آیا ملاها عامل 'ترویج افراط‌گرایی' در افغانستان هستند؟

ملاها (روحانیون) در افغانستان نقش مهمی در سیاست و اجتماع دارند. بیشتر رهبری جنگ ضد اتحاد شوروی سابق و در مواردی جنگ‌های داخلی را این قشر رهبری می‌کردند.

برخی از آنان در حال حاضر نیز یا در پست‌های کلیدی دولت کار می‌کنند و یا هم احزاب و جریان های تاثیر گذاری سیاسی را رهبری می‌کنند. حکومت پنج ساله طالبان در افغانستان تقریبا به گونه‎ای کامل توسط طلبه‌های دینی رهبری می‌شد.

افغانستان در حدود چهل هزار روستا و صدها شهر دارد. مسجد مهمترین کانون دینى و ملا امام نخستین رهبر معنوى مردم به حساب می‌آید که بیشترین ارتباط را مردم با آنها دارند.

از اذان مولوی مسجد در گوش کودک تا بستن نکاح، خاکسپارى و ختم قرآن کریم همه به دست امام مسجد محل انجام می‌شود.

مهمتر از همه سخنرانی‌ها و خطبه‌های ملا امامان مساجد است که بر افغانها تاثیرات بسزایی‌دارد.

دولت و کنترل بر ملا ها

بر اساس آمار وزارت حج و اوقاف ۱۲۰ هزار مسجد در افغانستان فعال است که توسط ۲۴۰ هزار ملا و موذن رهبری می‌شود. از این تعداد تنها چهار هزار ملا از سوی دولت افغانستان تعیین می‌شود و از سوی وزارت حج و اوقاف حقوق می‌گیرند.

موضوعات خطبه‌های نماز جمعه در افغانستان بیشتر سیاسی و اجتماعی است. اما دولت افغانستان تنها موضوع خطبه‌های نماز جمعه ۴ هزار را پیشنهاد می‌کند.

مولوی عبدالمالک ضیایی، رئیس مساجد وزارت حج و اوقاف می‌گوید که ملاها در خطبه‌ها و سخنرانی‌های خود دست باز دارند:" آزادی بیان در قانون اساسی افغانستان جا گرفته. طوریکه چپی‌ها، سیکولارها و دیگر مردم آزادی بیان دارند، علما نیز آزاد هستند. در بیان، فتوا و صدور احکام شان دست باز دارند، و ما نه تنها جلو شان را نمی‌گیریم بلکه اگر کسی دیگر تلاش کند آنها را کنترل کند، ما نمی‌گذاریم."

اما نگرانی‌ وجود دارد که ممکن است برخی امامان مساجد با داشتن درک سطحی از اسلام موجب تشویق مردم به خشونت علیه زنان شوند. در برخی از خطبه‌های نماز جمعه از اشتغال، نحوه پوشش زنان و فعالیت اجتماعی آنها انتقادهای تند می‌شود.

شماری از فعالان جامعه مدنى و مدافعان حقوق زن می‌گویند که خطبه‌ها و توصیه‌های دینی ملا امامان باید برابر با اصول اسلامی و دینی باشد. آنها از بابت ترویج افراط گرایی اسلامی نگرانند.

محبوبه سراج، عضو شبکه زنان افغان در این باره می‌گوید:" آزادی بیان به این معنی نیست که شما بر منبر بالا شوید و یک حالت روحی را در میان مردم ایجاد کنید که در نتیجه آنها همدیگر را بکشند. دولت باید کنترل داشته باشد و اجازه ندهد که این‌گونه افکار منفی در ذهن مردم جا بگیرید. چون این نتیجه بدی برای زن افغان دارد."

تجارب شماری از دیگر کشورهای اسلامی نشان داده که در خطبه‌هاى نماز جمعه میان دولت و امامان مساجد هماهنگی وجود دارد. پرداختن به مسایل دینی و دنیا، همزیستى مسالمت آمیز، عدالت اجتماعى، تبلیغ تحمل و احترام به حقوق و برابری انسانى در نظر گرفته می‌شود.

احمدشاه از شهروندان افغان که نزدیک به ده سال در کشور امارات متحده عربی زندگی کرده، می‌گوید:" در اینجا (امارات) ملاها بسیار نرم و آرام صحبت می‌کنند و تند سخن نمی‌گویند. از طرف حج و اوقاف برای شان ورق داده می‌شود و از روی همان ورق می‌خوانند."

برخی از ملا امامان مساجد به این باور هستند که آنها با درنظرداشت ارزش‌های اسلامی خطبه‌های نماز جمعه را تهیه می‌کنند و نمی‌توانند در برابر بی عدالتی سکوت کنند.

مولوی عبدالسلام عابد گفت:" ما چندبار از دولت خواستیم که از ارزش‌های اسلامی دفاع کند و ببیند که ارزش‌ها چی می‌گوید و ما یک و نیم میلیون شهید را برای چه دادیم؟ نمی‌شود که حکومت هر غلطی بکند و ما خاموش باشیم که مبادا جامعه تحریک شود."

'از افراط‌گرایی به میانه روی'

با این همه دانشگاه الازهر مصر و یک موسسه غیر دولتی افغانستان بنام 'بنیاد اصلاحی قباء' به این باورند که بسیاری از ملاها و خطیب‌های افغانستان ضرورت به آموزش‌هاى بیشتر دینى به منظور درک عمیق دین دارند.

این دو نهاد برنامه آموزشی را برای امامان مساجد راه اندازی کرده‌اند که به گفته مسئولان ملاها را از افراط‌گرایی به میانه‌روی و اعتدال تشویق کنند.

محمد قاسم حلیمی، رئیس بنیاد قبا می‌گوید که باید از منبرهای مساجد برای ترویج همزیستی مسالمت آمیز و اصلاح جامعه استفاده شود: "متاسفانه در جامعه ما بیشتر کسانی بر محراب و منبر ایستاد هستند که لیاقت منبر را ندارند. مسلح به علوم دینی نیستند. مردم را از دین می‌ترسانند. در میان مردم نفاق و اختلاف ایجاد می‌کنند. حالا وقت این نیست که ما مردم را بترسانیم و فقط نام اژدها و عقرب (گژدم) آخرت را بی‌گیریم. دین اژدها و گژدم نیست."

قرار است برنامه آموزشی این امامان به ولایات نیز گسترش یابد.

آقای حلیمی می‌گوید که آنها در نظر دارند تعداد بیشترى از امامان را کمک کنند که آموزش‌هاى دینى شانرا در سطح دانش عالمان دینى جهان اسلام تکمیل کنند.

"برخی از علمای ما خود را دعوت‌گر دین می‌دانند اما مردم را از دین متنفر می‌سازند.به اصول و طریقه‌ای که اسلام اجازه می‌دهد عمل نمی‌کنند. ما می‌خواهیم تغییر بیاوریم. منابر ناکام را کامیاب بسازیم."

محمد صبری، سرکنسول مصر در کابل می‌گوید که حدود پنجاه تن از عالمان و استادان دانشگاه الازهر در کابل به سر می‌برند. آنها همزمان با تدریس در مکاتب و مدارس افغانستان برنامه آموزش ملاها و خطبا را نیز راه اندازی کرده‌اند.

"ما می‌دانیم که قیادت و رهبری افغانستان در دست علما است. آنها اساس این مملکت هستند و مردم همیشه از آنها می‌شنوند و پیروی می‌کنند. بناً ما می‌خواهیم که یک عالم قبل از اینکه به منبر برود و به مردم پیام دهد، آگاهی کامل از دین داشته باشد. پیام او بنیادگرایی و افراط گرایی نباشد، بلکه بر اعتدال و میانه روی استوار باشد."

'رابطه با پاکستان و ایران'

تعدادی از تحلیلگران افغان معتقدند که بخشى از مشکلات کنونى افغانستان ریشه در سالهاى گذشته دارد که منبع و مرجع آن آموزش‌هاى دینى در بیرون از افغانستان بوده است.

به باور آنها در سالهاى جنگ ضد شوروی، عربها مدارس بی‌شمار دینى براى کودکان یتیم و افراد بی‌بضاعت افغان ایجاد کردند که بسیار از علمای کنونی افغانستان در این مراکز آموزش دیدند، جایى که از نظر برخى‌ها توسط سازمانهای اطلاعاتی منطقه اداره می‌شد.

مولوی عبدالمالک ضیایی رئیس مساجد وزارت حج و اوقاف می‌گوید که برخی از ملاهای آموزش دیده در ایران و پاکستان از سیاست‌های این کشورها در قبال افغانستان تاثیر پذیرفتند:"رفتن علما و طلبه ما به پاکستان و ایران این خطر را به‌بار آورد که تحت تاثیر افکار همان کشورها قرار بگیرند. اگر دولت زمینه آموزش را در داخل کشور فراهم نکند، جنگ جاری در ده الی بیست سال دیگر نیز پایان نخواهد یافت. چون در آنجا به طلبه ما به جای علم، انتحار و کشتار و خراب کردن بنیاد افغانستان تدریس می‌شود."

درچند سال اخیر در داخل افغانستان تلاش براى ایجاد مدارس بیشتر دینى سرعت یافته است.

در حال حاضر حدود ۹۰۰ مدرسه در افغانستان فعال است که ۲۰۰ هزار طلبه در آنها مشغول درس هستند. بر اساس آمار وزارت معارف از این میان ۲۰ هزار دانش‌آموز دختر هستند.

دولت افغانستان تنها برای ۳۶۰۰ ملا امام و خطیب مسجد ماهانه حدود چهارهزار افغانی(۸۰دلار) حقوق می‌دهد. وزارت حج و اوقاف می‌گوید ملاها در افغانستان نان و معاش شان را از مردم بدست می‌آورند. اما برخی ازملاها می‌گویند که در وضعیت بدی اقتصادی به سر می‌برند.

مولوی عبدالجلال صمدی گفت:" علما عایدی ندارند ولی قناعت دارند. مثلا پلو نمی‌خوریم دال می‌خوریم. معاش وزارت هم خیلی اندک است و به فیصدی(تعداد) کمی از ما داده می‌شود."

اما در مصر، ترکیه، ایران و بسیاری از کشورهای دیگر اسلامی امامان و خطبای مساجد از سوی دولت حقوق می‌گیرند و همچنین کسب و کاری دیگر نیز دارند.

شیخ نصرالدین محمد شعبان، از استادان دانشگاه الازهر مصر از تجربه کشور خود مى‌گوید:" ما دو نوع امام داریم. امام های مربوط حج و اوقاف که وظیفه آنها تنها بودن در مسجد، امامت و خطبه‌های نماز جمعه است. دوم امام های که استادان دانشگاه، مکاتب و یا مدرسه‌ها هستند و یا شغل دیگری دارند؛ اما در پهلویش امامت هم می‌کنند در کل هیچ ملا امامی در مصر از مردم پول، غذا و یا امتیازی دریافت نمی‌کنند."

در افغانستان برنامه‌هاى جدید براى تکمیل آموزش‌هاى دینى امامان مساجد آغاز شده و قرار است ۲۰ هزار عالم دینى و امامان به کمک امارات متحده عربى آموزش ببینند.

قرار است ده هزار امام جماعت از کابل و ده هزار دیگر از ولایات توسط استادان افغان و خارجی آموزش‌های دینی دریافت کنند.

همچنین قرار است برخی از این ملا امامان برای کسب تجارب و آموزش به امارات متحده عربی نیز فرستاده شوند.