ملی‌گرایی هندو چگونه بر سیاست هند مسلط شد؟

انتخابات سراسری هند در حال برگزاری است و نارندرا مودی، نخست وزیر این کشور امیدوار است بعد از پایان شش هفته رای‌گیری در روز اول ژوئن، بتواند برای سومین دوره در قدرت باقی بماند.

یکی از نیروهای محرکه محبوبیت او و حزبش، بهاراتیا جاناتا، رابطه جنجالی آنها با ایدئولوژی ملی‌گرایی هندو یا «هندوتوا» است.

مبلغان سرسخت این طرز تفکر، خواهان برقراری یک حکومت دین‌‌سالار هندو هستند که نیازهای هندوها را در اولویت قرار دهد. منتقدان این دیدگاه، ماهیت آن را تبعیض‌آمیز و تهدیدی برای مفهوم هم‌زیستی مسالمت‌آمیز بین گروه‌های مختلف مذهبی در پرجمعیت‌ترین کشور جهان می‌دانند.

بسیاری از مسلمانان به افزایش شمار حملات و نفرت‌پراکنی قومی علیه خودشان، در دوره زمام‌داری نارندرا مودی اشاره می‌کنند اما حزب بهاراتیا جاناتا بدرفتاری با اقلیت‌ها را انکار می‌کند. نخست وزیر هند اخیرا در مصاحبه‌ای با شبکه خبر هندی «تایمز ناو» در واکنش به اتهامات ضد مسلمان بودن علیه حزب حاکم، گفت «ما مخالف اسلام و مسلمانان نیستیم» و افزود که منتقدان در حال به وجود آوردن «فضای رعب و وحشت» هستند.

هندوتوا چیست؟

هندوتوا با کنار هم گذاشتن مذهب و ملی‌گرایی، هویت هندوی متدین را از هویت ملی هندی جدایی‌ناپذیر می‌داند.

این مرام مذهبی در دوره مقابله با حاکمیت استعمار بریتانیا در هند با اقبال عمومی روبرو شد و عبارت «هندوتوا» برای این مسلک را چاندرانات باسو،‌ ملی‌گرای هندو در اواخر دهه ۱۸۹۰ میلادی باب کرد.

این ایدئولوژی دو دهه بعد با فعالیت‌های وی‌دی ساوارکار، سیاستمدار ضد استعمار که عموما به عنوان پدرخوانده هندوتوا شناخته می‌شود، محبوبیت پیدا کرد.

او رساله‌اش به نام «مبانی هندوتوا» را در سال ۱۹۲۲ در زندان بریتانیایی‌ها در هند نوشت. در آن کتاب او به «دره ایندوس» -که شامل مناطق امروزی سند در پاکستان و گجرات در هند می‌شود- به عنوان زادگاه هویت هندو اشاره می‌کند.

او که خود را یک فرد خداناباور توصیف می‌کرد، بر این باور بود که هندوگرایی تنها یک پیوند مذهبی با این منطقه نیست، بلکه یک ارتباط قومی است که با هویت سیاسی و فرهنگی آنها گره خورده است.

هویت هندو درون شبکه‌ای از جنبش‌های متعدد و مختلف ملی‌گرایی هندی جا گرفت که خواهان استقلال هند از بریتانیا بودند.

پروفسور سوبیر سینها، مدیر موسسه جنوب آسیا در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی لندن، می‌گوید حتی مهاتما گاندی، برای رساندن پیام خود به توده‌های مردم از زبان مذهبی استفاده می‌کرد.

اما گاندی و ساوارکار دو مسیر کاملا متفاوت در پیش گرفتند. آقای سینها و صاحب‌نظران دیگر می‌گویند ساوارکار از فاشیسم، که در آن زمان در نقاط دیگر در حال ظهور بود، الهام می‌گرفت. او می‌گوید: «اولین رهبران جنبش هندوتوا آشکارا موسولینی و هیتلر را ستایش می‌کردند.»

او می‌گوید رویکرد آنها «جذابیت داشت چون تعریف متمرکزی از این مسئله ارائه می‌داد که چه کسی یک آلمانی واقعی است و چه کسی ایتالیایی واقعی».

آیا هند یک کشور هندو است؟

بر اساس آخرین سرشماری عمومی که سال ۲۰۱۱ انجام شد، جمعیت هند متشکل از ۸۰ درصد هندو، ۱۴ درصد مسلمان و شش درصد مسیحی،‌ سیک،‌ بودایی، پیروان آیین جین و دیگر مذاهب است.

با وجود این در قانون اساسی هند، سکولاریسم مورد تاکید قرار گرفته است. به این معنا که قدرت در کشور به هیچ یک از مذاهب محدود نمی‌شود و همه شهروندان هند حق دارند، آزادانه اعمال مذهبی خود را به جا بیاورند.

اما نقش مذهب به شکل روزافزونی به موضوعی داغ و حساسیت‌برانگیز در هند تبدیل شده است.

آقای مودی و حزب بهاراتیا جاناتا به تضعیف سکولاریسم از طریق دنبال کردن سیاست‌هایی متهم شده‌اند که اولویت را به هندوها می‌دهد.

اما بعضی هندی‌ها مثل نظامی‌های کهنه‌کار و همین طور ساروج چادها،‌ نویسنده هندی، می‌گویند که حمایت بالادستی از اکثریت جمعیت هندو، کاملا با حاکمیت سکولار سازگار است.

این نویسنده استدلال می‌کند که حاکمان هندو در هند باستان، هزاران سال با شیوه سکولار حکمرانی می‌کردند، «با وجود این پایبندی و مسئولیت‌پذیری آنها در قبال هندوگرایی خلل‌ناپذیر باقی ماند… شاید هم سکولاریسم در بهترین حالت آن بود».

ارتباط حزب حاکم با هندوتوا چیست؟

ملی‌گرایی هندو یکی از پایه‌های اصلی حزب بهاراتیا جاناتا است.

ریشه‌های این حزب به جنبش‌های احیای مذهبی برمی‌گردد که زیر سلطه بریتانیایی‌ها به وجود آمد، مانند جنبش «راشتریه سویم سیوک سنگه».

این جنبش در قالب یک سازمان ملی‌گرای هندوی راست افراطی آغاز به کار کرد و گفته می‌شود که بنیانگذار آن، کشاو بالیران هجوار، تحت تاثیر ساوارکار بوده است.

فعالیت راشتریه از زمان استقلال هند تاکنون سه بار ممنوع شده است. اولین بار در سال ۱۹۴۸ بعد از ترور مهاتما گاندی به دست ناتورام گودسه، عضو سابق این جنبش، و بعد از آن در سال ۱۹۷۵ زمانی که ایندیرا گاندی، نخست وزیر وقت، در اقدامی جنجالی اعلام وضعیت فوق‌العاده کرد و تقریبا تمام رهبران مخالف دولت زندانی شدند. بار سوم هم سال ۱۹۹۲ بود که مسجد بابری در آیودیا، که در قرن ۱۶ میلادی ساخته شده بود، به دست هواداران گروه‌های افراط گرای هندو، از جمله راشتریه تخریب شد.

امروز این جنبش عموما به عنوان خاستگاه ایدئولوژیک حزب حاکم بهاراتیا جاناتا شناخته می‌شود و شبکه‌ای قوی از قدرت مردمی و نفوذ سیاسی دارد.

نارندرا مودی، نخست وزیر هند از سن هشت سالگی با جنبش راشتریه در ارتباط بوده است.

از زمانی که او قدرت را در دست گرفته، حزب بهاراتیا جاناتا با تمام قوا ملی‌گرایی هندو را ترویج کرده و آن را از یک ایدئولوژی حاشیه‌ای به یک دیدگاه غالب تبدیل کرده است. میلان وایشناو، مدیر برنامه جنوب آسیا در اندیشکده کارنگی برای صلح بین‌المللی در واشنگتن می‌گوید: «از بسیاری جهات او سخنگوی آرمانی ملی‌گرایی هندو است چون یک پیرو حقیقی است که تا حد زیادی در این جنبش غرق شده است.»

بین عموم مردم چه می‌گذرد؟

بعضی سیاست‌های حزب بهاراتیا جاناتا تنش میان جوامع هندو و مسلمان را تشدید کرده است.

سال ۲۰۱۹ دولت هند خودگردانی ایالت جامو و کشمیر را که اکثریت جمعیت آن مسلمان هستند، لغو کرد و گفت که دلیل این اقدام قرار دادن این ایالت در موقعیت مشابه بقیه ایالت‌ها بوده است.

اخیرا در ماه ژانویه ۲۰۲۴ آقای مودی در مراسم افتتاح معبد ایودیا شرکت کرد که به باور هندوها زادگاه خدای رام است و در مکان مسجد تخریب‌شده بابری بنا شده است.

بعضی از وزرای کابینه و حزب او هم به صورت مرتب در مصاحبه‌های تلویزیونی، تجمع‌ها و در شبکه‌های اجتماعی از لحن و ادبیات اسلام‌هراسانه استفاده می‌کنند و غالبا هندی بودن و هندو بودن را یکی می‌دانند.

حملات به مسلمانان مستند شده و نفرت‌پراکنی علیه آنها به شدت افزایش یافته است. به گزارش گروه تحقیقاتی «ایندین هیت لب» سه‌چهارم موارد مربوط به نفرت‌پراکنی کلامی در سطح عمومی در سال ۲۰۲۳، در ایالت‌هایی رخ داده که کنترل آن در دست حزب بهاراتیا جاناتا است.

این موضوع غالبا در دادگاه‌های هند هم مطرح شده است اما دستگاه قضایی در بیشتر موارد نسبت به وضع محدودیت برای آزادی بیان محتاطانه عمل می‌کند.

ساتنام سانگرا، مورخ و نویسنده کتاب «دنیای امپراتوری: چگونه استعمارگری بریتانیایی جهان را شکل داد» می‌گوید که لحن و زبان آقای مودی «مشکل‌ساز» بوده است.

او به اظهارات آقای مودی در سال ۲۰۱۴ اشاره می‌کند که گفته بود هند «گرفتار ذهنیت ۱۲۰۰ ساله بردگی» است. این مورخ می‌گوید مشکل اظهار نظرهایی از این دست، آن است که استعمارگری بریتانیا را با دوره‌های قبلی حاکمیت مسلمانان مغول بر هند ترکیب می‌کند.

آقای سانگرا می‌گوید این دیدگاه درستی نیست چون این مسئله را القا می‌کند که «آنچه دیرزمانی یک منطقه چند فرهنگی و چند مذهبی بوده، همیشه به نوعی هندو بوده است».

پیروان هندوتوا چه می‌خواهند؟

طیف هواداران و مبلغان هندوتوا از میانه‌رو تا افراط گرا را در بر می‌گیرد.

جنبش سنت‌گرا و عمدتا مردانه‌ای پدیدار شده که ویژگی‌های آن مشابه جنبش‌های راستگرای آلترناتیو در غرب است، و از شبکه‌های اجتماعی برای دامن زدن به نفرت‌پراکنی بهره می‌برد. این جنبش با نام «تراد» شناخته می‌شود که مخفف سنت‌گرا به زبان انگلیسی است.

یکی از اعضای تراد که سال ۲۰۲۰ با بی‌بی‌سی صحبت کرد، علامت صلیب شکسته نازی‌های را در فضای آنلاین منتشر کرده بود و به بی‌بی‌سی گفت که از مسلمانان نفرت ندارد، بلکه «تنها از شیوه‌ای که آداب مذهبی‌شان را به جا می‌آورند» متنفر است.

ترادها از حزب حاکم بهاراتیا جاناتا انتقاد می‌کنند، چون از نظر آنها این دولت هند مطیع غرب است، و می‌گویند این مسئله باعث شده هندوها از حق مسلم خود برای داشتن یک حکومت هندو در هند محروم شوند.

در سوی دیگر طیف، گروهی از هندوها بعضی ارزش‌های هندوتوا را در زندگی خود به کار می‌گیرند، بدون آن که حتی اسم آن را شنیده باشند.

برای مثال، آنها هم در این دیدگاه اشتراک نظر دارند که هند متعلق به هندوها است و از دست آنها گرفته شده است. این گروه از تغییراتی مانند انتخاب نام جدید و هندو برای شهرهایی که اسمشان اسلامی است، استقبال می‌کنند.

آدری تروشکه، مورخ و بنیان‌گذار پروژه «تحقیقات هندوتوا» می‌گوید: «مسئله غرور مطرح است و این که در عمل شاهد برتری سنت‌های خودت در زندگی روزمره باشی.»

اما میلان وایشناو می‌گوید این ایدئولوژی تنها یکی از عوامل موفقیت آقای مودی است.

«آدم‌های بسیاری هستند که متعصب و ضد مسلمان نیستند، اما آنها هم مایلند تا حدی از پیامدهای ملی‌گرایی هندو چشم‌پوشی کنند، چون جنبه‌های دیگر این موضوع برای آنها جذابیت دارد،‌ از جمله وضعیت اقتصادی، جایگاه هند در جهان، تمهیدات رفاهی و مبارزه با فساد. به همه این دلایل در حال حاضر ملی‌گرایی هندو بی‌تردید از هر زمان دیگری محبوب‌تر است.»