رقابت و تعامل؛ فراز و نشیب یک دهه روابط ایران و ترکیه

روابط ایران و ترکیه در سالهای اخیر با نشیب و فرازی زیادی روبرو بوده است پس از جنگ دوم قره‌باغ و حمایت همه جانبه ترکیه از جمهوری آذربایجان در جریان این جنگ عرصه رقابت بین ایران و ترکیه در قفقاز جنوبی تنگ‌تر شد.

علیرغم همه فراز و نشیب‌ها در روابط تهران با آنکارا، دو کشور در ظاهر در برخی مسایل منطقه‌ای سیاست واحدی را دنبال می‌کنند هر چند بحران غزه نشان داد تهران از سیاست آنکارا در تداوم روابط اقتصادی با اسرائیل خشنود نیست.

سفر ابراهیم رییسی به ترکیه و دکترین جدید امنیتی تهران

سفر ابراهیم رییسی، رئیس جمهور ایران، به آنکارا در حالی صورت گرفت که توزان قوا در منطقه در سال‌های اخیر به تدریج تغییر کرده است و هفته گذشته‌ ایران به عبارتی استراتژی جدید امنیتی خود را با حمله موشکی به سه کشور همسایه رونمایی کرد.

قبلا ایران عمدتا از طریق گروه‌های نیابتی بیشتر به اهداف مد نظر خود در منطقه ضربه می‌زد اما حملات موشکی جدید ایران نشان داد که جمهوری اسلامی‌ایران به نظر می‌رسد دکترین جدید امنیتی خویش را رونمایی کرده است؛ و شاید این دکترین جدید امنیتی، باعث افزایش اهمیت سفر رئیسی به آنکارا نیز شد.

حمله موشکی سپاه پاسداران به اهدافی در عراق، سوریه و سپس پاکستان، در رسانه‌های ترکیه بازتاب بیشتری داشت و حتی برخی روزنامه‌نگاران نزدیک به دولت اردوغان خواستار بازبینی دکترین امنیتی آنکارا نیز شدند. سفر آقای رئیسی به ترکیه پس از حملات موشکی سپاه باعث شد تا امنیت منطقه‌ای بیشتر از قبل مورد توجه دولتمردان ایران و ترکیه قرار گیرد.

همزمان هشتمین نشست شورای‌ عالی همکاری‌های ایران و ترکیه در حالی برگزار شد که با توجه به پتانسیل بالای دو کشور حجم تجارت در حد مطلوب نیست. امضای ۱۰ سند همکاری مشترک در زمینه‌های مختلف از جمله فرهنگی، رسانه و ارتباطات، حمل و نقل ریلی و هوایی،‌ برق، انرژی، اقتصادی و مناطق آزاد تجاری شاید نشان از عزم دو دولت برای افزایش سطح همکاری در همه زمینه‌ها باشد اما تجربه نشان داده است که دغدغه‌های امنیتی در بیشتر مواقع بر همکاری اقتصادی ترجیح داده شده است.

حجم تجارت نامطلوب دو همسایه

حجم تجارت ایران و ترکیه در ۱۱ ماه اول سال ۲۰۲۳ در حدود ۵ میلیارد دلار بوده است که در قیاس با مدت مشابه در سال ۲۰۲۲ در حدود ۱۴ درصد کاهش نشان می‌دهد. در جریان سفر آقای رئیسی دولتمردان ایران و ترکیه بر تمایل دو کشور برای رسانده حجم تجارت به ۳۰ میلیارد دلار تاکید کردند.

این اظهارات در حالی بیان می‌شود که قرار بود در سال ۲۰۱۵ حجم تجارت بین دو کشور به ۳۰ میلیارد دلار برسد. اما تجربه دهه گذشته نشان می‌دهد که رساندن حجم تجارت به ۳۰ میلیارد دلار در کوتاه مدت غیرممکن می‌باشد.

تمدید قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه

صنعت انرژی ایران بخاطر تداوم تحریم‌ها نیازمند سرمایه گذاری بیشتر می‌باشد دولت حسن روحانی و همچنین ابراهیم رئیسی نتوانست طبق برنامه در صنعت نفت و گازسرمایه گذاری نماید. کمبود سرمایه‌گذاری باعث شده است تا ظرفیت تولید گاز طبیعی متناسب با میزان مصرف آن افزایش نیابد.

به گفته مهدی صفری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه ایران، یکی از مهم‌ترین بخش‌های سفر رییس جمهور به ترکیه موضوع سرمایه گذاری آنکارا در منابع گازی ایران است. آقای صفری مدعی است که در زمینه سرمایه‌گذاری در منابع گازی ایران یک همکاری خواهد شد که در افزایش توان صادراتی ایران به ترکیه مؤثر است. یعنی ایران انتظار دارد ترکیه برعم تداوم تحریمها در میادین نفت و گاز ایران سرمایه گذاری نماید و گاز تولیدی از این میادین به ترکیه صادر شود.

با توجه به‌اینکه قرارداد فعلی صادرات گاز طبیعی ایران به ترکیه دو سال دیگر به اتمام می‌رسد برخی کارشناسان انرژی در ایران بر این باور بودند که در جریان سفر آقای رئیسی به ترکیه‌این قرارداد تمدید شود. هر چند ایران هم این روزها هم سال گذشته با کمبود گاز طبیعی روبرو بود.

هنوز خبر رسمی‌ در مورد تمدید احتمالی قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه در رسانه‌ها منتشر نشده است هر چند توافق احتمالی دو کشور برای تمدید این قرارداد با توجه به تداوم تحریم‌ها و مشکلات متعدد صنعت انرژی ایران با اما اگرهای زیادی روبرو است.

می‌توان چالش‌های اصلی در روابط ایران و ترکیه پس از سفر ابراهیم رئیسی را به شرح ذیل برشمرد: رقابت منطقه‌ای که هر دو کشور دارای منافع منطقه‌ای خاص خود هستند و در تلاش برای تحقق سرزمینی‌گرایی و کنترل مناطق مشارکت دارند. این رقابت می‌تواند منجر به افزایش تنش‌ها و مواجهات در مناطق مشترک شود.

روابط با سایر کشورها نیز می‌تواند تأثیر گذار باشد؛ روابط ترکیه با اسرائیل و آذربایجان و روابط ایران با ارمنستان و عراق.

تغییرات در توازن قوا در منطقه‌ و حضور سایر بازیگران نیز می‌تواند بر روابط ایران و ترکیه تأثیر بگذارد.

گسترش روابط اقتصادی و تجاری بین دو کشور هم چالش‌ها و فرصت‌های جدیدی را برای روابط دوجانبه به وجود آورد. پیش‌بینی می‌شود که روابط ایران و ترکیه پس از سفر ابراهیم رئیسی، همچنان با چالش‌ها و فرصت‌های چندگانه‌ای روبرو خواهد بود.

تروریسم دغدغه مشترک؟

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با همتای ایرانی خود، ابراهیم رییسی، در آنکارا تاکید کرد که همکاری ایران در مبارزه با تروریسم بسیار حائز اهمیت است. آقای اردوغان با محکوم کردن «حمله تروریستی» در کرمان اعلام کرد که ترکیه در مبارزه با تروریسم همراه‌ ایران است.

تروریسم و گروه‌های مسلح کرد یکی از مسائل مورد بحث میان دو کشور است؛ وجود گروه‌های کرد در مناطق مرزی هر دو کشور به عنوان «تهدید امنیتی» مورد نگرانی قرار می‌گیرد.

جنگ غزه و سیاست متفاوت دو کشور

ترکیه ضمن ادامه روابط اقتصادی خود با اسرائیل تلاش کرد از ابزار دیپلماسی برای حل بحران کنونی در منطقه بهره گیرد هر چند اظهارت اخیر دولتمردان ترکیه علیه اسرائیل خوشایند تل‌آویو نبود و این اظهارات باعث ایجاد تنش در روابط دو کشور شد.

ایران از کشورهای اسلامی‌خواست تا روابط اقتصادی خود را با اسرائیل قطع نمایند و رهبر جمهوری اسلامی‌ ایران هم اخیرا دوباره از کشورهای اسلامی‌خواست تا ارتباط سیاسی و اقتصادی خود را با اسرائیل قطع کنند.

اما به گفته بسیاری انتظار نمی‌رود پس از سفر آقای رئیسی به آنکارا تغییر خاصی در سیاست آنکارا نسبت به تداوم روابط اقتصادی به اسراییل صورت گیرد.

تاکید آقای اردوغان و آقای رئیسی بر مبارزه با تروریسم، اما نشان از امکان تقویت همکاری‌های دوجانبه در آینده دارد. این امر ممکن است به تغییراتی در سیاست خارجی تهران و آنکارا در مورد سوریه و عراق، و همچنین در حوزه مبارزه با گروه‌های مسلح کردی منجر شود.

سفر آقای رئیسی به آنکارا نیز می‌تواند زمینه رقابت و همکاری میان دو کشور در برخی از مسائل منطقه‌ای را تداوم دهد. این وضعیت نشان از اهمیت و تاثیر گذاری روابط ایران و ترکیه در پیچیدگی‌های منطقه‌ای دارد که‌ امکان هماهنگی و تطابق بیشتر در سیاست‌های منطقه‌ای این دو کشور را در آینده احتمالی نشان می‌دهد.