«سرزمین دیگری نیست»؛ نامزد اسکار و داستان یک دوستی در اوج بحران و نابرابری

یک فلسطینی و یک اسرائیلی در تاریکی شب در روستایی در کرانه باختری کنار هم نشسته‌اند.

هر دو به این فکر می‌کنند که آیا باسل خواهد توانست آزادانه به دیدن یووال در خانه‌اش در اسرائیل برود، آیا روستای باسل اجازه ساخت خواهد گرفت و آیا آن‌ها هیچ‌ وقت در زندگی‌شان به ثبات خواهند رسید.

این دو دوست، در طی سال‌ها از ویران شدن خانه‌ها، یک چاه و یک مدرسه به دست نیروهای اسرائیلی فیلم گرفته‌اند. این تخریب‌ها بعد از حکم دادگاه به غیرقانونی بودن دهکده محل سکونت باسل انجام شد. آن‌ها به یکدیگر می‌گویند که امید دارند روزی بتوان این واقعیت را تغییر داد.

حالا تصاویر فیلم آن‌ها توانسته به بزرگ‌ترین صحنه‌ها و پرده‌های نمایش جهان برسد.

فیلم مستند «سرزمین دیگری نیست» نامزد بهترین مستند برای جوایز اسکار و بفتا شده است.

این فیلم روایت مبارزه بر سر منطقه «مسافر یطا»، ناحیه‌ای شامل ۲۰ دهکده، و نیز دوستی باسل عدرا و خبرنگاری اسرائیلی به نام یووال آبراهام را به تصویر می‌کشد.

در فیلم می‌بینیم که باسل در اعتراض‌ها شرکت می‌کند و تا نزدیکی دستگیری پیش می‌رود. پدرش در این اعتراض‌ها بازداشت می‌شود و یک سرباز اسرائیلی در حالی‌ که یک ژنراتور برق را مصادره می‌کند، به گردن یکی از اهالی منطقه شلیک می‌کند. این مرد فلج می‌شود و در نهایت می‌میرد.

یووال به بی‌بی‌سی گفت: «این موقعیت ترسناک است. چون هرچند فیلم موفق بوده و مردم درباره آن آگاه هستند اما اقدامات کافی، به ویژه از طرف کسانی که قدرت تغییر آن را دارند، صورت نگرفته است.»

او ادامه می‌دهد: «من باور ندارم که فیلم‌ها می‌توانند جهان را دگرگون کنند اما می‌دانم که می‌توانند تغییری در افراد ایجاد کنند. فکر می‌کنم می‌توانند بخشی از تغییرات بزرگ‌تر باشند. ما در این لحظه ما واقعا به چنین تغییری نیاز داریم.»

ارتش اسرائیل در جواب سوال ما درباره مردی که در این فیلم فلج می‌شود، می‌گوید تحقیقاتش نشان می‌دهد او جرمی صورت نگرفته است. یکی از سخنگوهای ارتش اسرائیل گفت که دو فلسطینی در جریان یک درگیری‌ که بر سر «ساخت‌وسازهای غیرقانونی» ایجاد شده بود، اسلحه و جلیقه یک سرباز را می‌کشیدند و همین موجب شلیک گلوله شده بود.

شاهدان فلسطینی این واقعه به رسانه‌های اسرائیلی گفتند هیچ‌ کس با آن‌ها در ارتباط با این تحقیقات، تماس نگرفته است. آن‌ها معتقدند که گلوله عمدا شلیک‌ شده بود.

اسرائیل از سال ۱۹۶۷ کرانه باختری را اشغال کرده است. شهرک‌سازی‌های اسرائیل در این سرزمین بر اساس قوانین بین‌الملل، غیرقانونی است اما اسرائیل این مسئله را رد می‌کند. این شهرک‌ها در ۵۵ سال گذشته به شدت گسترش پیدا کرده‌اند و به هسته اصلی درگیری‌ها و خشونت در این منطقه تبدیل شده‌اند.

در روز ۷ اکتبر ۲۰۲۳، حماس به اسرائیل حمله کرد، حدود ۱۲۰۰ نفر را کشت و ۲۵۱ نفر را به گروگان گرفت. در واکنش به این حمله، اسرائیل حمله نظامی سنگینی را آغاز کرد که در اثر آن و بر اساس گزارش وزارت بهداشت حماس، بیش از ۴۸ هزار کشته در غزه به جا گذاشت.

از زمان شروع این جنگ، خشونت‌های شهرک‌نشینان کرانه غربی هم‌ شدت گرفته و بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، ۱۳ فلسطینی به دست شهر‌نشین‌ها کشته شده‌اند.

وزارت بهداشت فلسطینی‌ها می‌گوید در همین مدت در کرانه باختری ۸۵۰ فلسطینی که بسیاری از آن‌ها شبه‌نظامی بودند، به دست نظامیان اسرائیل کشته شدند. سازمان ملل متحد می‌گوید در این دوره همچنین ۳۰ اسرائیلی به دست فلسطینی‌ها در کرانه باختری کشته شده‌اند.

سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۴۲۰ مورد خشونت شهرک‌نشینان اسرائیلی را ثبت کرده است. این بالاترین رقمی است که از سال ۲۰۰۶ که این موارد ثبت می‌شود، تا به‌ حال گزارش‌ شده است و همه این حمله‌ها به خسارت‌های جانی و مالی منجر شده‌اند.

باسل می‌گوید از زمان بازگشت دونالد ترامپ به ریاست جمهوری آمریکا حملات به فلسطینی‌ها بیشتر شده و سازندگان فیلم نگران بدتر شدن شرایط هستند.

ترامپ تحریم‌هایی را که دولت جو بایدن علیه برخی از شهرک‌نشینان وضع کرده بود، لغو کرده است. مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل گفته است که اسرائیل صاحب «سند مالکیت» کرانه باختری است و«چیزی به نام اشغال یا شهرک‌سازی وجود ندارد».

وقتی از ترامپ سوال شد آیا آمریکا قرار است حاکمیت اسرائیل بر کرانه باختری را به رسمیت بشناسد، او جواب داد هنوز تصمیم قطعی درباره این مسئله نگرفته است اما طی هفته‌های آینده بیانیه‌ای درباره آن صادر خواهد کرد.

مناقشه بر سر منطقه مسافر یطا از دهه ۱۹۸۰ آغاز شد. در آن زمان اسرائیل آن را «منطقه‌ بسته نظامی» اعلام کرد، به این معنا که سکونت در آن ممنوع بود.

در جلسه‌ای در سال ۱۹۸۱، آریل شارون، وزیر کشاورزی وقت اسرائیل، این زمین‌ها را به عنوان مناطقی برای آموزش نظامی به ارتش پیشنهاد داد تا در ضمن از «گسترش روستاهای عرب‌نشین از تپه‌ها به سوی صحرا» جلوگیری شود.

اسرائیل ادعا کرد که ساکنان این منطقه پیش‌ از آن به طور دائم در آن زندگی نمی‌کردند. اما فلسطینی‌ها با مراجعه به دادگاه عالی اسرائیل استدلال کردند که این جوامع نسل‌ها است که در این منطقه سکونت دارند و نقشه‌ای از سال ۱۹۴۵ را ارائه دادند که وجود برخی از روستاها را نشان می‌دهد.

دادگاه عالی در سال ۲۰۲۲ به نفع اسرائیل رای داد و به آن‌ها مجوز تخریب خانه‌ها و اخراج بیش از ۱۰۰۰ روستانشین عرب را داد.

صحنه‌های فیلم نشان می‌دهد که چطور بولدوزری یک مدرسه ابتدایی را تخریب می‌کند، یک کامیون در چاه آب، گل می‌ریزد و آن را پر می‌کند، ماشین‌آلات سنگین خانه روستاییان را در هم می‌کوبد و مردم روستا در برابر نیروهای ارتش اسرائیل می‌ایستند.

دختری گریه می‌کند. وقتی از مادر دختر می‌پرسند آیا جای دیگری دارد که بتواند برود، او می‌گوید: «ما سرزمین دیگری نداریم.»

این مستند لحظات صمیمی و نزدیک انسانی را هم ثبت می‌کند، مانند لحظه‌ای که مادری که به یک غار نقل مکان کرده، دخترش را می‌بوسد و به او می‌گوید: «تو عشق من هستی. فردا روز دیگری خواهد بود.»

این فیلم، به دوستی باسل و یووال هم می‌پردازد. هرچند آن‌ها هم سن و سال هستند و ارزش‌ها و معیارهای مشابهی در زندگی دارند، نابرابری میان آن‌ها همواره به چشم می‌آید.

در حالی‌ که یووال می‌تواند آزادانه در اسرائیل و کرانه باختری سفر کند، باسل نمی‌تواند بدون مجوز وارد اسرائیل شود.

در فیلم، باسل با افسوس می‌گوید که با وجود تحصیل در رشته حقوق، تنها توانسته در بخش ساخت‌وساز در اسرائیل کار پیدا کند و وقتی به این موضوع فکر می‌کند، «احساس افسردگی شدید» به او دست می‌دهد.

فیلم بی‌پرده به تنشی می‌پردازد که هویت یووال، به عنوان یک اسرائیلی، ایجاد می‌کند. یکی از فلسطینی‌ها از او می‌پرسد: «چطور می‌توانیم دوست بمانیم، وقتی تو به اینجا می‌آیی در حالی که ممکن است برادر یا دوستت خانه‌ من را ویران کرده باشد؟»

یووال به بی‌بی‌سی گفت در مورد آنچه برای باسل و روستای او رخ می‌دهد، احساس مسئولیت می‌کند زیرا «درنهایت، سوختی که در آن بولدوزرها ریخته می‌شود، از پول مالیات او تامین‌ شده است».

سال گذشته، یووال در سخنرانی‌ خود در جشنواره برلین و هنگام دریافت جایزه بهترین مستند در کنار باسل، از «آپارتاید حاکم» انتقاد کرد و خواهان برقراری آتش‌بس در غزه شد. او پس از این سخنان مورد حمله‌ و انتقادهای زیادی قرار گرفت.

بن راسل، فیلم‌ساز آمریکایی که با چفیه فلسطینی در این مراسم حضور داشت، گفت که با «نسل‌کشی» در غزه مخالف است. اسرائیل اتهام نسل‌کشی را با جدیت رد می‌کند.

کلودیا روت، وزیر فرهنگ آلمان، در بیانیه‌ای گفت: «این سخنان به شدت یک‌طرفه بود و در نفرتی شدید از اسرائیل ریشه داشت.» کای وگنر، شهردار برلین هم در شبکه‌های اجتماعی این سخنان را «تحریف غیرقابل‌تحمل» خواند و گفت «یهودستیزی در برلین هیچ جایگاهی ندارد».

تلویزیون اسرائیل هم این صحبت‌های یووال را یهودستیزانه خواند.

یووال می‌گوید تهدید به مرگ شده است. او به بی‌بی‌سی گفت از این برچسب‌ها «بسیار خشمگین» است زیرا اتهام یهودستیزی علیه او «معنای واقعی این اصطلاح را در زمانی که یهودستیزی در جناح راست و چپ در حال افزایش است، تهی می‌کند».

او گفت شنیدن این انتقادها برای او که بیشتر اعضای خانواده‌اش در هولوکاست کشته‌ شده‌اند، «کاملا مضحک» است. او می‌گوید اگر قرار است چیزی از تاریخ یاد بگیریم، این است که «با هرگونه رفتار ضد انسانی مبارزه کنیم. مهم نیست قربانی آن چه کسی باشد».

با وجود آن که فیلم «سرزمین دیگری نیست» برنده جوایز متعددی شده، اما در آمریکا به صورت مستقل توزیع می‌شود، چون نتوانسته توزیع‌کننده رسمی پیدا کند. این شرایط برای فیلمی که نامزد جایزه اسکار شده، اتفاق نادری است.

یکی از صحنه‌های آخر فیلم به روز ۱۳ اکتبر سال ۲۰۲۳ برمی‌گردد که در آن باسل از صحنه‌ای فیلم گرفته که یکی از شهرک‌نشین‌ها به پسرعمویش شلیک می‌کند. پسرعموی او ظاهرا هیچ سلاحی در دست ندارد و تیر به شکمش می‌خورد. در نمایی دیگر شهرک‌نشین‌ها درحالی‌ که سربازها فقط تماشا می‌کنند به سوی خانه‌ها سنگ پرتاب می‌کنند.

ارتش اسرائیل گفته است که پرونده این تیراندازی به دفتر دادستانی فرستاده‌ شده است.

در حال حاضر، آن طور که باسل می‌گوید شهرک‌نشینان قدرت مطلق را در منطقه مسافر یطا در دست دارند و آزارگری آن‌ها به صورت روزانه در جریان است.

او گفت در ماه ژانویه سه حمله بزرگ از طرف شهرک‌نشینان صورت گرفت که در یکی از آن‌ها مردی ۷۲ ساله پس از ضربه چوب به سرش به بیمارستان منتقل شد. همچنین در دو روز منتهی به ۳۰ ژانویه، حدود ۱۵ نفر در حالی‌ که گوسفندان را به چرا برده بودند یا به علت آن که گوسفندان شهرک‌نشینان را رانده بودند، دستگیر شدند. پلیس اسرائیل پاسخی به پیگیری‌های بی‌بی‌سی در این مورد نداد.

بریتانیا سه پایگاه شهرک‌نشینان و چهار سازمان را که به گفته این کشور از خشونت علیه جوامع کرانه باختری حمایت می‌کنند، تحریم کرده است. یووال از بریتانیا خواست تا همه شهرک‌نشینان را تحریم کند و معتقد است این اقدام «واقعا بازدارنده» خواهد بود.

یکی از سخنگوهای وزارت خارجه بریتانیا به بی‌بی‌سی گفت وزیر امور خارجه بریتانیا «با وزرای اسرائیلی موضع بسیار روشنی در پیش‌ گرفته و اعلام کرده است که اسرائیل باید خشونت شهرک‌نشینان و گسترش شهرک‌ها را متوقف کند».

در ادامه این بیانیه آمده است: «ما به طور مداوم علیه خشونت شهرک‌نشینان از طریق تحریم‌های هدفمند اقدام کرده‌ایم و تمام تلاش خود را برای اطمینان از محافظت از حقوق فلسطینی‌ها و وادار کردن مسئولان خشونت به پاسخگویی به کار بسته‌ایم.»

یووال گفت: «واقعاً باور دارم که هیچ راهی جز رسیدن به یک راه‌حل عادلانه و منصفانه سیاسی وجود ندارد؛ جایی که فلسطینی‌ها بتوانند آزاد، کاملا آزاد باشند و هر دو ملت ما به امنیت و حق تعیین سرنوشت دست یابند.»

«این مسئله که دولت کشور من در مسیری خلاف این در حال حرکت است و جهان برای مدتی طولانی به آن‌ها اجازه داده این اقدامات را ادامه بدهند، خشمگینم می‌کند.»

جایی در فیلم، باسل دیدار هفت‌ دقیقه‌ای تونی بلر،‌ نخست وزیر پیشین بریتانیا، از روستایشان را به یاد می‌آورد و می‌گوید بعد از آن دیدار، اسرائیل فرمان تخریب آنجا را لغو کرد.

او می‌گوید: «دعوا بر سر قدرت است.»

حالا باسل «از مردم اطرافش قدرت و نیرو می‌گیرد» و همین باعث می‌شود که نخواهد تسلیم شود.

او در یک از صحنه‌های اعتراض در فیلم می‌گوید: «یک قطره آب چیزی را تغییر نمی‌دهد اما بگذارید قطره‌های آب جریان پیدا کند، آنگاه تغییر را خواهید دید.»