قطر چگونه میزبان طالبان شد؟

پس از حدود ۱۲ سال جنگ و خونریزی در افغانستان و انتظار فراوان برای گفتگوهای صلح با طالبان، قرار است این گفتگوها به‌زودی آغاز شوند.

اما سوال این است که چرا کشور قطر برای برگزاری این مذاکرات انتخاب شده است؟ داوود اعظمی، خبرنگار سرویس جهانی بی‌بی‌سی، از دوحه این مطلب را نوشته است.

نمایندگان طالبان حدود سه سال پیش برای گفتگو با مقامات غربی مخفیانه وارد قطر شدند. آنها می‌دانستند که بخصوص آمریکایی‌ها مایلند با رسیدن به نوعی توافق صلح، امکان خروج آبرومندانه نیروهای ناتو از افغانستان را فراهم کرده و کشور را در وضعیتی باثبات‌تر و آرام‌تر ترک کنند.

در ماه مارس ۲۰۱۲ (حوت/اسفند ۱۳۹۰) طالبان گفتگوهای اولیه با آمریکا درباره مبادله زندانیان را نیمه‌کاره رها کردند. آنها خواهان آزادی پنج چهره برجسته گروهشان بودند که در خلیج گوانتانامو زندانی هستند و در ازای آزادی این افراد حاضر بودند بوئی برگدال، گروهبان آمریکایی که گمان می‌رود از سال ۲۰۰۹ در اسارت طالبان باشد را آزاد کنند.

اما شمار نمایندگان طالبان در قطر و میزان فعالیت‌هایشان به تدریج افزایش پیدا کرده است. حالا بیش از ۲۰ عضو ارشد طالبان همراه خانواده‌هایشان در قطر زندگی می‌کنند.

طی دو سال گذشته برخی نمایندگان طالبان از قطر به کنفرانس‌هایی که درباره افغانستان در ژاپن، فرانسه و آلمان برگزار شده، رفته اند، و آخرین مورد آن هم رفتن هیأتی از طالبان به تهران بود.

نمایندگانی که در قطر ساکن هستند، تنها نمایندگی طالبان افغانستان را برعهده دارند. رهبری طالبان افغانستان که عمده‌ترین گروه شورشی این کشور است، در دست ملا عمر است. اما طالبان پاکستان هیچ نماینده‌ای در قطر ندارند.

دیدارهای اتفاقی در بازار

گفته می‌شود تقریبا همه کارکنان دفتر طالبان در دوحه ازطریق پاکستان به قطر آمده اند. طبق گزارش‌ها، عده کمی از آنها در دو سال گذشته بین پاکستان و قطر در رفت و آمد بوده اند.

اعضای طالبان در دوحه معمولا مواظب فعالیت‌ها، ظاهر، و رفت و آمدهایشان هستند. اما دوحه شهر بزرگی نیست و حدود ۶۰۰۰ کارگر و تاجر افغان در آن زندگی می‌کنند. بسیاری از آنها به من گفتند که گاهی نمایندگان طالبان را در حال رانندگی، قدم زدن در خیابان، یا داخل مراکز خرید و مساجد می‌بینند.

یکی از دیپلمات‌های سفارت افغانستان در قطر داستانی از برخورد اتفاقی‌اش با یکی از نمایندگان طالبان در یکی از مراکز خرید دوحه برایم تعریف کرد.

او گفت: "چند بچه را دیدم که به زبان پشتو با هم حرف می‌زنند. وقتی به آنها نزدیک شدم، دیدم مردی همراهشان است. او حاضر نبود هیچ چیز از خودش بگوید.

از او پرسیدم: "شما از آن طرفی‌ها هستید؟" صورتش سرخ شد. چیزی نگفت و رفت."

این دیپلمات همچنین گفت که بعضی از اعضای طالبان مثل دیگر افغان‌ها برای ثبت تولد فرزندان یا تجدید مدارکشان به سفارت افغانستان در دوحه مراجعه می‌کنند.

زدران درویش، تاجر افغان مقیم دوحه، به من گفت: "آنها در دوحه در خانه‌های راحتی زندگی می‌کنند، و هزینه اقامتشان را قطری‌ها می‌پردازند. قطری‌ها عموما انسان‌های خوبی هستند. یکی از اعضای طالبان یک بار به من گفت که ۳۰ سال جنگ و درگیری دیده، و حالا می‌خواهد در محیطی آرام زندگی کند."

دولت افغانستان و حامیان غربی‌اش سال‌هاست که تلاش می‌کنند با طالبان تماس بگیرند، اما آنها نشانی مشخصی ندارند. در نتیجه، تأمین امنیت آن دسته از رهبران طالبان که در گفتگوهای صلح شرکت می‌کنند، و ایجاد یک نشانی دائمی برای آنها، به یکی از اولویت آمریکا و شورای عالی صلح افغانستان تبدیل شد.

شورای عالی صلح در سال ۲۰۱۰، و بعد از برگزاری جرگه مشورتی در کابل تأسیس شد. وظیفه این شورا برقراری تماس با طالبان و متقاعد کردن این گروه به پیوستن به فرآیند صلح بود.

دولت افغانستان مایل بود دفتر طالبان در ترکیه یا عربستان سعودی دایر شود، زیرا معتقد بود نفوذ و تأثیرگذاری این کشورها بیشتر است و روابط کاری بهتری هم با کابل دارند.

روابط صمیمی

اما طالبان قطر را ترجیح می‌دادند، زیرا این کشور را بی‌طرف می‌دانستند. از نگاه آنها، قطر کشوریست که روابط متوازنی با همه طرف‌ها دارد و در جهان اسلام از جایگاه و منزلت بالایی برخوردار است. آمریکا هم از این گزینه راضی بود.

مقامات افغان می‌گویند که حامد کرزی، رئیس جمهوری افغانستان، بعد از گرفتن ضمانت‌های لازم در مورد اینکه دفتر طالبان کارش رو بدون سر و صدا انجام دهد و تنها نقش محلی برای پیگیری گفتگوهای صلح بازی کند، با افتتاح این دفتر موافقت کرد.

آقای کرزی مایل نیست از این دفتر برای فعالیت‌های دیگر، از جمله گسترش مناسبات طالبان با دیگر کشورهای جهان، جذب نیرو، و یا جمع‌آوری کمک‌های مالی استفاده شود.

هر یک از طرف‌ها به دلایل خاص خود از پیگیری گفتگوها در قطر حمایت می‌کنند:

در دورانی که طالبان بر افغانستان حکمرانی می‌کردند (بین سال‌های ۱۹۹۶ و ۲۰۰۱)، تنها سه کشور پاکستان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی حکومت آنها را به‌رسمیت شناخته بودند، و قطر در میان آنها نبود.

اما به گفته یکی از مقامات سابق وزارت خارجه طالبان، روابط قطر و پیکارجویان طالبان "صمیمی" بود. بعد از سرنگونی حکومت طالبان، رهبران این گروه جایی برای گریختن نداشتند.

شمار اندکی از چهره‌های ارشد گروه سعی کردند به قطر پناهنده شوند، اما درخواست‌های آنان به‌دلایل مختلف بی‌سر و صدا رد، و یا نادیده گرفته شد.

از جمله این دلایل، وجود نام این افراد در فهرست تحریم‌های سازمان ملل و یا آمریکا، و برخی از آنها هم از سوی دولت آمریکا تحت تعقیب بودند.

کیسینجر عرب

اما برخی مقامات رده پایین‌تر طالبان موفق شدند به‌عنوان کارگر ساده و تاجر به قطر و دیگر کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، نظیر امارات متحده عربی و عربستان سعودی، سفر کنند.

این افراد نه در رده‌های بالا حضور داشتند و نه سرشناس بودند، و به‌همین خاطر به‌راحتی می‌توانستند در میان دیگر مهاجران افغان حل شوند.

حدود دو سال پیش ملا عبدالسلام ضعیف، زندانی سابق گوانتانامو و سفیر سابق طالبان در پاکستان هم پس از آنکه نامش از فهرست تحریم‌های بین‌المللی حذف شد، همراه خانواده‌اش از کابل به قطر کوچ کرد.

قطر کشوری کوچک، اما ثروتمند و سنی‌نشین است و به انجام کارهایی که با اندازه‌اش همخوانی ندارد، شناخته می‌شود.

نام این کشور بعد از راه‌اندازی شبکه تلویزیونی الجزیره بر سر زبان‌ها افتاد. قطر همچنین در شماری از بحران‌های بین‌المللی نقش میانجی را بازی کرده است.

از جمله این موارد می‌توان به بحران منطقه دارفور در سودان، و همچنین اختلاف میان گروه‌های فلسطینی فتح و حماس اشاره کرد. قطر در قیام‌های معروف به بهار عربی هم نقش داشته، و در لیبی و سوریه از شورشیان مسلح حمایت کرده است.

دیروز سه شنبه ۲۵ ژوئن، شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر قطر به نفع پسرش از قدرت کناره‌گیری کرد. او، شیخ تمیم بن حمد، پسر ۳۳ ساله‌اش را به عنوان جانشین خود معرفی کرده است.

امیر پیشین قطر به‌خاطر فعال بودنش در عرصه دیپلماسی شهرت زیادی کسب کرده، و بسیاری از رسانه‌ها به او لقب "هنری کیسینجر عرب" داده اند. افتتاح دفتر طالبان در قطر این کشور را همانطور که رهبرانش می‌خواهند، در کانون توجه جهانیان قرار داده است. حالا چالش اصلی تبدیل این مرکز جدید گفتگوهای صلح به یک نمونه موفق است.