سودآوری خواهند کرد.»

او افزود: «یکی از چیزهایی که ایالات متحده در نتیجه این روند از آن بهره خواهد برد، کاهش بیشتر قیمت انرژی است.»

او گفت که تا زمان انتقال «ایمن، واقعی و خردمندانه» قدرت، «ونزوئلا را اداره خواهد کرد.»

ونزوئلا با بیش از ۳۰۳ میلیارد بشکه، بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان را دارد؛ جلوتر از عربستان سعودی (۲۶۷ میلیارد بشکه) و ایران (۲۰۸ میلیارد بشکه). این‌ها ذخایر اثبات‌شده‌ای هستند که در شرایط اقتصادی مناسب و با فناوری مناسب قابل استخراج‌اند.

بیشتر میادین نفتی ونزوئلا در منطقه‌ای به وسعت ۵۵ هزار کیلومتر مربع در شمال رود اورینوکو در مرکز کشور قرار دارد. اما این‌ها ذخایر نفت سنگین هستند و استخراجشان نیازمند فناوری پیشرفته و سرمایه‌گذاری‌های عظیم است.

با وجود ذخایر عظیم، تولید ونزوئلا به ۹۰۰ هزار بشکه در روز رسیده است، در حالی که در سال ۲۰۰۰، ۳/۵ میلیون بشکه در روز تولید می‌کرد. این کاهش به دلیل کمبود سرمایه‌گذاری، فرسودگی تاسیسات و ناتوانی دولت در نگهداری آن‌ها به دلیل تحریم‌های آمریکا از سال ۲۰۰۵ است.

در مقام مقایسه، عربستان سعودی در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز و ایالات متحده در همان سال ۲۰ میلیون بشکه در روز نفت تولید کردند.

نفت خام سنگین ونزوئلا برای پالایشگاه‌های آمریکایی که با فناوری لازم برای فرآوری آن طراحی شده‌اند، بسیار مناسب است. بنابراین، دونالد ترامپ از بازگشت این ماده «غلیظ و چسبنده» برای احیای صنعت راکد پالایش نفت در تگزاس و ساحل خلیج آمریکا خبر داد.

صنعت نفت در ایالات متحده به طور مستقیم ۸۰ هزار نفر را استخدام می‌کند، اما همچنین از ۳ میلیون شغل غیرمستقیم پشتیبانی می‌کند. این امر آن را به تأثیرگذارترین بخش اقتصادی در بازار کار، به ویژه در ایالت‌هایی که از آقای ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری حمایت کردند و او را به کاخ سفید رساندند، تبدیل می‌کند.

ایالات متحده در حال حاضر ۳۹ درصد از نفت جهان را تولید می‌کند و از عربستان سعودی (۲۰/۸ درصد) و روسیه (۲۰/۳ درصد) پیشی گرفته است. به لطف فناوری گاز شیل، این کشور در آستانه پیشی گرفتن از مجموع تولید ریاض و مسکو است.

چه کسی میلیاردها دلار می‌پردازد؟

از نظر تئوری، ظرفیت تولید نفت ونزوئلا می‌تواند به سطح تولید حدود ۳/۵ میلیون بشکه در روز در دهه ۲۰۰۰ بازگردد. کارشناسان معتقدند که این فرآیند به زمان، ارتقاء زیرساخت‌ها و پرسنل فنی بسیار ماهر نیاز دارد.

برای این منظور، دونالد ترامپ روسای شرکت‌های بزرگ آمریکایی را در کاخ سفید گرد هم آورد و از آنها دعوت کرد تا ۱۰۰ میلیارد دلار در توسعه تولید نفت ونزوئلا سرمایه‌گذاری کنند. با این حال، آنها با وجود اذعان به جذابیت این فرصت، از این ایده استقبال نکردند و ملاحظات قابل توجهی را ابراز کردند.

دارن وودز، مدیرعامل اکسون موبیل، در پاسخ به درخواست ترامپ برای سرمایه‌گذاری در ونزوئلا گفت: «دارایی‌های ما در آنجا دو بار توقیف شده است. ما نمی‌توانیم برای بار سوم به عقب برگردیم، مگر اینکه تغییرات قابل توجهی رخ دهد که اساساً متفاوت از آنچه در گذشته دیده‌ایم باشد.» او افزود که ونزوئلای امروز «قابل سرمایه‌گذاری نیست».

اکسون موبیل در میادین نفتی ونزوئلا فعالیت می‌کرد. این شرکت به همراه سایر شرکت‌های نفتی آمریکایی در سال ۲۰۰۷، پس از آنکه دولت هوگو چاوز، رئیس جمهور ونزوئلا، در سال ۲۰۰۶ تصمیم گرفت سهام اکثریت قراردادهای تولید نفت این کشور را به دست آورد، از این کشور خارج شد.

شرکت شورون سال‌هاست که در ونزوئلا فعالیت می‌کند. این شرکت در حال حاضر ۲۵۰ هزار بشکه در روز، معادل یک چهارم کل تولید این کشور، تولید می‌کند. با این حال، در حال حاضر آماده افزایش سرمایه‌گذاری‌های خود نیست. شورون نیز مانند اکسون موبیل منتظر تغییرات در قوانین و ثبات سیاسی است.

مایک ویرث، مدیرعامل شورون، گفت که این شرکت «قادر به افزایش ۵۰ درصدی تولید خود در ونزوئلا در کمتر از دو سال است». با این حال، قصد افزایش سرمایه‌گذاری‌های خود در این کشور را ندارد. او افزود: «باید منتظر بمانیم و ببینیم چه اتفاقی می‌افتد. ما خواهان ثبات و یک سیستم مالیاتی سالم هستیم.»

با توجه به شرایط فعلی، تصور اینکه شرکت‌های نفتی بتوانند به زودی تولید و انتقال نفت خام سنگین از میادین ونزوئلا به پالایشگاه‌های ساحل خلیج ایالات متحده را از سر بگیرند، دشوار است. احیای صنعت نفت، همانطور که آقای ترامپ وعده داده است، به زمان و هزینه قابل توجهی نیاز دارد.

خورخه لئون، کارشناس انرژی در مرکز مشاوره انرژی ریستاد، معتقد است که احیای تأسیسات نفتی ونزوئلا، در صورت دستیابی به ثبات سیاسی در این کشور، به سرمایه‌گذاری‌هایی به ارزش بیش از ۱۸۰ میلیارد دلار و کاری نیاز دارد که حداقل ۱۴ سال طول خواهد کشید.

در مورد شرکت آمریکایی شورون، سهم آن از نفت ونزوئلا ۰/۹ میلیارد بشکه است. قانون به شرکت‌های خارجی اجازه نمی‌دهد که ذخایری را که کشف یا بهره‌برداری می‌کنند، به طور مستقل در اختیار داشته باشند. در عوض، آنها موظفند تولید را با شرکت نفت دولتی به اشتراک بگذارند.

«سلطه دلار»

آقای ترامپ در طول مبارزات انتخاباتی ریاست جمهوری خود متعهد شد که جایگاه دلار آمریکا را به عنوان ارز ذخیره جهانی حفظ کند. پس از انتخابش، او در تهدید کشورهایی که در حال بررسی جایگزینی دلار یا به چالش کشیدن سلطه آن با تحریم‌های اقتصادی هستند، تردیدی به خود راه نداد.

در نوامبر ۲۰۲۴، او در آن زمان در توییتر نوشت: «هیچ راهی برای کشورهای عضو بریکس وجود ندارد که دلار را در تجارت بین‌المللی جایگزین کنند. هر کشوری که سعی در انجام این کار داشته باشد، با تعرفه‌های ۱۰۰ درصدی مواجه خواهد شد. آنها قادر نخواهند بود کالاهای خود را در بازارهای فوق‌العاده ایالات متحده بفروشند.»

سخنرانی آقای ترامپ خطاب به گروهی از کشورها شامل چین، روسیه، هند، آفریقای جنوبی و برزیل بود. برزیل در جلسات بریکس صراحتاً خواستار جایگزینی برای دلار در معاملات تجاری بین‌المللی شد. چین و روسیه با جدیت تلاش می‌کنند تا خود را از سیستم مالی آمریکا «رها» کنند.

برای نزدیک به ۱۰۰سال، دلار آمریکا بر تجارت بین‌المللی و معاملات مالی در سراسر جهان تسلط داشته است. بیشتر ذخایر ارزی بانک‌های مرکزی، و همچنین بیشتر وام‌ها و نقل و انتقالات مالی به دلار آمریکا است.

جایگاه دلار در نظام اقتصادی و مالی جهانی به ایالات متحده کمک می‌کند تا با نرخ‌های پایین‌تر وام بگیرد، هزینه‌های واردات را کاهش دهد و کالاها را با بهترین قیمت در اختیار مصرف‌کنندگان آمریکایی قرار دهد. همچنین به دولت ایالات متحده قدرت ژئوپلیتیکی می‌دهد که از طریق تحریم‌ها اعمال می‌کند.

خروج از انحصار دلار

چین و روسیه از اولین کشورهایی بودند که به دنبال تنوع بخشیدن به تجارت و معاملات مالی خود به دور از دلار بودند. این امر ناشی از تضاد منافع استراتژیک آنها با منافع ایالات متحده است. در سال ۲۰۲۳، هر دو کشور برنامه‌هایی را برای افزایش تجارت دوجانبه با استفاده از ارزهایی غیر از دلار آمریکا اعلام کردند.

در سال ۲۰۲۴، تجارت دوجانبه به ۲۴۳ میلیارد دلار رسید که ۹۰ درصد آن با یوان چین یا روبل روسیه انجام شد. در مقابل، ۹۰ درصد تجارت بین روسیه و چین در سال ۲۰۱۵ با دلار آمریکا بود.

دو کشور یک مکانیسم جایگزین برای پرداخت‌های بین‌المللی و نقل و انتقالات مالی به سیستم سوئیفت راه‌اندازی کردند که تحت سلطه دلار آمریکا است. این مکانیسم به شرکت‌ها و بانک‌های روسی این امکان را داد که علیرغم تحریم‌های غرب علیه مسکو پس از حمله به اوکراین، به فعالیت خود ادامه دهند.

شرکت‌های چینی بزرگترین تولیدکنندگان نفت در ونزوئلا نیستند. سهم آنها از ۱۰ درصد صادرات نفت این کشور فراتر نمی‌رود. شرکت آمریکایی شورون ۲۵ درصد از کل تولید را تشکیل می‌دهد با این حال، ۷۰ درصد از محصولات آن به پالایشگاه‌های چین می‌رود.

اگرچه میزان نفتی که چین از ونزوئلا وارد می‌کند تنها ۳ درصد از نیازهای پکن را تشکیل می‌دهد، اما به منبع نگرانی ایالات متحده تبدیل شده است. شاید این همان چیزی باشد که مارکو روبیو به آن اشاره کرد وقتی گفت ونزوئلا به «پایگاه عملیاتی برای دشمنان ایالات متحده، روسیه و چین» تبدیل شده است.

در سال ۲۰۰۰، دولت نیکلاس مادورو «قانون ضد محاصره» را تصویب کرد که به آن اجازه می‌داد تحریم‌های ایالات متحده را دور بزند. این کشور با شرکت‌های روسی و چینی، از جمله شرکت چاینا کنکورد پترولیوم، زیرمجموعه شرکتی که در فهرست تحریم‌های ایالات متحده قرار دارد، قراردادهایی امضا کرد.

شرکت‌های چینی که نفت ونزوئلا را خریداری می‌کنند از تخفیف‌های قابل توجهی بهره‌مند می‌شوند و به آنها نسبت به شرکت‌های آمریکایی که نفت را با قیمت بازار خریداری می‌کنند، مزیت می‌دهد. این چیزی است که ایالات متحده به آن اعتراض دارد، نه صادرات نفت به چین.

مهمتر از همه، تجارت بین چین و ونزوئلا برخلاف اکثر معاملات نفتی در سراسر جهان، با دلار آمریکا انجام نمی‌شود. توافق نفت در برابر بدهی بین دو کشور تصریح می‌کند که ونزوئلا بدهی‌های خود را به چین به شکل صادرات نفت بازپرداخت خواهد کرد.

از سال ۲۰۰۵، چین ۱۲۰ میلیارد دلار وام به کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب اعطا کرده است. نیمی از این وام‌ها، یعنی ۶۰ میلیارد دلار، تنها به ونزوئلا اختصاص داده شده است. شرکت نفتی کنکورد پترولیوم چین قصد داشت در سال ۲۰۲۶، یک میلیارد دلار در ونزوئلا سرمایه‌گذاری کند.

در مجمع جهانی اقتصاد ۲۰۲۳ در داووس، محمد الجدعان، وزیر دارایی عربستان، اعلام کرد که کشورش «هیچ مخالفتی با انجام معاملات تجاری به دلار، یورو یا ریال سعودی ندارد.» او افزود: «من معتقدم که ما هیچ بحثی را با هدف بهبود تجارت جهانی رد نخواهیم کرد.»

دلار آمریکا دهه‌هاست که با نفت عربستان سعودی مرتبط بوده است. اکثر قراردادهای فروش نفت عربستان سعودی به دلار آمریکا تعیین می‌شوند. بر اساس توافق‌نامه سال ۱۹۷۴ با ایالات متحده، عربستان سعودی بخش عمده‌ای از درآمدهای نفتی خود را در بازارهای آمریکا سرمایه‌گذاری می‌کند. این سرمایه‌گذاری‌ها به قدرت و تسلط مداوم دلار کمک می‌کند.

دارایی‌های عربستان سعودی از اوراق قرضه آمریکا در سال جاری به ۱۴۸/۸ میلیارد دلار رسید. این اوراق قرضه از دولت ایالات متحده حمایت مالی می‌کنند، به ثبات دلار کمک می‌کنند و اعتماد سرمایه جهانی و سرمایه‌گذاران به اقتصاد ایالات متحده را تقویت می‌کنند.

با این حال، کاهش وابستگی ایالات متحده به نفت عربستان سعودی، به لطف اکتشافات گاز شیل در سال‌های اخیر، عربستان سعودی را بر آن داشته است تا مشارکت‌های انرژی خود را متنوع کند. نزدیکی این کشور با چین منجر به معاملاتی شده است که پکن را به بزرگترین مصرف‌کننده نفت عربستان سعودی تبدیل کرده و ۲۰ درصد از صادرات آن را تشکیل می‌دهد.

هند، به نوبه خود، در تلاش است تا با شرکای خود قراردادهای تجاری با ارزهای محلی منعقد کند. ۹۰ درصد از تجارت آن با روسیه اکنون با روپیه انجام می‌شود. دو کشور توافق کرده‌اند که تجارت دوجانبه را تا سال ۲۰۳۰ به ۱۰۰ میلیارد دلار افزایش دهند.

در اوت ۲۰۲۳، شرکت نفت هند اولین قرارداد خرید نفت خود را با شرکت ملی نفت ابوظبی را با ارز محلی امضا کرد. دو کشور به ویژه پس از پیوستن امارات متحده عربی به گروه بریکس در سال ۲۰۲۴ در تلاشند تا همکاری خود را تقویت کنند.

چرا ترامپ، مادورو را سرنگون کرد؟

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، در کنگره با انبوهی از سوالات خشمگین در مورد حمله به ونزوئلا و دستگیری رئیس جمهور و همسرش و انتقال آنها به نیویورک برای محاکمه مواجه شد. این عملیات نظامی بدون تأیید یا حتی اطلاع نهاد قانونگذاری انجام شد.

کریس مورفی، سناتور دموکرات گفت: «شما نفت آنها را با زور اسلحه تصرف کردید. اکنون آن نفت را می‌فروشید و درآمد حاصل از آن را در یک حساب بانکی در خاورمیانه قرار می‌دهید. شما خودتان تصمیم می‌گیرید که چگونه پول ۳۰ میلیون نفر را خرج کنید.»

اگرچه اتهام رسمی دادستانی علیه رئیس جمهور ونزوئلا «قاچاق مواد مخدر» است، مارک روبیو به کمیته روابط خارجی کنگره گفت: «مادورو باید برکنار می‌شد» چون ونزوئلا به "پایگاه عملیاتی مورد سوء استفاده دشمنان ایالات متحده، چین و روسیه» تبدیل شده بود.

چین ۷۰ درصد از صادرات نفت ونزوئلا را دریافت می‌کند. شرکت‌های آن بیشترین سهم از میادین بهره‌برداری شده را در اختیار دارند که بین سینوپک (۲/۸ میلیارد بشکه) و شرکت ملی نفت چین (۱/۶ میلیارد بشکه) تقسیم شده است. شرکت روسی زاروبژنفت ۲/۳ میلیارد بشکه نفت در اختیار دارد.

صدام حسین دلار را کنار می‌گذارد

صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق از جمله رهبرانی است که توسط آمریکا سرنگون شده است. در سال ۲۰۰۳، جورج دبلیو بوش تصمیم به حمله به عراق گرفت و رژیم حاکم را ساقط کرد.

اتهام رسمی، سلاح‌های کشتار جمعی و همکاری با گروه‌های مسلح اسلام‌گرا بود. بعدها مشخص شد این اتهامات فاقد مدرک بوده‌اند.

اما روشن است که در نوامبر ۲۰۰۰، دولت عراق اعلام کرد دلار را کنار گذاشته و نفت را به یورو خواهد فروخت. در آن زمان، عراق روزانه ۲/۲ میلیون بشکه نفت تولید می‌کرد.

معمر قذافی و ارز آفریقایی

در سال ۲۰۰۹، معمر قذافی رئیس اتحادیه آفریقا بود. گفته می‌شود او طرحی برای ایجاد یک ارز واحد آفریقایی مبتنی بر طلا ارائه کرد. کشورهای آفریقایی قرار بود «دینار طلایی» را جایگزین دلار و یورو کنند.

اما ناآرامی‌ها لیبی را فراگرفت. قیام مردمی به شورش مسلحانه‌ای تبدیل شد که از سوی کشورهای اروپایی و ناتو حمایت می‌شد.

معمر قذافی در سال ۲۰۱۱ در صحنه‌ای خشونت‌بار که توسط رسانه‌های بین‌المللی گزارش شد کشته شد و نتوانست طرح خود را اجرا کند.