تحریم‌های آمریکا علیه سوریه چه زمانی برداشته خواهند شد؟

از زمان سقوط حکومت بشار اسد در آذرماه گذشته، خیابان‌های سوریه شاید هیچ‌گاه شاهد جشن‌هایی که روز سه‌شنبه در سراسر کشور برگزار شد، نبوده‌اند.

جشن و شادی در خیابان‌های چندین شهر سوریه پس از آن آغاز شد که دونالد ترامپ در ریاض، پایتخت عربستان سعودی، اعلام کرد آمریکا تحریم‌هایش علیه دمشق را لغو می‌کند؛ تصمیمی که می‌تواند مسیر اقتصاد جنگ‌زده سوریه را به کلی تغییر دهد.

تحریم‌های ایالات متحده علیه سوریه شامل چه مواردی می‌شود؟

آغاز تحریم‌های ایالات متحده علیه سوریه به سال ۱۹۷۹ بازمی‌گردد؛ در آن زمان واشنگتن دمشق را در اولین فهرست کشورهای «حامی تروریسم» قرار داد.

در نتیجه این تصمیم، کمک‌های آمریکا به سوریه محدود و فروش سلاح به آن ممنوع شد، مبادلات بانکی با دولت سوریه و نهادهای زیرمجموعه آن تحت قوانین و نظارت سخت‌گیرانه قرار گرفت و شماری از مقامات و نهادهای دولتی سوریه نیز تحت تحریم قرار گرفتند.

در دهه ۱۹۹۰، به‌دلیل تحولات ژئوپولیتیکی منطقه و نوع رویکرد سوریه به آن‌ها، فصل تازه‌ای از روابط میان دمشق و غرب گشوده شد.

استیون هایدمان، رئیس مطالعات خاورمیانه در کالج اسمیت، می‌گوید با وجود این نزدیکی، رابطه میان آمریکا و حافظ اسد، رئیس‌جمهور پیشین سوریه و بعدها پسرش بشار، همواره آمیخته با تنش بود.

در سال ۲۰۰۳ و پس از آنکه دمشق متهم شد اجازه داده گروه‌هایی که «تروریستی» خوانده می‌شدند، از خاک سوریه برای تضعیف ثبات عراق و بعدتر لبنان استفاده کنند، کنگره آمریکا قانونی برای اعمال تحریم‌های بیشتر علیه سوریه وضع کرد.

بر اساس آن، صادرات کالاهای آمریکایی به سوریه، به استثنای غذا و دارو، محدود شد، پروازهای خطوط هوایی سوریه به آمریکا ممنوع گردید و تحریم‌ها علیه تعدادی از مسئولان سوری گسترش یافت.

با وجود این محدودیت‌ها، واردات کالا (از جمله نفت) از سوریه و نیز مبادلات بانکی با این کشور مشمول تحریم‌ها نشد؛ سرمایه‌گذاری‌های آمریکایی در سوریه نیز مشمول ممنوعیت نبودند.

پس از آغاز اعتراضات سوریه در سال ۲۰۱۱ و سرکوب شدید آن‌ها توسط دولت، تحریم‌ها شکل تازه‌ای به خود گرفتند؛ این بار، بخش‌های کلیدی و حیاتی مانند نفت، گاز، هواپیمایی و نظام بانکی، از جمله بانک مرکزی، تحت تحریم‌های شدیدتری قرار گرفتند و محدودیت‌هایی نیز بر صادرات کالاهای اساسی و فناوری‌محور به سوریه اعمال شد.

اما تغییر اصلی در پایان سال ۲۰۱۹ رخ داد که کنگره آمریکا قانون «حمایت از غیرنظامیان سوری» را تصویب کرد؛ قانونی که به نام «قانون سزار» شناخته می‌شود و برگرفته از نام مستعاری است که یک عکاس نظامی سوری که از رژیم جدا شده بود، برای خود انتخاب کرده بود. این فرد، تصاویر اجساد هزاران تن از کسانی را که زیر شکنجه در سوریه جان باخته بودند، افشا و منتشر کرد.

هایدمان این قانون را نقطه عطفی در روند تحریم‌های آمریکا علیه سوریه و شیوه برخورد واشنگتن با این موضوع می‌داند؛ چرا که این قانون دامنه تحریم‌ها را گسترش داد و «تحریم‌های ثانویه» را نیز دربر گرفت؛ تحریم‌هایی که نه تنها دولت سوریه، بلکه تمامی طرف‌هایی که با آن همکاری می‌کنند را هم دربر گرفت.

چه تحریم‌هایی برداشته می‌شوند و در چه زمانی؟

تا این لحظه هنوز روشن نیست کدام‌ یک از تحریم‌ها قرار است لغو شوند و این روند در چه چارچوب زمانی انجام خواهد شد.

دکتر کرم شعار، اقتصاددان سوری، می‌گوید هنوز ابهامات زیادی درباره این مسئله وجود دارد. او یادآور می‌شود که ترامپ در سخنرانی‌اش در ریاض از واژه «توقف» یا «تعلیق» تحریم‌ها سخن گفته، نه از «لغو» آن‌ها.

به گفته دکتر شعار، «هنوز بحث‌هایی درباره شروطی وجود دارد که سوریه باید به آن‌ها عمل کند»؛ و همین مسئله این پرسش را مطرح می‌کند که آیا سوریه در ازای اعلام این تصمیم، امتیازی داده و اگر چنین است، آن امتیاز چه بوده است.

ترامپ در سخنرانی‌اش گفت که تصمیم به تجدید نظر در تحریم‌های سوریه را بعد از گفت‌وگو با محمد بن سلمان، ولی‌عهد عربستان، و تشویق او برای بررسی این موضوع، گرفته است.

استیون هایدمان، رئیس بخش مطالعات خاورمیانه در کالج اسمیت، معتقد است سخنان ترامپ درباره لغو تحریم‌ها در جریان حضورش در ریاض، برای نشان دادن این بود که به «نگرانی‌هایی که میزبانانش درباره کاهش تحریم‌ها داشتند، توجه کرده است». هایدمان این امر را نشانه‌ای مثبت می‌داند، اما تأکید می‌کند «مهم‌تر این است که ترامپ پس از بازگشت به واشنگتن چه خواهد کرد».

در هر حال، ترامپ قادر است تحریم‌هایی را که از سوی قوه مجریه و دولت ایالات متحده وضع شده‌اند، با صدور یک «فرمان اجرایی» بلافاصله لغو کند.

اما برای لغو تحریم‌هایی که کنگره آمریکا در قالب قانون تصویب کرده است، به زمان بیشتری نیاز است؛ چرا که این اقدام مستلزم رأی‌گیری در کنگره خواهد بود.

قانون «سزار»، که تحریم‌های ثانویه علیه طرف‌های همکاری‌کننده با سوریه را دربر می‌گیرد، بخشی از مجموعه تحریم‌هایی است که از سوی کنگره ایالات متحده وضع شده‌اند.

دکتر کرم شعار می‌گوید دولت ترامپ می‌تواند مجوز ویژه‌ای را که دولت جو بایدن در پایان سال گذشته صادر کرده بود تمدید کند؛ این مجوز شامل معافیت‌هایی است که اجازه می‌دهد برخی فعالیت‌های اقتصادی که مشمول تحریم هستند، ادامه یابند. او همچنین اشاره می‌کند که تا زمان تصویب نهایی لغو دائمی تحریم‌ها، دامنه این معافیت‌ها می‌تواند گسترش پیدا کند.

لغو تحریم‌ها چه تأثیری بر زندگی مردم سوریه خواهد گذاشت؟

تنها ساعاتی پس از اعلام تصمیم ترامپ برای لغو تحریم‌ها علیه سوریه، ارزش لیره سوریه جهش چشم‌گیری داشت و از حدود ۱۱ هزار لیره در برابر هر دلار به حدود ۶ هزار لیره رسید.

به گفته دکتر شعار، این بهبود فعلاً ناشی از واکنش روانی و سیاسی به لغو تحریم‌هاست و برای مشاهده تأثیر واقعی اقتصادی آن باید چند ماه صبر کرد.

دکتر شعار معتقد است بیشترین اثر لغو تحریم‌ها در بخش بانکی نمایان خواهد شد؛ چرا که تحریم‌های ثانویه حتی مانع از آن شده بودند که خود سوری‌ها در بازسازی کشورشان مشارکت کنند؛ و این وضعیت با رفع تحریم‌ها تغییر خواهد کرد.

تحریم‌ها باعث انزوای سوریه از نظام مالی جهانی شدند؛ موضوعی که نه تنها تجارت و سرمایه‌گذاری را به‌شدت مختل کرد، بلکه گاه حتی روند ارسال کمک‌های بشردوستانه ضروری را نیز با مانع مواجه ساخت.

به گفته هایدمان تحریم‌های آمریکا بزرگ‌ترین مانع بر سر راه مشارکت جهانی در روند بازسازی اقتصاد سوریه بوده‌اند.

لغو تحریم‌ها می‌تواند مسیر را برای سرمایه‌گذاری خارجی هموار کرده و سوریه را بار دیگر به نقشه اقتصادی منطقه و جهان بازگرداند. همچنین، این اقدام به کشورهای حامی سوریه همچون عربستان و قطر چراغ سبز خواهد داد تا روند تزریق منابع مالی و حمایت از دمشق را آغاز کنند.

وضعیت تحریم‌های دیگر چگونه است؟

سوریه، علاوه بر تحریم‌های اعمال‌شده از سوی ایالات متحده، با تحریم‌هایی از سوی سازمان ملل نیز مواجه است که به طبقه‌بندی «تروریستی» هیئت تحریر شام مربوط می‌شود؛ گروهی که پیش‌تر تحت رهبری احمد شرع فعالیت می‌کرد. اگرچه این گروه در آغاز سال جاری میلادی اعلام انحلال کرده، اما هنوز مشخص نیست که این طبقه‌بندی مانعی برای مشارکت و تعامل بین‌المللی با سوریه باقی خواهد ماند یا نه.

تحریم‌های اروپایی نیز که از سال ۲۰۱۱ به تدریج و به طور فزاینده‌ای بر سوریه اعمال شده‌اند، هنوز پابرجا هستند.

کشورهای اروپایی پیش از ایالات متحده تعلیق تحریم‌ها علیه سوریه را آغاز کرده‌اند.

اتحادیه اروپا روند تعلیق تحریم‌ها را به شکل تدریجی و مشروط در پیش گرفته و هم‌زمان این حق را برای خود محفوظ نگه داشته که هر لحظه بتواند آن‌ها را بازگرداند.

در فوریه گذشته، اتحادیه اروپا تحریم‌های اعمال‌شده بر چندین بخش حیاتی سوریه از جمله انرژی و حمل‌ونقل را تعلیق کرد، همچنین دارایی‌های چند بانک سوری را آزاد کرد و اجازه داد منابع مالی به بانک مرکزی سوریه منتقل شود و معافیت‌هایی در زمینه ممنوعیت معاملات بانکی با دمشق اعمال شد.

بریتانیا نیز گام‌های مشابهی برداشته است.

مردم سوریه امید زیادی به تأثیر لغو تحریم‌ها بر اقتصاد کشورشان و زندگی خود دارند. هرچند بازسازی کامل اقتصاد سوریه که به شدت آسیب دیده، ماه‌ها طول خواهد کشید، اما لغو تحریم‌ها گامی اولیه و مهم در این مسیر محسوب می‌شود.