از «کوروش کبیر» تا «زن و بچه»؛ سینمای ایران چگونه بر پرده جشنواره کن درخشید

در تاریخ سینمای جهان، جشنواره کن یکی از مهم‌ترین سکوهای معرفی فیلم‌سازان مستقل و جریان‌ساز بوده است. برای سینمای ایران، جشنواره کن نه تنها محلی برای دیده‌شدن، بلکه بستری برای تحسین و تایید نگاه‌های متفاوت، انسانی و شاعرانه فیلم‌سازان ایرانی بوده است.

مسیری که با تردید و با حضوری کمرنگ آغاز شد، و با وجود محدودیتها و فشارها، امروز به نقطه‌ای رسید که دو فیلم از داخل ایران همزمان در بخش مسابقه اصلی جشنواره کن حضور دارند.

نخستین گام‌ها: از حاشیه تا اعتبار جهانی

در دهه ۴۰ سینمای ایران زیر سلطه‌ فیلم‌فارسی قرار داشت؛ آثاری عامه‌پسند، که اغلب به تعبیر امیرهوشنگ کاووسی از اولین منتقدان سینمایی ایران، از اندیشه و واقعیت‌های اجتماعی فاصله داشتند. در این میان، گروهی از فیلم‌سازان ایرانی که اغلب تحصیل کرده فرانسه بودند، با نگاهی تازه و تأثیرپذیرفته از موج نوی فرانسه و نئورئالیسم ایتالیا، زمینه‌ساز ظهور موج نوی سینمای ایران شدند.

مصطفی فرزانه، احمد فاروقی قاجار، فرخ غفاری، ابراهیم گلستان، داریوش مهرجویی ساموئل خاچیکیان و سهراب شهید ثالث از جمله پیشگامانی بودند که با رویکردی مدرن و متفاوت، سینمای ایران را از کلیشه‌های رایج فاصله دادند.

به گفته کارشناسان و منتقدان، در موج نوی سینمای ایران، سینمایی دغدغه مند پایه گذاری شد که هدفش جایگزینی و رواج سینمایی اجتماعی و واقع‌گرا به جای سینمای غیر واقعی فیلم‌فارسی بود؛ اما قدرت و نفوذ کمپانی‌های فیلم‌فارسی ساز به حدی بود که آنها توانایی به چالش کشیدن شان را نداشتند و غالبا این آثار فرصت نمایش‌ چندانی بر پرده سینماها نداشتند یا حتی با نمایش، با اقبال کمی روبرو می شدند. فیلم‌های سهراب شهید ثالث به گفته منتقدان به دلیل آنکه عامه‌پسند و پرمخاطب نبود هرگز مورد توجه قرار نگرفتند.

اما راه دیگری برای تاثیرگذارتری وجود داشت، که هم باعث می شد آثار فیلمسازان ایران دیده و شناخته شود، هم فرصتی برای فروش این فیلم‌ها پیدا شود و هم راه سرمایه‌گذاری روی فیلم‌های آینده‌شان باز شود. و آن حضور در جشنواره‌هایی همچون کن بود.

این جشنواره پس از جنگ جهانی دوم رفته رفته به عنوان مهم‌ترین و معتبرترین جشنواره فیلم جهان شناخته شد و با حضور پیشگامان سینمای روشنفکری ایران در دهه ۶۰ میلادی، راه رسیدن دیگر آثار ایرانی به این جشنواره هموار شده.

نخستین حضور ایران در جشنواره کن به سال ۱۹۶۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که فیلم کوتاه «کوروش کبیر» ساختهٔ مصطفی فرزانه به نمایش درآمد. احمد فاروقی قاجار به عنوان اولین ایرانی‌، جایزه جشنواره‌ کن را در سال ۱۹۶۴ از طرف شورای عالی‌ تکنیک این جشنواره برای فیلم مستند- داستانی‌ «طلوع جدی» دریافت کرد. پس از آن فیلم «شب قوزی» از فرخ غفاری نخستین فیلم بلند ایرانی بود که در کن روی پرده رفت. این حضورها، اگرچه در حاشیه بود، اما زمینه را برای شکل‌گیری رابطه‌ای جدی‌تر میان جشنواره فیلم کن و سینمای ایران فراهم کردند.

فیلمسازان صاحب سبکی چون چون داریوش مهرجویی، فرشید مثقالی، بهمن فرمان آرا، نورالدین زرین کلک، بهرام بیضایی و امیر نادری دورهٔ تثبیت این جریان را رقم زدند؛ و فیلم‌هایی با نگاه اجتماعی و هنری تولید کردند که در جشنواره‌های جهانی بیشتر دیده شدند.

دوران طلایی سینمای ایران در کن

اما نقطه‌عطف توجه جهانی به سینمای ایران، با حضور فیلم «گاو» داریوش مهرجویی در بخش پانزده روز کارگردانان جشنواره کن در سال ۱۹۷۱ اتفاق افتاد. این فیلم نمایندهٔ نگاهی تازه و انسانی از جامعهٔ ایران بود.

بعد از انقلاب ایران، سینمای ایران با آثار عباس کیارستمی وارد دوران طلایی‌اش در کن شد؛ از «زندگی و دیگر هیچ» تا «طعم گیلاس» که نخل طلای جشنواره را برای ایران به ارمغان آورد. این جوایز نه‌تنها افتخارآفرین بودند، بلکه باعث شدند نگاه شاعرانه، بومی و انسانی فیلم‌سازان ایرانی در سطح جهان دیده شده و طرفدارانی به دست بیاورد.

در همین دوران، نسل جدیدی از فیلم‌سازان ایرانی مثل جعفر پناهی با «بادکنک سفید» و سمیرا مخملباف با «سیب» و «تخته‌سیاه» پا به کن گذاشتند؛ با آثاری دربارهٔ زنان، کودکان، حاشیه‌نشینان و زندگی پس از جنگ. کن به بازاری مهم برای نمایش، پخش و فروش آثار ایرانی تبدیل شد، اما مهم‌تر از آن، سکویی بود برای اعتبار ‌بخشی به سینمای ایران در نگاه جهانی.

نقش کن در کشف استعدادها و چهره‌های نو

محمد حقیقت، منتقد و تاریخ نویس سینما در گفتگو با بی‌بی‌سی فارسی با تاکید بر نقش اساسی و بی‌بدیل جشنواره کن در شناساندن سینمای ایران به جهان می‌گوید: اهمیت این جشنواره برای سینمای ایران تنها به دلیل حضور فیلم‌ها در بخش‌های مختلف آن نیست، بلکه به واسطه ساختار رسانه‌ای قدرتمند، حضور گسترده‌ پخش‌کننده‌ها و فضای تجاری پررونق آن است که به سکوی پرتابی برای فیلم‌ها تبدیل شده.»

این منتقد سینما ادامه می‌دهد: «فیلم‌هایی که به کن راه پیدا می‌کنند، چه در بخش‌های اصلی و چه در بخش‌هایی مانند نوعی نگاه، هفته منتقدان یا پانزده روز کارگردانان، بلافاصله در مرکز توجه پخش‌کنندگان جهانی قرار می‌گیرند. در بسیاری از موارد، حتی پیش از آن‌که فیلم نمایش داده شود، بر اساس خلاصه داستان یا صرفاً به دلیل حضورش در جشنواره، از سوی کشورهای مختلف خریداری می‌شود. این ویژگی در کمتر جشنواره‌ای دیده می‌شود.»

محمد حقیقت، اهمیت کن را فقط در بُعد تجاری آن نمی‌داند و می‌گوید نقش آن در کشف استعدادهای تازه هم حائز اهمیت است. او می‌گوید «جشنواره کن نه‌تنها میزبان فیلمسازان نامدار است، بلکه بستری است برای معرفی چهره‌های نو. بخش‌هایی مانند نوعی نگاه، هفته منتقدان و پانزده روز کارگردانان، معمولاً به فیلم‌سازان مستقل، جوان یا کمترشناخته‌شده اختصاص می‌یابند و در برخی دوره‌ها، افراد کاملاً گمنامی در این بخش‌ها حضور یافته‌اند که پس از نمایش فیلم‌هایشان به چهره‌های جهانی تبدیل شده‌اند.»

او ادامه می‌دهد: «این ارتباط دوطرفه میان جشنواره کن و فیلمسازان موجب شده است که کن به یک هدف راهبردی برای بسیاری از کارگردانان ایرانی تبدیل شود. از یک سو، جشنواره در جست‌وجوی فیلم‌هایی متفاوت، جسورانه و با صداهای تازه است، و از سوی دیگر، فیلم‌سازان نیز می‌کوشند با ساخت فیلم‌هایی در استانداردهای بین‌المللی، به این جشنواره راه پیدا کنند.»

تثبیت جایگاه جهانی

در دو دههٔ اخیر، این مسیر ادامه یافته است. اصغر فرهادی با فیلم‌هایی چون «گذشته»، «فروشنده» و «قهرمان» در بخش مسابقه اصلی حاضر شد و جایزه گرفت. سال گذشته محمد رسول‌اف برای «دانه انجیر معابد» جایزه ویژهٔ هیئت داوران را برد. امسال هم برای نخستین‌بار، دو فیلم از داخل ایران به‌طور هم‌زمان در بخش مسابقهٔ اصلی حضور دارند: «یک تصادف ساده» از جعفر پناهی و «زن و بچه» از سعید روستایی.

می‌توان گفت اگر امروز از چیزی به‌نام «سینمای ایران» در سطح جهانی حرف زده می‌شود، بخشی از آن مدیون همین جشنواره‌ است.

کن برای فیلم‌سازان ایرانی نه فقط محل رقابت، بلکه فضایی فرهنگی، حرفه‌ای و معتبر برای مطرح‌شدن و دیده‌شدن و پیدا کردن سرمایه‌گذار بوده است.

محمد حقیقت، منتقد سینمایی هم با تاکید بر همین موضوع می‌گوید «حضور در کن به منزله‌ تاییدی جهانی برای یک فیلم تلقی می‌شود؛ تأییدی که می‌تواند مسیر نمایش بین‌المللی و حتی موقعیت حرفه‌ای فیلمساز را متحول کند.»

او ادامه می‌دهد: «بازار فیلم کن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بازارهای سینمایی جهان، در طول مدت برگزاری خود بستری فراهم می‌کند که بسیاری از کمپانی‌ها پروژه‌های جدیدشان را ارائه دهند، سرمایه‌گذار جذب کنند و قراردادهای پخش ببندند. به گفته او تخمین‌ها نشان می‌دهند که درصد قابل‌توجهی از معاملات سینمای جهان در همین بازه‌ ده‌روزه انجام می‌شود.»

حالا دیگر نه تنها بسیاری در سراسر جهان سینمای ایران می‌شناسند بلکه فرهنگ این کشور و مردمش هم با کمک این فیلم‌ها، رسانه‌ها و شرکت‌های سینمایی برای مخاطب جهانی آشناتر، جالب‌تر و جذاب‌تر به نظر می‌رسد.