چه کسی جانشین فتح‌الله گولن خواهد شد؟

مرگ فتح‌الله گولن در آمریکا، پایان دوره‌‌ای در فعالیت‌های جنبش گولن را رقم زد. در دوره جدید، این سوال مطرح است که این جنبش به کدام سو پیش خواهد رفت.

از جمله مسائلی که مورد بحث قرار می‌گیرد این است که از این پس چه کسی یا چه کسانی این جنبش را مدیریت خواهند کرد، چه فعالیت‌هایی انجام خواهد شد، آیا تقسیم یا انشعاب در آن رخ خواهد داد و روابطش با دولت ترکیه چگونه خواهد بود.

جنبش تحت رهبری گولن که پس از تشکیل پرونده قضایی علیه او در ترکیه در سال ۱۹۹۹ به آمریکا منتقل شد، بعد از کودتای نافرجام ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶ در ترکیه «سازمان تروریستی فتح‌الله‌» نام‌ گرفت.

گولن ادعای ارتباط با این کودتای نافرجام را رد کرده بود. بعد از مرگ فتح‌الله گولن، به بررسی این موضوع پرداخته‌ایم که جنبش او چه مسیری را در پیش خواهد گرفت.

چه کسی رهبری جنبش را به دست می‌گیرد؟

گفته می‌شود که پیش از مرگ گولن، مدیریت این ساختار به یک هیئت اجرایی سپرده شده بود و این هیئت از این پس نیز به وظایف خود ادامه خواهد داد.

ادعاهایی درباره هویت اعضای این هیئت، در رسانه‌های ترکیه و شبکه‌های اجتماعی مطرح شده است، اما نهادهای مرتبط با گروه اسامی اعضای آن را اعلام نکرده‌اند.

یکی از افراد نزدیک به این جنبش در گفت‌وگو با بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت که این هیئت به شکل فعال به کار خود ادامه می‌دهد.

در روز ۷ اکتبر، سازمان وابسته به جنبش گولن در آمریکا، موسوم به «ائتلاف ارزش‌های مشترک»،‌ در بیانیه‌ای درباره آینده گروه، بر اهمیت «خرد جمعی و مشورت» تاکید کرد.

پس از اعلام خبر مرگ گولن رسانه‌های ترکیه گزارش‌هایی درباره آغاز اختلاف‌ها بر سر رهبری جنبش در داخل این گروه منتشر کردند.

در این گزارش‌ها آمده است که افرادی مانند مصطفی اوزجان و جودت تورکیولو که گفته می‌شود در آمریکا زندگی می‌کنند و عبدالله آیماز که تصور می‌شود در آلمان اقامت دارد، از جمله کسانی هستند که می‌خواهند رهبری گروه را به دست بگیرند.

مراسم تشییع جنازه گولن

در کیفرخواست این جنبش، که در ترکیه به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته می‌شود، آمده است که مصطفی اوزجان قبلا «امام سازمان در ترکیه» بوده، که بعد از گولن به عنوان دومین فرد تاثیرگذار در جنبش محسوب می‌شده، و ادعا شده که او در «عملیات‌های توطئه‌آمیز» مشارکت داشته و مسئولیت مدیریت مالی این سازمان در ترکیه را بر عهده داشته است.

جودت تورکیولو که داماد برادر فتح‌الله گولن (سیف‌الله) است نیز به عنوان «امام سازمان در ترکیه» فعالیت کرده است. در کیفرخواست مرتبط با این سازمان، آمده است که تورکیولو «مسئول دفتر شخصی و دبیرخانه گولن» بوده است.

گفته می‌شود عبدالله آیماز، که زمانی سردبیر روزنامه زمان بود، ابتدا «امام آمریکا» و سپس «امام اروپا» در این ساختار بوده است.

هر سه نفر، یعنی مصطفی اوزجان، جودت تورکیولو و عبدالله آیماز، به عنوان افراد تحت تعقیب به دلیل فعالیت‌های تروریستی در فهرست قرمز وزارت کشور ترکیه قرار دارند.

تفویض اختیارات رهبری چگونه انجام خواهد شد؟

یک منبع نزدیک به ساختار جنبش به بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت: «بعد از گولن، دیگر گولن جدیدی وجود نخواهد داشت. این افراد ظرفیت پیشی گرفتن از گولن را ندارند. اما اساسا نیازی به یک رهبر هم وجود ندارد.»

این فرد همچنین گزارش‌های مربوط به «درگیری بر سر رهبری» را رد کرد و گفت: «من به این حرف‌ها می‌خندم. در این جنبش افراد غیر ترک هم وجود دارند. شاید در سال‌های آینده این مسئله مطرح شود که چرا مثلا یک پاکستانی یا یک آفریقایی در هیئت حضور ندارد؟»

این منبع همچنین بر این باور است که سازماندهی گروه، به ویژه در آمریکا به سمت بومی‌سازی پیش رفته است.

«من معتقدم که جنبش در آمریکا بومی شده است. افراد محلی در تصمیم‌گیری، نظارت و اجرا نقش بیشتری پیدا کرده‌اند. البته در ایالت‌هایی مانند ویرجینیا و تگزاس که جمعیت مسلمان بیشتری وجود دارد، حضورشان بیشتر است. در ایالت‌هایی مانند داکوتای جنوبی کمتر هستند. روند از پایین به بالا پیش می‌رود. آخرین فعالیت مشترک آن‌ها، سازماندهی مراسم تدفین گولن بود.»

فرد دیگری که در گذشته به صورت فعال در این ساختار حضور داشته اما اخیرا انتقادهایی به مدیریت این جنبش وارد کرده است، می‌گوید: «اگر اختلافی بر سر رهبری این ساختار به وجود بیاید، این اتفاق علنی نخواهد شد و بر اساس قواعد جنبش، پشت درهای بسته خواهند ماند.»

این فرد معتقد است: «هیچ‌ کس با هدف رهبر شدن قدم پیش نخواهد گذاشت، اما ممکن است افرادی باشند که بخواهند در هیئت اجرایی نفوذ بیشتری داشته باشند.»

دکتر گوکان باچیک، استاد دانشگاه پالاتسکی در جمهوری چک، به بی‌بی‌سی گفت: «احتمال ظهور فردی در داخل جنبش که بتواند جذابیت جدیدی به آن ببخشد و ایده‌ای نو به جهان ارائه دهد، تقریبا صفر است.»

او ساختار هیئت اجرایی را این‌گونه تفسیر می‌کند: «در بوسنی و هرزگوین یک شورای ریاست جمهوری وجود دارد. چرا؟ چون می‌گویند «متاسفانه نتوانستیم مشکلاتمان را حل کنیم». من وجود این هیئت در جنبش را هم به عنوان نشانه‌ای از حل‌ نشدن برخی مشکلات می‌بینم.»

بایرام بالجی، استاد موسسه مطالعات سیاسی پاریس در به بی‌بی‌سی ترکی گفت که معتقد است که در بحث‌های مربوط به مسیری که این ساختار در آینده در پیش خواهد گرفت، نتیجه‌گیری قطعی دشوار است.

به‌گفته بالجی، بزرگ‌ترین دلیل این امر «ساختار غیرشفاف جنبش» است.

با این حال، بالجی می‌گوید در این زمینه می‌توان به تجربه جنبش نور بعد از مرگ سعید نورسی،‌بنیان‌گذار آن نگاه کرد، هر چند که تاکید می‌کند که باید تفاوت‌های دو جنبش را در نظر گرفت.

او یادآوری می‌کند که پس از مرگ نورسی، جنبش نور دچار انشعاب شد.

بایرام بالجی می‌گوید: «در چنین ساختارهایی که رهبری متکی به فرد دارد، معمولا پس از مرگ رهبر مشکلاتی به وجود می‌آید. من فکر نمی‌کنم آینده روشنی در انتظار این جنبش باشد.»

آیا جنبش گولن در ترکیه آینده‌ای دارد؟

برخی کارشناسان بر این باورند که این گروه پس از کودتای نافرجام ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶ در حال تبدیل شدن به یک جنبش در تبعید است.

بایرام بالجی معتقد است «این جنبش دیگر در ترکیه آینده‌ای ندارد» و اضافه می‌کند «اما در خارج از ترکیه هم آینده‌ای بسیار قوی برای آن نمی‌بینم.»

او اشاره می‌کند که برخی جریان‌های چپ یا علوی که پس از کودتای ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰ به اروپا مهاجرت کردند، توانستند قدرت بگیرند و به ترکیه بازگردند.

اما او معتقد است که این وضعیت برای سازمان گولن رخ تکرار نخواهد شد: «حتی اگر فردا رئیس جمهور اردوغان از قدرت کنار برود، هیچ دولتی به آن‌ها نخواهد گفت «بفرمایید، به کشور بازگردید». شاید افرادی که ارتباط اندکی با این جنبش داشتند و مرتکب جرمی نشده‌اند، دوباره پذیرفته شوند، چون افراد زیادی بودند که به جنبش نزدیک بودند اما جرمی مرتکب نشدند. اما امکان ندارد دولت‌ها این جنبش را به‌عنوان یک سازمان بپذیرند. جنبش گولن در میان مردم ترکیه اعتبار خود را از دست داده و تصویرش مخدوش شده است.»

او اضافه می‌کند: «این را هم نباید فراموش کرد که اردوغان زمانی که به قدرت رسید، به آن‌ها نیاز داشت و برای قدرت گرفتن او مفید بودند. اما اکنون اردوغان دیگر به آن‌ها نیازی ندارد.»

دکتر گوکان باچیک هم می‌گوید: «البته هیچ‌کس نمی‌تواند آینده را پیش‌بینی کند، اما من فکر نمی‌کنم این جنبش در ترکیه آینده‌ای داشته باشد.»

او ادامه می‌دهد: «ترکیه الگوهای فرهنگی خاصی دارد. در ترکیه وقتی جنبش‌های سیاسی نیروی خود را از دست می‌دهند، دوباره احیا نمی‌شوند. اجازه بدهید یک مثال بزنم. جنبش اسکندرپاشا زمانی یک جنبش بسیار فعال بود. مجله اسلامی که محمود اسعد جوشان می‌نوشت حدود صد هزار نسخه می‌فروخت. آن‌ها روی اوزال [رئیس جمهور پیشین ترکیه] تاثیرگذار بودند. اما امروز فقط تعداد کمی از آنها باقی مانده‌اند.»

آیا سازمان گولن به یک جنبش در تبعید تبدیل می‌شود؟

آمریکا و آلمان از جمله کشورهایی هستند که اعضای این گروه در آن حضوری پررنگ دارند. علاوه بر این، آنها در بریتانیا و برخی کشورهای اسکاندیناوی هم حضور دارند.

گوکان باچیک می‌گوید: «این جنبش قدرت تاثیرگذاری بر سیاست اروپا یا آمریکا را ندارد. در انتخابات پارلمانی ترکیه در سال ۲۰۱۵، این جنبش تلاش کرد پلیس‌های سابق را به‌عنوان کاندیدا معرفی کند، اما حتی یک نفر هم انتخاب نشد. شما می‌توانید تصور کنید که یک جنبش با چنین قدرت محدودی در میان رای‌دهندگان نمی‌تواند در آمریکا نفوذ زیادی داشته باشد، مگر اینکه سرمایه‌های کلان یا رسانه‌های قدرتمندی داشته باشد، که آن را هم ندارد.»

بایرام بالجی نیز بر این باور است که اعضای گروه در خارج از ترکیه تاثیرگذاری محدودی بر سیاست کشورهای محل اقامت خود دارند و این امر حتی در آمریکا نیز صدق می‌کند.

او می‌افزاید: «یکی از موضوع‌های مورد اختلاف میان ترکیه و آمریکا، استرداد گولن به ترکیه بود. اما با مرگ گولن، این مسئله نیز دیگر مطرح نیست.»

منبعی که با بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده، می‌گوید: «به نظر من این جنبش به عنوان یک گروه مذهبی در ترکیه آینده‌ای ندارد.»

اما او ادعا می‌کند که ساختار خارجی جنبش همچنان مورد توجه است: «مردم ترکیه، حتی محافظه‌کاران نیز نگاهشان به خارج از کشور معطوف است. زمانی مردم از روستا به شهر مهاجرت می‌کردند، اما اکنون تحت تاثیر جهانی‌شدن، از ترکیه مهاجرت می‌کنند. حتی امروز خانواده‌های محافظه‌کار نیز وقتی فرزندانشان را به خارج می‌فرستند، برای اطمینان از فراهم کردن فضایی امن برای آنها، به اعضای جنبش اعتماد می‌کنند.»

برخی کارشناسان به ارتباط فرزندان اعضای مهاجر جنبش با آن اشاره می‌کنند.

گوکان باچیک درباره مشاهدات خود می‌گوید: «نسل جدید این جنبش در حال سکولار شدن است.»

او توضیح می‌دهد: «اول این که بسیاری از جوانان جنبش از این درگیری‌ها خسته شده‌اند و آن را بی‌معنی می‌دانند. نسل جدید هرگز مانند پدرانشان وارد این درگیری‌ها نخواهد شد.

ثانیا اینجا اروپا است. اگرچه جنبش گولن در مقایسه با برخی جنبش‌های اسلامی دیگر مدرن‌تر و معتدل‌تر است، اما در اصل بر فقه سنی تکیه دارد و محافظه‌کار است. برای مثال هیچ نماینده زنی ندارد. بنابراین اگر شما دانشجوی دانشگاه آمستردام باشید، نمی‌توانید با این جنبش ارتباط اجتماعی برقرار کنید.»

تمرکز جنبش بر چه فعالیت‌هایی خواهد بود

پس از مرگ گولن، این سوال مطرح است که ساختار او بر چه فعالیت‌هایی تمرکز خواهد کرد.

هرچند پس از کودتای نافرجام ۲۰۱۶، جنبش گولن با سرکوب گسترده‌ای روبرو شد، اما این نکته قابل توجه است که فعالیت‌های آن در سراسر کشور ادامه دارد.

یک منبع نزدیک به این سازمان، درباره وضعیت فعلی آن می‌گوید که در حال «ارزیابی خسارات، ترمیم آسیب‌ها و تلاش برای حفظ موجودیت خود» هستند.

او می‌گوید به افرادی که به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند، در زمینه پیدا کردن کار، آموزش و سایر مسائل کمک می‌شود. همچنین به افراد نیازمند در ترکیه نیز کمک‌های مالی ارائه می‌شود.

یکی دیگر از افرادی که در گذشته در این سازمان حضور فعالی داشته، به بی‌بی‌سی گفت:

«آیا این جنبش با تمرکز بر فعالیت‌های خیریه به مسیر خود ادامه خواهد داد یا با تمرکز بر خدمات پنهان، یعنی تلاش برای تاثیرگذاری بیشتر در بوروکراسی به‌صورت غیرشفاف و بدون پاسخگویی؟»

«این مهم‌ترین مسئله‌ای است که سرنوشت آینده جنبش را مشخص خواهد کرد. اگر جنبش، نیروهای قدیمی خود شامل نظامیان و مقامات عالی‌رتبه بوروکرات را که به خارج رفته‌اند، در همان حالت پنهانی نگه دارد و به آن‌ها بگوید: 'هویت خودتان را فاش نکنید، شرایط در ترکیه بهتر خواهد شد، شما برمی‌گردید و از همان‌جایی که بودید ادامه خواهید داد'، ممکن است در کشورهایی که اکنون هستند نیز با مشکلات مشابه مواجه شوند.»

این فرد درباره «خدمات پنهان» که به آن اشاره کرده، می‌گوید: «اینکه همچنان گفته می‌شود «ما باز خواهیم گشت و شما به انجام وظایف خود ادامه خواهید داد»، نشان‌دهنده وجود یک دستور کار پنهان است. این صحبت‌ها درباره دادستان‌ها، سرهنگ‌ها و افراد مشابه مطرح است. اما سال‌ها می‌گذرد، تاریخ‌هایی که وعده داده شده بود محقق نمی‌شود، انتظارات کاهش می‌یابد و هرکس شروع به ترسیم مسیر خود می‌کند.»

وضعیت مدارس چگونه است؟

یکی از اقدامات و فعالیت‌های مهم جنبش گولن در دهه‌های گذشته، تاسیس مدارس در ده‌ها کشور بود.اکنون وضعیت این مدارس چگونه است؟

بایرام بالجی، استاد دانشگاه و نویسنده کتاب «مبلغان اسلامی در آسیای مرکزی: مدارس فتح‌الله گولن»، در پاسخ به این سوال می‌گوید: «بسیاری از مدارس این جنبش در جهان در سال‌های اخیر، بیشتر به درخواست‌ دولت ترکیه، یا تعطیل شده‌اند یا به نهادهای دیگر منتقل شده‌اند.»

او توضیح می‌دهد: «به عنوان مثال سال گذشته به سنگال رفتم. در این کشور دیگر مدرسه‌ای باقی نمانده است، در مالی هم همین طور. در چاد هیچ مدرسه‌ای وجود ندارد. تنها در نیجریه و آفریقای جنوبی تعدادی باقی مانده‌اند. در خاورمیانه، در اقلیم کردستان عراق مدارسی بودند، اما دیگر تاثیر چندانی ندارند. در تونس و مراکش هم مدارس تعطیل شده‌اند.»

«در آسیای مرکزی نیز تقریبا هیچ‌کجا باقی نمانده‌ است. در ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان هیچ مدرسه‌ای نمانده است. در قرقیزستان تعدادی وجود داشتند که آن‌ها هم تعطیل شدند. در جمهوری آذربایجان و ارمنستان هیچ مدرسه‌ای نبود. در گرجستان یک دانشگاه با آن‌ها مرتبط است، اما چندان دانشگاه مهمی به حساب نمی‌آید.»

«در قزاقستان شاید چند مدرسه باقی مانده باشد. اما در کشورهایی که مدارس تعطیل نشده‌اند نیز دولت‌ها به آن‌ها می‌گویند: «ما نمی‌خواهیم شما را اخراج کنیم، اما روابط ما با ترکیه بسیار مهم است و نباید به آن آسیب بزنید.» به همین دلیل مدارس تحت کنترل شدید قرار گرفته‌اند.»

بالجی درباره وضعیت در آمریکا می‌گوید: «در آمریکا مدارسی در مناطق محروم وجود دارد که تحت مدیریت بخش خصوصی اداره می‌شوند. این مدارس از سوی جنبش مدیریت می‌شود، اما به طور کامل با منابع مالی جنبش اداره نمی‌شود.»

روابط جنبش با دولت ترکیه چگونه خواهد بود؟

آیا پس از مرگ گولن، روابط این سازمان با دولت ترکیه تغییر خواهد کرد؟

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، پس از مرگ گولن گفت: «این خبر مرگ، هرگز ما را دچار سستی یا غفلت نمی‌کند.»

او همچنین خطاب به اعضای این گروه در خارج از کشور اظهار داشت: «با این مرگ، طلسمی که روی شما بود برداشته شده است. از این راه خیانت‌آمیز و نادرست بازگردید. به کار علیه دولت و ملت خود پایان دهید. این راه، راه خوبی نیست و پایان خوشی ندارد. ملت و دولت ما همان‌طور که با سایر سازمان‌های تروریستی مبارزه می‌کند، به مبارزه با این سازمان نیز ادامه خواهد داد. اکنون که هنوز فرصت دارید، بازگردید.»

کارشناسانی که با ما صحبت کردند، معتقدند که در کوتاه‌مدت امکان تنش‌زدایی میان جنبش گولن و دولت ترکیه وجود ندارد.

آن‌ها می‌گویند آینده این رابطه به گرایش‌های حاکم در داخل جنبش و سیاست‌های دولت ترکیه بستگی دارد.

گوکان باچیک می‌گوید: «نمی‌توانم پیش‌بینی کنم، اما آیا ممکن است؟ بله، ممکن است. در نهایت، حزب عدالت و توسعه و این جنبش از یک خاستگاه سنی مشترک سرچشمه می‌گیرند. آن‌ها می‌توانند یک زبان توافق و هم‌گرایی ایجاد کنند. اما آیا هر دو طرف به چنین چیزی نیاز دارند؟ حزب عدالت و توسعه می‌تواند از این جنبش به عنوان ابزاری در سیاست‌های امنیتی خود استفاده کند. برای ترکیه، اصطلاح فتو (سازمان تروریستی فتح‌الله) یک ابزار مشروعیت‌ساز است. از دیدگاه جنبش نیز، رهبران آن می‌توانند از عدالت و توسعه به عنوان ابزاری برای کنترل پایه‌های خود استفاده کنند. گاهی به شکل تناقض‌آمیزی انسان با دشمن خود از یک کاسه غذا می‌خورد.»

او ادامه می‌دهد: «دولت ترکیه ممکن است بگوید: «لابی‌گری نکنید» یا چیزی شبیه این. من اطلاعاتی ندارم. اما بعد از اینکه باحچلی، اوجالان را به مجلس فراخواند، ترکیه دیگر با هر کسی می‌تواند صحبت کند. من اصلا تعجب نمی‌کنم. از سوی دیگر، امیدوارم نمایندگانی از جنبش بتوانند وارد گفت‌وگوهای سیاسی شوند و با دولت مذاکره کنند.»

یکی از اعضای سابق سازمان نیز معتقد است که گرایش‌های داخلی گروه تعیین‌کننده خواهد بود: «شاید هیچ‌کس در جنبش نگوید که ما باید با حزب عدالت و توسعه صلح کنیم، چون واکنش‌های منفی خواهد داشت. افرادی هستند که هزینه داده‌اند، زندانی شده‌اند و آزاد شده‌اند. اما ممکن است بگویند «ما در ترکیه دوستان زیادی داریم که می ترسند دوباره زندانی شوند، ما باید به طریقی این مشکل را حل کنیم، اگر راه این کار از طریق گفت‌وگو است، بیایید ملاقات کنیم» و به دیپلماسی پشت پرده رو بیاورند.»

«اما برای این کار لازم است افراد از جناح معتدل‌تر ابتکار عمل را در دست بگیرند. و این تنها زمانی ممکن است که از سوی طرف مقابل نیز گشایشی صورت بگیرد. در غیر این صورت جناح تندرو ممکن است آن‌ها را به عنوان عوامل حزب عدالت و توسعه یا اطلاعات ترکیه معرفی کند.»

کارشناسان و منابع مختلف معتقدند که برای درک کامل تحولاتی که این جنبش در مدیریت و فعالیت‌های خود در دوره جدید طی خواهد کرد، نیاز به زمان و صبر بیشتری است.