قیوم ذاکر و ماموریت «مهار مقاومت ملی» در پنجشیر و اندراب

آنتونیو جستوزی - نویسنده و پژوهشگر

مجموعه «ناظران می‌گویند» بیانگر نظر نویسندگان آن است. بی‌بی‌سی فارسی می‌کوشد در این مجموعه، با انعکاس دیدگاه‌ها و افکار طیف‌های گوناگون، چشم‌انداز متنوع و متوازنی از موضوعات مختلف ارائه دهد. بدیهی است انتشار این آرا و نقطه‌نظرها، به معنای تایید آنها نیست.

در ٢١ اوت/اگوست، «امارت طالبان» اعلام کرد که عبدالقیوم ذاکر، رئیس سابق کمیسیون نظامی، مسئول عملیات نظامی در پنجشیر و اندراب خواهد شد، جایی که نبردهای نسبتاً جدی از اوایل بهار آغاز شده است. «امارت اسلامی» عنوانی است که طالبان برای حکومت خود استفاده می‌کند.

تاکتیک طالبان در مقابله با شورش، تسخیر اراضی و منزوی کردن دشمن است که خطوط تدارکاتی‌شان را قطع می‌کند.

آنها این استراتژی را اخیراً در بلخاب عملی کردند، جایی که نیروهای مهدی مجاهد، فرمانده شورشی طالبان، توسط نیروی قوی‌تر طالبان، مجبور به عقب نشینی به کوه‌ها شدند.

بعد از اینکه نیروهای مهدی مجاهد مجبور شدند از دره بیرون بروند با مشکل جدی تهیه مواد غذایی مواجه شدند و می‌دانستند که با آمدن زمستان این مشکل آسانتر نیز نخواهد شد.

در طول دو ماه گذشته، شماری از جنگجویان وفادار به مهدی مجاهد، از نبرد دلسرد شده یا تسلیم طالبان ‌شدند یا به خانه‌های خود برگشتند. این روند مهدی را تا حدی نا امید کرد که او مجبور شد به منظور دریافت کمک به ایران سفر کند. اما در ١٧ اوت/ اگوست در نزدیکی مرز ایران «کشته» شد.

بلخاب اولین موفقیت طالبان در مبارزه علیه شورش نیست. در واقع، تاکتیک‌های مشابه در پنجشیر در ماه سپتامبر نیز جواب داده بود.

در پنجشیر تنها در چند ماه گذشته است که استراتژی آنها با مشکل جدی مواجه شده است. از این رو تصمیم گرفته اند یکی از با تجربه ترین فرماندهان طالبان را به آنجا بفرستند.

نباید در مورد جدی بودن وضعیت در پنجشیر اغراق کرد. به گفته منابع «جبهه مقاومت ملی»، این فصل حملات که در ماه مه میلادی آغاز شد، منجر به تصرف «هفت روستا و اسارت ٤٠ طالب» شد. ٢٥ تن دیگر از افراد طالبان در این نبردها کشته شدند. با توجه به اینکه این افراد از واحدهای نخبه طالبان نبودند و مسوولیت پاسگاه‌های روستایی را به عهده داشتند، این تلفات برای طالبان کمرشکن نبوده است وروستاهای تصرف شده از سوی مقاومت‌گران دوباره به دست طالبان افتاد.

ولی این موفقیت اعتبار از دست رفته نیروهای جبهه مقاومت ملی را برگشتاند. نیرویی که در ماه سپتامبر سال پار، تقریباً دیگر حضوری در صحنه نداشت. از آن زمان، حملات کوچک ضربتی این نیروها در برابر نیروی طالبان در پنجشیر، باعث تلفات مداوم و دردسر برای طالبان شده است.

با این حال، طالبان با تجربه‌‌ای که در شورشگری دارند، به خوبی می‌دانند که بهترین شانس شکست دادن یک شورش، در روزهای آغازین آن است.

تاکتیک "محروم ساختن از قلمرو" در پنجشیر نیز بکار می‌رود ولی موثر نبوده است. این به دو دلیل است.

دلیل نخست اینکه جغرافیای پنجشیر ناهموار و کوهستانی است. دلیل دوم این است که جبهه مقاومت ملی توانسته است خطوط تداراکتی را زنده نگه دارد. به گفته منابع جبهه مقاومت ملی، برای زنده نگه داشتن این خطوط، حتی یک هلی‌کوپتر بکار گرفته می‌شود که از تاجیکستان پرواز می‌کند. بنابراین به دلیل این ضعف کلیدی، استراتژی طالبان برای قطع خطوط تدارکاتی دشمنانشان به طور کامل قابل اجرا نیست.

انتصاب ذاکر به عنوان یک فرمانده کاریزماتیک ممکن است نمایانگر رویکرد تهاجمی‌تر این گروه در آینده باشد.

تلاش‌های نظامی طالبان در پنجشیر از رقابت‌ بین «حقانی‌ها» و «طالبان قندهاری» متاثر است. حقانی‌ها نیروی محدود پلیس پنجشیر را در اختیار دارند و زیاد در نبردها دخیل نبوده اند. جنگ، بیشتر مربوط طالبان قندهاری بوده است که وزارت دفاع را در اختیار دارند. سهم بالای تلفات جنگی هم مربوط به همین نیروهاست. ذاکر در واقع، معاون وزارت دفاع به رهبری ملا یعقوب است.

او از این انتصاب سرخورده است چون او با ابراهیم صدر، فرمانده اصلی طالبان در جنگ علیه آمریکا بود. ذاکر خود را به اندازه سراج‌الدین حقانی مستحق پست وزارت می‌داند. پس از اینکه نیروهای حقانی وارد کابل شدند ذاکر اولین کسی بود که نیروهای جنوبی طالبان را به کابل برد. منابع نزدیک به ذاکر می گویند که او حتی ادعا می کند که قبل از سراج الدین به کابل رسیده است. در موج نخست انتصابات در دولت انتقالی طالبان، ذاکر کنار گذاشته شد تا اینکه چند هفته بعد به او پیشنهاد معاونت وزارت داده شد.

ذاکر ماه‌هاست که نارضایتی خود را با عدم حضور در وزارت دفاع نشان داده و در عوض به کجکی هلمند رفته است. ملا یعقوب و ملا برادر هر دو به کجکی رفتند تا با او صحبت کنند و سعی کنند او را متقاعد سازند که به کارش برگردد. ولی او همچنان در کجکی باقی ماند و به وعده‌ها در مورد موقعیت‌های بالاتر، اعتنا نکرد. سرانجام او به عنوان فرمانده عمومی نبرد پنجشیر و اندراب انتصاب شد.

شخصیت‌های برجسته‌‌ای دیگری مانند ملا فاضل، معاون وزیر دفاع و فصیح‌الدین، رئیس ستاد ارتش، قبلاً ماموریت درهم شکستن جبهه مقاومت را به دوش داشتند، اما هیچ کدام نتوانستند به این هدف برسند. چنان به نظر می‌رسد که برای ذاکر فرصتی داده شده تا نشان دهد او شایسته موقعیت‌های بهتری است.

اگر او در جایی موفق گردد که دیگران شکست خورده اند، شاید پست کلیدی رئیس ستاد ارتش به او واگذار گردد. مدتی است موقعیت فصیح الدین (رییس کنونی ستاد ارتش) لرزان است. گفته می‌شود که فصیح‌الدین در وزارت دفاع منزوی شده و از اکثر اختیارات برای انتصابات در وزارت دفاع محروم شده است. اگر اختیارات رئیس ستاد احیا شود، ذاکر ممکن است این سمت را شایسته خود بداند.

با این حال، نوع ماموریتی که ذاکر در پنجشیر و اندراب با آن روبرو خواهد بود، با شورشی که او در جنوب در سال‌های ٢٠١٠-٢٠١٤ به عنون ریس تام الختیار کمیسون نظامی رهبری می‌کرد، تفاوت قابل توجهی دارد. حضور او شاید برای روحیه تضعیف شده‌ طالبان در پنجشیر کمک کند ولی روشن نیست که او چه استراتژی برای حل مشکلات امارت در آنجا خواهد داشت. همچنین این امکان وجود دارد که طالبان قندهاری به دنبال فرصتی برای ایجاد مجدد اتحاد قدیمی خود با رهبران نظامی هلمندی باشند تا در برابر حقانی‌ها قدرت پیدا کنند. روابط طالبان قندهاری با حقانی‌ها به شدت تیره شده است.

در گذشته، ذاکر خود را به عنوان حامی رهبری متمرکز نظامی و بسیج جهادیان، از دیگران متمایز می‌دانست. تمایل به بسیج جهادیان او را با القاعده تا زمان جدال با سراج الدین حقانی در اوت/اگوست ٢٠٢١، نزدیک ساخته بود. ذاکر در دوره‌هایی به سپاه پاسداران نیز نزدیک بود و اکنون شایعه است که پس از یک دوره روابط ضعیف، دوباره به آنها نزدیک‌تر شده است. اما به نظر نمی‌رسد این موقعیت جدید در نتیجه فشار ایران بوده باشد.

* آنتونیو جیوستوزی در حال حاضر درباره گروه‌های جهادی در منطقه تحقیق می‌کند. او چندین پروژه تحقیقی بزرگ را در افغانستان انجام داده است.