آیا سیاست «نگاه به شرق» توانست از ایران محافظت کند؟

وقتی تاکر کارلسن، مجری محافظه‌کار آمریکایی، از مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، پرسید که آیا چین یا روسیه در صورت گسترش درگیری با آمریکا یا اسرائیل از ایران حمایت خواهند کرد، پزشکیان از پاسخ مستقیم به این پرسش طفره رفت.

تهران به صورت رسمی از پکن یا مسکو به دلیل خودداری از ارائه کمک نظامی مستقیم در جریان جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در ماه ژوئن انتقاد نکرده است. با این حال، در داخل ایران صداهایی به گوش می‌رسد که از احساس «تنها ماندن» در برابر حملات آمریکا و اسرائیل حکایت دارد.

در سال‌های اخیر ایران دکترین «نگاه به شرق» را در پیش گرفته که آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، تبیین کرده است. هدف از این سیاست، مقابله با تحریم‌های غرب از طریق تقویت روابط با چین، روسیه و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای است.

در چارچوب این راهبرد، تهران به بلوک‌های بین‌المللی مانند بریکس و شانگهای پیوسته و همکاری‌های نظامی‌اش با مسکو را نیز گسترش داده است؛ از جمله از طریق ارسال پهپاد برای جنگ روسیه در اوکراین. تصور عمومی این بود که ایران در ازای این کمک‌ها، انتظار دریافت جنگنده و سامانه‌های پدافند هوایی روسیه را داشت. اما خودداری روسیه از تحویل این تجهیزات، در سایه جنگ با اوکراین، تردیدهایی درباره استحکام این اتحاد به وجود آورده است.

ایران و روسیه؛ متحدان بدون اتحاد؟

نگرانی‌هایی در ایران وجود داشت که ممکن است این کشور به «کارت چانه‌زنی» در تعاملات مسکو با واشنگتن تبدیل شود. این نگرانی‌ها پس از آن شدت گرفت که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در جریان جنگ تصریح کرد توافق‌نامه‌ای که به تازگی با تهران امضا شده، شامل بند دفاع متقابل نمی‌شود، و اینکه ایران اصل درخواستی برای کمک نظامی ارائه نکرده بود.

در اقدامی که به نظر می‌رسید تلاشی برای مدیریت انتظارات باشد، وب‌سایت فارسی‌زبان اسپوتنیک، وابسته به دولت روسیه، از قول یک مفسر نوشت که مسکو در جنگ ایران و اسرائیل طرف کسی را نخواهد گرفت، چرا که «روابط دیپلماتیک فعالی» با هر دو کشور دارد.

رسانه‌های اصلاح‌طلب ایران، که به شکل سنتی نگاهی انتقادی‌تر به روسیه دارند، از «انفعال» مسکو انتقاد کردند و نوشتند که این کشور هیچ «گام معناداری» - مانند اعزام نیرو یا ارسال جنگنده به عنوان هشداری به آمریکا - برنداشته و حتی تلاشی برای فشار بر واشنگتن جهت برقراری آتش‌بس نکرده است.

با اینکه انتقادها عمدتا در رسانه‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو پررنگ‌تر بود، اما برخی رسانه‌های اصولگرا و تندرو نیز ناراحتی خود را ابراز کردند.

در تاریخ ۱۵ ژوئیه، روزنامه محافظه‌کار فرهیختگان به نقل از یک کارشناس نوشت که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در سفر به مسکو در روزهای پایانی جنگ، نارضایتی خامنه‌ای را به پوتین منتقل کرده است. هر چند این روزنامه بعدا توضیح داد که اظهارات آن کارشناس «فاقد دقت لازم و صحت» بوده است.

روزنامه تندرو جوان، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در گزارشی درباره دیدار ۲۰ ژوئیه پوتین و علی لاریجانی، مشاور خامنه‌ای، نوشت: «روس‌ها و چینی‌ها باید بهای بسیار بیشتری برای شکست دادن هژمونی آمریکا به ایران بپردازند.»

نعمت‌الله ایزدی، سفیر پیشین ایران در روسیه، در گفت‌وگو با وب‌سایت اصلاح‌طلب جماران، به صراحت گفت که روسیه در صورت انتخاب بین ایران و اسرائیل «قطعا» اسرائیل را انتخاب خواهد کرد. او همچنین از ایران به ‌دلیل مشروط نکردن ارسال پهپاد به دریافت حمایت نظامی متقابل انتقاد کرد.

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، نماینده پیشین مجلس نیز گفت که ایران در جریان درگیری با اسرائیل «تاوان جنگ اوکراین را پرداخت» و اظهارات پوتین را تلاشی برای «فرار از بدهی‌های تاریخی» توصیف کرد.

علی مطهری، نماینده پیشین مجلس نیز موضع پوتین را محکوم کرد و گفت در حالی که ایران به روسیه پهپاد داده، مسکو از فروش سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ به تهران خودداری کرده، اما همین سامانه را به ترکیه و عربستان سعودی تحویل داده است.

برخی تحلیلگران بین‌المللی معتقدند ظرفیت محدود مسکو برای کمک به ایران، به دلیل درگیری نظامی‌اش در اوکراین است؛ همان‌طور که در حمایت از بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه و متحد مشترک مسکو و تهران نیز دچار مشکل شده بود.

از سوی دیگر به نظر می‌رسد ایران نفوذ چندانی بر روسیه ندارد. مسکو تولید پهپادهای شاهد ایرانی را در تاتارستان بومی‌سازی کرده، به طوری که تلاش‌های جنگی‌اش دیگر به‌ صورت مستقیم به تامین تجهیزات از ایران وابسته نیست.

آیا ایران می‌تواند رویی چین به عنوان یک حامی نظامی حساب کند؟

با توجه به بی‌میلی یا ناتوانی روسیه در ارائه کمک نظامی، ایران ممکن است به چین - شریک اقتصادی اصلی و بزرگ‌ترین خریدار نفتش - روی بیاورد.

اندکی پس از پایان جنگ، پایگاه خبری میدل‌ایست‌آی گزارش داد که چین سامانه‌های پدافند هوایی جدیدی را به ایران تحویل داده است. اما این گزارش بلافاصله از سوی سفارت چین در اسرائیل تکذیب شد و در عین حال، باعث بروز انتقادهای تازه‌ای در رسانه‌های ایرانی شد که پکن را «دوست نیم‌بند» خواندند.

ایزدی در گفت‌وگوی خود با جماران گفت که روابط ایران و چین عمدتا اقتصادی است. روزنامه اصلاح‌طلب هم‌میهن نیز استدلال کرد که روابط پکن با اسرائیل، «محدودیت‌های راهبردی» در حمایت از ایران در درگیری‌های مرتبط با آمریکا و اسرائیل ایجاد کرده است. این روزنامه نتیجه گرفت که در واقع چیزی به عنوان محور ایران-روسیه-چین وجود ندارد.

آیا ایران دچار «انزوای ژئوپلیتیک» شده است؟

گزینه‌های ایران محدود به نظر می‌رسد. این کشور به روابط اقتصادی‌اش با روسیه و چین و حمایت سیاسی آن‌ها در شورای امنیت سازمان ملل تکیه دارد؛ به ویژه اکنون که امضاکنندگان اروپایی برجام تهدید به فعال‌سازی مکانیسم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل کرده‌اند.

اگرچه برخی تعاملات اخیر مانند حضور عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع، در دیدار لاریجانی با پوتین، می‌تواند نشانگر توافق‌های نظامی محرمانه باشد، اما ایران به چیزی فراتر از تحویل پراکنده تجهیزات نیاز دارد. تسلط هوایی اسرائیل بر آسمان ایران در طول جنگ، نیاز به حمایت دفاعی قوی‌تر را برجسته کرد.

«محور مقاومت» - شبکه‌ای از گروه‌های نیابتی حامی ایران در سراسر خاورمیانه - در یک سال گذشته در تقابل‌های منطقه‌ای با اسرائیل تضعیف شده است. در نتیجه ممکن است ایران بار دیگر در صورت بروز جنگی گسترده‌تر با اسرائیل و شاید با آمریکا، خود را در وضعیت انزوای ژئوپلیتیکی بیابد.

این احساس به روشنی در گزارشی در خبرگزاری تسنیم بازتاب یافت. یک مقام امنیتی و نظامی - که نامش ذکر نشده بود - در گفت‌وگو با این خبرگزاری وابسته به سپاه در تاریخ ۲۱ ژوئن گفت که با وجود تلاش‌های داخلی برای ساخت تسلیحات پیشرفته، تحریم‌های آمریکا ایران را از دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و همکاری علمی با کشورهای توسعه‌یافته محروم کرده است. او نتیجه گرفت که ایران همچنان در وضعیت «انزوای ژئوپلیتیک» باقی مانده است.