آیا چین و روسیه نیکلاس مادورو را رها کرده‌اند؟

وقتی هوگو چاوز در سال ۱۹۹۹ در ونزوئلا به قدرت رسید، برای تحقق رویای خود درباره جهانی چندقطبی و مقابله با نفوذ آمریکا، با چین و روسیه اتحاد راهبردی ایجاد کرد.

این روابط در سال ۲۰۱۹ نقشی کلیدی ایفا کرد. در آن زمان نیکلاس مادورو، جانشین چاوز، پس از انتخاباتی همراه با اتهام تقلب، با بحران جدی مشروعیت روبه‌رو شد، اما هر دو قدرت از به رسمیت شناخته‌شدن خوان گوایدو، رهبر مخالفان ونزوئلا که خود را «رئیس‌جمهوری موقت» اعلام کرده بود، سر باز زدند.

پکن و مسکو حتی از نظر اقتصادی و نظامی نیز به مادورو کمک کردند.

شش سال بعد، مادورو با بحرانی تازه روبه‌رو است که شدیدترین بحران در بیش از ۱۲ سال زمامداری اوست. اما نه چین و نه روسیه تمایلی به حمایت از او، فراتر از درخواست‌های کلی برای حفظ آرامش و عدم مداخله، نشان نداده‌اند.

همه چیز حاکی از آن است که این بار مادورو در برابر آنچه او تلاش برای سرنگونی‌اش خوانده، تنها مانده است.

از ماه سپتامبر، دولت دونالد ترامپ حدود ۱۵هزار سرباز و بیش از ۲۰ درصد ظرفیت رزمی نیروی دریایی ایالات متحده از جمله بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین ناو هواپیمابر جهان را در آب‌های کارائیب، در نزدیکی سواحل ونزوئلا، مستقر کرده است.

ترامپ گفته است هدف او مبارزه با قاچاق مواد مخدر است، اما تحلیلگران با مادورو هم‌عقیده‌اند که احتمالا هدف نهایی واشنگتن تغییر رژیم در ونزوئلاست.

حمایتی که در حد شعار باقی ماند

فرناندو ریس ماتا، مدیر مرکز مطالعات چین در دانشگاه آندرس بیو شیلی، وضعیت مادورو را بحرانی ارزیابی می‌کند.

او به بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «زمان زیادی برای او نمانده است. حمایت‌هایی که در گذشته از او می‌شد، دیگر در عمل وجود ندارند و تنها به برخی اظهارنظرهای لفظی محدود شده است.»

بر اساس گزارشی که اولین بار در روزنامه واشنگتن‌پست منتشر شد، مادورو در اواخر اکتبر از روسیه و چین درخواست کمک کرد تا توان نظامی خود را افزایش دهد.

این روزنامه آمریکایی اواخر اکتبر به اسناد داخلی دولت آمریکا دست یافت که در آن‌ها ادعا شده بود ونزوئلا از مسکو کمک مشخصی برای تعمیر جنگنده‌های سوخو ساخت روسیه، بهبود سیستم‌های راداری و تحویل موشک درخواست کرده است.

اندکی پس از انتشار این گزارش، از دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، سوال شد که آیا مسکو به کاراکاس کمک می‌کند یا نه. او تنها به گفتن این که کشورش «در تماس دائمی» با ونزوئلاست بسنده کرد و از ارائه جزئیات بیشتر خودداری کرد.

از سوی دیگر ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، در یک نشست خبری بر «حمایت قاطع از دولت ونزوئلا در دفاع از حاکمیت ملی» آن کشور تاکید کرد.

زاخارووا افزود: «یک حمله مستقیم، به جای حل مشکلاتی که ظرفیت حل قانونی و دیپلماتیک در چارچوب قانونی را دارند، اوضاع را وخیم‌تر می‌کند.»

و در ۷ دسامبر، خبرگزاری تاس روسیه گزارش داد که سرگئی ریابکف، معاون وزیر خارجه روسیه، گفته است کشورش همچنان «شانه‌به‌شانه» ونزوئلا ایستاده است.

این خبرگزاری از او نقل کرد: «ما همبستگی خود را با ونزوئلا، کشوری که به تازگی با آن توافق مشارکت راهبردی و همکاری امضا کرده‌ایم، اعلام می‌کنیم. ما از ونزوئلا حمایت می‌کنیم، همان‌گونه که این کشور در حوزه‌های گوناگون از ما حمایت کرده است. در این روزهای دشوار، در کنار کاراکاس و رهبران ونزوئلا ایستاده‌ایم. امیدواریم دولت ترامپ از تشدید اوضاع و کشاندن آن به یک درگیری گسترده پرهیز کند. از او می‌خواهیم چنین مسیری را در پیش نگیرد.»

اما این واکنش‌ها با آنچه در سال ۲۰۱۸ رخ داد فاصله زیادی دارد. در آن زمان روسیه در اقدامی نمایشی برای نشان دادن قدرت و حمایت خود در برابر آمریکا، بیش از ۱۰۰ خلبان و نظامی و دو بمب‌افکن با قابلیت حمل سلاح هسته‌ای به ونزوئلا اعزام کرد؛ درست در زمانی که آمریکا از به رسمیت شناختن نتایج انتخابات ونزوئلا به نفع مادورو خودداری کرد.

اولویت‌های دیگر

ریس ماتا که در دولت اول میشل باچله (۲۰۱۰-۲۰۰۶) سفیر شیلی در چین بود، می‌گوید ونزوئلا در فضای دیپلماتیک کنونی، و به ویژه پس از روی کار آمدن ترامپ در کاخ سفید، اهمیت گذشته خود را برای پکن و مسکو از دست داده است.

او می‌افزاید: «امروز نه روسیه و نه چین دلیلی نمی‌بینند که برای دفاع از ونزوئلا خود را به خطر بیندازند، به ویژه به این دلیل که آنها مشکلات جدی دیگری دارند؛ از جمله جنگ روسیه در اوکراین و تلاش چین برای هم‌زیستی در صحنه بین‌المللی با رئیس‌جمهوری به نام ترامپ.»

از زمان آغاز تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، مسکو منابع مالی و دارایی‌های نظامی عظیمی را صرف جنگی کرده که هم نیروهای مسلح و هم خزانه این کشور را به شدت فرسوده کرده است.

این جنگ همچنین مجموعه‌ای از تحریم‌های غرب را در پی داشته است.

همه این‌ها به معنای پول و سلاح کمتر برای متحدان ایدئولوژیکی است که به احتمال زیاد برای ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، به مسائل حاشیه‌ای تبدیل شده‌اند.

ولادیمیر رووینسکی، مدیر برنامه سیاست و روابط بین‌الملل در دانشگاه ایسِسی در شهر کالی کلمبیا، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «نه روسیه ریسک خواهد کرد تحریم‌های بیشتری از آن‌چه اکنون با آن روبه‌روست متحمل شود و نه چین ریسک خواهد کرد برای دفاع از مادورو با تعرفه‌های بیشتری روبه‌رو شود.»

روابط آمریکا و چین از زمان روی کار آمدن دونالد ترامپ و اعلام تعرفه‌ها علیه چندین کشور، با تنش‌های تجاری همراه بوده است.

هرچند اوضاع پیچیده به نظر می‌رسید، دیدار ترامپ و شی جین‌پینگ در اواخر اکتبر در کره جنوبی که هر دو رهبر آن را مثبت توصیف کردند دری را به روی توافق‌های احتمالی گشود.

واشنگتن تعرفه ۲۰ درصدی بر محصولات چینی را که به کنترل جریان ماده مخدر فنتانیل مربوط بود به نصف کاهش داد، هرچند تعرفه‌ها بر سایر کالاهای چینی همچنان پابرجاست و به طور میانگین نزدیک به ۵۰ درصد است.

برای پکن، احتمالا دفاع از مادورو به معنای به خطر انداختن این پیشرفت‌هاست، بدون آن‌که سود چندانی، جز در سطح ایدئولوژیک، نصیبش شود.

چین در حمایت خود از مادورو بازنگری کرده است

بر اساس گزارش واشنگتن‌پست از اسناد درزشده‌ رسمی، مادورو نامه‌ای برای شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، فرستاده و در آن خواهان «همکاری نظامی گسترده‌تر» برای مقابله با «تشدید تنش میان آمریکا و ونزوئلا» شده است.

در این نامه، مادورو از دولت چین خواسته تولید سامانه‌های راداری شرکت‌های چینی را تسریع کند، احتمالا با این هدف که ونزوئلا بتواند توانایی‌های خود را در این زمینه افزایش دهد.

طی سال‌های متمادی، وام‌های چین به ونزوئلا نقشی حیاتی برای سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی این کشور ایفا می‌کرد.

در واقع، از میانه دهه ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۶، ونزوئلا بزرگ‌ترین دریافت‌کننده وام‌های چین در آمریکای لاتین بود.

به گفته شورای روابط خارجی آمریکا، کاراکاس در آن دوره در مجموع حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیارد دلار منابع مالی از چین دریافت کرد.

این وام‌ها که بیش از ۴۰ درصد مجموع وام‌های چین به آمریکای لاتین را تشکیل می‌داد، ونزوئلا را به عنصری کلیدی در گسترش نفوذ چین در آمریکای لاتین تبدیل کرد.

اما فروپاشی اقتصادی ونزوئلا و وخامت صنعت نفت آن باعث شده است که پکن در مورد سطح حمایت خود از نیکلاس مادورو بازنگری کند.

چین در سال‌های اخیر اعطای وام‌های جدید به ونزوئلا را کاهش داده و اکنون عمدتا بر اطمینان از بازپرداخت وام‌های قبلی تمرکز کرده است.

رووینسکی معتقد است که چین نمی‌خواهد رابطه‌ای را که ممکن است در آینده با یک دولت انتقالی در ونزوئلا داشته باشد، از قبل خدشه‌دار کند.

او اضافه می‌کند: «فکر می‌کنم چین حاضر است با هر دولتی که در نهایت جایگزین مادورو شود، مذاکره کند و بر این باور است که حمایت بیش از حد از مادورو در شرایط کنونی می‌تواند در صورت سقوط حکومت ونزوئلا، پیامدهای منفی برایش داشته باشد.»

رئیس‌جمهور ونزوئلا اخیرا در برنامه رادیویی «با مادورو»، تاکید کرد که چین «به طور علنی از حق ونزوئلا برای اعمال حاکمیت و حفظ صلح حمایت می‌کند».

«مادورو کاملا تنهاست»

فرناندو ریس ماتا، مدیر مرکز مطالعات آمریکای لاتین درباره چین در دانشگاه آندرس بیو، معتقد است رویدادهای سیاسی سال گذشته در ونزوئلا نیز در تغییر موضع مسکو و پکن نسبت به این کشور نقش داشته است.

او می‌گوید: «من فکر نمی‌کنم هیچ‌یک از این دو کشور حاضر باشد از رژیمی حمایت کند که در داخل کشور از پشتوانه بسیار اندکی برخوردار است. علاوه بر این، هم روسیه و هم چین می‌دانند که آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری دارای نشانه‌های بسیار واضحی از تقلب بود.»

انتخابات ژوئیه سال گذشته با اتهامات جدی تقلب همراه بود. هرچند شورای ملی انتخابات ونزوئلا که تحت کنترل حاکمیت است، نیکلاس مادورو را پیروز رقابت‌ها اعلام کرد، اما برخلاف دوره‌های گذشته، هیچ‌گونه مدرک یا جزییاتی ارائه نداد.

علاوه بر این، مخالفان به رهبری ماریا کورینا ماچادو - که به تازگی برنده جایزه صلح نوبل شده است - اسنادی را منتشر کردند که نشان می‌داد ادموندو گونزالس، نامزد اپوزیسیون، در انتخابات پیروز شده است.

ولادیمیر رووینسکی، تحلیلگر روس، می‌گوید: «این بار مادورو کاملا تنهاست. ممکن است روسیه و چین همچنان از مداخله آمریکا انتقاد کنند، اما حاضر نیستند فراتر از این بروند.»

واکنش این دو کشور نشان می‌دهد که دولت نیکلاس مادورو دیگر نمی‌تواند روی حمایت بی‌قیدوشرط این دو قدرت که در بحران‌های پیشین نقش مهمی در پشتیبانی از او ایفا کردند، حساب کند.

این‌بار، دوام مادورو و حلقه نزدیکان او به احتمال زیاد بیشتر به توان خودشان برای مقاومت بستگی خواهد داشت و این که دونالد ترامپ تا چه حد مصمم است کارزار خود را علیه او ادامه دهد. رئیس‌جمهوری آمریکا مادورو را رهبر کارتل «دلوس سولس» می‌داند که به تازگی به عنوان یک سازمان تروریستی معرفی شده است.