اعدام دو برادر افغان در ایران؛ «بیشتر نگران آینده دخترانم هستم»

«مادر، دعا کن، این روز آمدنی بود. به طلب‌کارانم بگو اگر پسرانم توانستند بدهی‌هایم را پرداخت خواهند کرد، وگرنه بر من ببخشند. ... بیشتر نگران آینده دخترانم هستم.»

این بخشی از آخرین سخنان نور محمد ۴۰ ساله است که سال ۱۴۰۳ به جرم قاچاق مواد مخدر در ایران اعدام شد. او یکی از حدود ۸۰ شهروند افغانستان بود که به همین جرم در ایران اعدام شده‌اند.

آخرین صحبت‌های نورمحمد با مادرش، حسن بی‌بی، توسط یکی از اعضای خانواده او ضبط و در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که در آن زمان به صورت گسترده دست‌به‌دست می‌شد.

نور محمد اتهام قاچاق مواد مخدر را پذیرفته بود، اما بسیاری از کاربران شبکه‌‌‌های اجتماعی به خاطر نگرانی او برای دخترانش تحت تأثیر قرار گرفتند و موجی از محکومیت‌ها نسبت به اعدام‌های پی‌درپی زندانیان افغان در ایران شکل گرفت.

همچنین، شماری با حسن بی‌بی، مادر هفتاد ساله‌ او ابراز همدردی کردند که در شش سال گذشته دو پسرش در ایران اعدام شده‌اند و یک نوه‌اش نیز هنوز در ایران زندانی است و به اعدام محکوم شده است.

اهالی ولایت نیمروز، به‌دلیل هم‌مرزی با ایران، با فقر شدید و نرخ بالای بیکاری روبه‌رو هستند. شبکه‌های مافیایی با تکیه بر پول، اجبار یا فریب، بسیاری از ساکنان این منطقه را به همکاری در قاچاق مواد مخدر واداشته‌اند؛ امری که آن‌ها را در معرض خطر بازداشت، احکام سنگین و اعدام در ایران قرار می‌دهد.

حسن بی‌بی‌ که ساکن ولایت نیمروز افغاستان است می‌پذیرد که نور محمد مسیر اشتباهی را انتخاب کرده بود، اما می‌گوید دلیل آن بدهی‌هایی بود که بر شانه‌هایش سنگینی می‌کرد.

او می‌گوید: «پسرم این کار را برای من وفرزندانش کرد. او با قرض ماشین خرید. مردم به او مشورت داده بودند که با این کار می‌تواند بدهی ماشین را پرداخت کرده ویک قرص نان برای کودکانش بیاورد.»

حسن بی‌بی می‌افزاید: «اگر می‌دانستم پسرم وارد کاری شده که پایانش مرگ ونابودی خانواده است، هرگز نمی‌گذاشتم آن کار را انجام دهد، ولی او چیزی در این باره به من نمی‌گفت.»‌

ایران می‌گوید جرمی که منجر به اعدام او شده، قاچاق مواد مخدر از جمله تریاک، هروئین و متامفتامین است. قاچاقچی‌ها دسترسی جوانان را به مواد مخدر آسان کرده‌اند. بنا به آمار رسمی شمار معتادان در ایران به نزدیک پنج میلیون نفر رسیده است.

با اینحال، حسن بی‌بی باور دارد که پسر بزرگ ونوه‌اش «بی‌گناه» متهم شده‌اند. او می‌گوید پسرش بر اساس اعترافات واطلاعات «دروغ» یک قاچاق‌بر دستگیر شده، و نوه‌اش هم توسط یکی از همکلاسی‌هایش فریب خورده، و دولت ایران او را به اتهام قاچاق مواد مخدر به اعدام محکوم کرده است.

یافته‌های بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که آنها هر کدام به خاطر قاچاق دو‌ و‌ نیم کیلوگرم متامفتامین بازداشت شده‌اند. براساس قوانین ایران، قاچاق بیش از دو کیلوگرم موادمخدر، مجازات اعدام در پی دارد.

چرا آخرین گفتگوی مادر وپسر را ضبط کردند؟‌

حسن بی‌بی می‌گوید پس از مرگ پسرانش، سه زن بیوه وهفده کودک یتیم از آنها باقی مانده‌اند که از میان آنها سرپرستی پنج کودک از جمله دو دختر و یک زن بیوه برعهده او است.

تنها منبع درآمد خانواده، دست‌دوزی‌هایی است که حسن بی‌بی می‌سازد و نوه‌اش، پسر نورمحمد ماشین‌شویی می‌کند.

او می‌گوید: «گاهی غذا هست، گاهی نیست. ما در خانه اجاره‌ای زندگی می‌کنیم، پرداخت کرایه خانه، پول برق و هزینه‌های دیگر برای‌ ما خیلی دشوار است.»

این مادر سالخورده با چشمان خود شاهد خاک‌سپاری جنازه‌های دو پسرش بود که در ایران اعدام شدند. او می‌گوید: «دیگر سخت‌تر از این چه می‌تواند باشد؟ هم پسرانم را از دست دادم، هم شوهرم را، حالا آواره و بی‌پناه نشسته‌ام.»

نور محمد در آخرین سخنانش، از اینکه با بار بدهی‌های پرداخت نشده از این دنیا می‌رود، احساس شرمندگی داشت.

یکی از اعضای خانواده می‌گوید هدف از ضبط و انتشار این مکالمه تلفنی این بود که حمایت مردم را جلب کنند و پیام به حکومت طالبان برسانند که در پرونده نور محمد دخالت کند.

حسن بی‌بی می‌گوید حتی زمانیکه پسرش دو سال در زندان بود، از مقام‌های طالبان خواسته بود برای آزادی او کاری کنند.

امیر محمد ۱۶ ساله، پسر نور محمد می‌گوید: «ما هیچ چیزی نداشتیم، اما مادربزرگم از دوستانش قرض گرفت و از قندهار به کابل رفت. به سفارت افغانستان در ایران مراجعه کرد، اما همه فقط وعده‌های دروغ می‌دادند، تا وقتی که پدرم اعدام شد.»

تلاش‌های خانواده برای نجات نور محمد ناکام ماند

حکومت طالبان در افغانستان در تابستان ۱۴۰۳ از ایران خواست افغان‌های محکوم به اعدام در ایران را به افغانستان بسپارد.

حمدالله فطرت، معاون سخنگوی حکومت طالبان در آن زمان گفت: «خواست ما این است که با زندانیان افغان با احتیاط برخورد شود واین زندانیان با هماهنگی نهادهای عدلی و قضایی افغانستان به کشور منتقل شوند تا مجازات خود را بر اساس قوانین افغانستان بگذرانند.»

روز پیش از اعدام نور محمد، یکشنبه ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳، بالگرد حامل ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران سقوط کرد.

در پی این حادثه، دولت ایران برای مدت دو ماه اجرای احکام اعدام را متوقف کرد، به جز کسانی که به ارتکاب قتل محکوم شده بودند.

امیر محمد می‌گوید، در آخرین ملاقات با پدرش همه گریه می‌کردند. پدرش از آنها خواست که به قاضی‌های ایرانی التماس و درخواست بخشش کنند. اما با این وجود، نور محمد، چهار ماه بعد، در نهم سپتامبر اعدام شد.

پیش‌تر، خانواده او با یک وکیل ایرانی تماس گرفته بودند به این امید که حکم اعدام به زندان تبدیل شود، اما به گفته امیر محمد، وکیل برای پیشبرد پرونده، از آنها هفت‌صد میلیون تومان (حدود ۸۵۰۰ دلار) مطالبه کرده بود.

حسن بی‌بی که نمی‌خواهد نام نوه‌اش که او هم به اعدام محکوم شده در گزارش ذکر شود، می‌گوید نوه‌اش بی‌گناه است وچون وکیل مدافع ندارد، با حکم اعدام روبه‌رو شده است.

او می‌گوید نوه‌اش دانشجو بود و از طریق یکی از همکلاسی‌هایش برای خواهرش بسته‌‌ لباس فرستاده بود، اما هنگام بازرسی مرزبانان ایرانی، در آن بسته مواد مخدر پیدا شد که نوه‌اش از آن بی‌خبر بود.

افزایش اعدام زندانیان افغان در ایران

محمود امیری مقدم،‌ رئیس «سازمان حقوق بشر ایران» در اسلو نروژ می‌گوید: «افرادی که به اتهام قاچاق مواد مخدر بازداشت می‌شوند، در دادگاه انقلاب تنها در عرض چند دقیقه محاکمه می‌شوند و در مراحل ابتدایی هیچ دسترسی به وکیل مدافع ندارند.»

به گفته آقای امیری مقدم، ممکن است در اسناد برخی از متهمان نام وکیل درج شده باشد، اما در عمل بسیاری از آنها از این حق محروم مانده‌اند.

موسی برزین، حقوقدان ساکن آنکارا، می‌گوید اینگونه برخوردهای شدید اغلب علیه قاچاقچیان خرد انجام می‌شود نه علیه شبکه‌های بزرگ. به باور او، ایران نیز اکنون می‌پذیرد که این سیاست شکست ‌خورده و «با وجود مجازات‌های سختگیرانه، مشکل مواد مخدر همچنان پابرجاست.»

همزمان با بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، بر اساس گزارش سازمان حقوق بشر ایران، تا سپتامبر ۲۰۲۱ هیچ موردی از اعدام افغان‌ها ثبت نشده، اما در آخر سال، طی ۳۵ روز، پنج افغان اعدام شدند.

آمار سازمان یادشده نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۲ در ایران ۲۵۶ نفر (از جمله ۱۶ افغان)، در سال ۲۰۲۳ تعداد ۴۷۱ نفر (از جمله ۲۵ افغان) و در سال ۲۰۲۴ تعداد ۵۰۳ نفر (از جمله ۸۰ افغان) اعدام شدند که دلیل محکومیت بیشتر آنها قاچاق مواد مخدر بوده است.

به گفته امیری مقدم، این افزایش چشمگیر به این دلیل است که «مقامات ایرانی می‌دانند که اعدام زندانیان افغان هیچ بازتاب یا فشار داخلی و خارجی برای‌شان به همراه ندارد.»

سازمان عفو بین‌الملل بر این باور است که «افزایش فاجعه‌بار تعداد اعدام‌ها در ایران» از سال ۲۰۲۱ به بعد، عمدتاً نتیجه «تغییری مرگبار در سیاست مبارزه با مواد مخدر ایران» است که در دوره ریاست جمهوری ابراهیم رئیسی با انتصاب غلامحسین محسنی اژه‌ای به عنوان رئیس قوه قضائیه به وجود آمده است.

این سازمان اظهارات رسمی مقامات ارشد اجرایی و قضایی ایران را ارزیابی کرده است که از اصلاحات قانون مبارزه با مواد مخدر سال ۲۰۱۷ انتقاد شده و خواستار استفاده بیشتر از مجازات اعدام در مبارزه با مواد مخدر شده‌اند.

قانون مجازات اعدام برای مبارزه با مواد مخدر در ایران

ایران در سال ۲۰۱۷، تغییرات مهمی را در قوانین مبارزه علیه مواد مخدر ایجاد کرد که به ویژه شامل کاهش مجازات اعدام و اعمال مجازات‌های ملایم‌تر برای جرایم مواد مخدر بود.

پیش از اصلاح این قانون، برای حمل یا قاچاق بیش از ۵ کیلوگرم مواد مخدر سنتی (تریاک) یا بیش از ۵۰ گرم مواد صنعتی (مانند متامفتامین) مجازات اعدام تعیین شده بود.

اما پس از آن، این مجازات افزایش یافت. به عنوان مثال، مجازات اعدام برای مواد مخدر سنتی ۵۰ کیلوگرم و برای مواد صنعتی دو کیلوگرم تعیین شد.

محمدحسین آقاسی، حقوقدان وعضو کانون وکلای ایران می‌گوید اگر فرد اولین بار متهم شود، ممکن است بسته به شرایط، مجازات اعدام به حبس ابد تبدیل شود.

این اصلاحات تا سال ۲۰۲۰ کاهش قابل توجهی در اعدام‌های مرتبط با مواد مخدر ایجاد کرده بود.

بر اساس گزارش‌های سازمان عفو بین‌الملل در سال‌های ۲۰۱۵ و۲۰۱۶، ایران هر سال بین ۹۰۰ تا ۱۲۰۰ نفر را اعدام کرده است که بیشتر آنها مرتبط با جرایم مواد مخدر خوانده شده‌اند.

ایران پس از چین، دومین کشور از نظر تعداد اعدام‌ها در جهان است.

از نور محمد دو دختر زیر ده سال و سه پسر باقی مانده‌اند.