سفر به قندهار؛ 'شهر را متفاوت از روایت دو دهه پیش مخملباف یافتم'

قندهار به عنوان تاثیرگذارترین شهر‌ در تاریخ معاصر افغانستان، برایم نام پر رمز و راز بود. از احمدشاه ابدالی بنیان‌گذار سلسله درانی تا امان‌الله خان شاه نوگرا و ملا عمر رهبر گروه طالبان؛ همه حرکت‌های سیاسی/نظامی‌‌شان را از قندهار آغاز کرده‌اند. در کنفرانس بن که سرنوشت افغانستان پسا طالبان در آن رقم خورد، از میان ده‌ها چهره شناخته‌شده سیاسی افغان، حامد کرزی، چهره قندهاری و کمترشناخته شده رئیس دولت موقت و پس از آن اداره انتقالی شد. او سیزده سال ریاست دولت را به عهده داشت.

پروازهای شرکت‌های خصوصی همه‌روزه دو نوبت، از کابل به قندهار و برعکس آن صورت می‌گیرد. پروازی که کمتر از یک ساعت زمان می‌گیرد.

جای خالی اشرف غنی در"پایتخت شاهان"

وقتی وارد ترمینال فرودگاه قندهار که به "پایتخت شاهان" نیز معروف است، شدم آنچه توجه‌ام را جلب کرد تصویرهای نصب شده در سالن فرودگاه بود. عکس‌هایی از چهره‌ها و شاهانی که زادبوم‌شان قندهار است. تصاویر میرویس نیکه (۱۶۷۳-۱۷۱۵ میلادی)، احمدشاه ابدالی (۱۷۴۷-۱۷۷۲ میلادی)، شاه امان‌الله، (۱۹۱۹- ۱۹۲۹میلادی)، حامد کرزی (۲۰۰۱-۲۰۱۴ میلادی)، احمد ولی کرزی برادر رئیس جمهوری پیشین و فرمانده عبدالرازق در گوشه‌های مختلف این سالن نصب شده بود.

برخلاف بسیاری ولایت‌های افغانستان نه‌تنها در فرودگاه، که در کل شهر تصاویر همین افراد به چشم می‌خورد. در هفت روزی که من به گوشه‌های مختلف شهر سر زدم، هیچ تصویری از اشرف غنی و عبدالله عبدالله سران حکومت وحدت ملی را ندیدم.

من و همکارانم شنیده بودیم که نوروز در قندهار متفاوت از سایر نقاط افغانستان تجلیل می‌شود. به دنبال همین تفاوت‌ها بود که به آن ولایت سفر می‌کردیم.

یکی از تفاوت‌های برجسته در رسوم نوروزی، پختن سمنک یا سمنو توسط مردان این ولایت بود. جشنی که در شمال افغانستان مختص زن‌هاست، در ولایت سنتی قندهار این جشن کاملا رنگ مردانه دارد. پشتو‌ن‌های قندهار مانند فارسی‌زبان‌های ایران به سمنک، سمنو می‌گویند؛ در حالیکه بسیاری فارسی زبان‌های افغانستان و تاجیکستان به آن سمنک می‌گویند.

وقتی در روز نوروز شهر را گشتم، تفاوت زیادی با روز پیش نداشت. برخلاف روزهای عید فطر و قربان که شهر تعطیل می‌شود، در روز نوروز مردم همچنان مشغول کار و‌ کاسبی بودند. اما برخلاف معمول پرچم افغانستان رنگ و روی شهر را عوض کرده بود.

در مرکز شهر، بسیاری از مغازه‌داران با برافراشتن پرچم افغانستان روی بام و دیوار مغازه‌های‌شان به استقبال نوروز برآمده بودند. یکی از خبرنگاران برایم گفت این رسم را ژنرال رازق، رئیس پلیس پیشین قندهار تقویت کرده‌ است. " فرمانده رازق از مردم خواسته بود که در تجلیل مناسبت‌های مختلف پرچم کشور را بر دیوار خانه‌ها و مغازه‌های‌شان بلند کنند."

سهم شهر قندهار از بازسازی و نوسازی در ۱۸ سال اخیر اندک نبوده است. جاده‌ای که پس از بیرون شدن از فرودگاه در مسیرمان قرار داشت، اتوبان بزرگ و چراغانی بود. وقتی به مقصدمان که هتلی در حوزه چهارم امنیتی شهر بود، رسیدم، برایم دور از تصور بود که چنان هتلی در قندهار ساخته شده باشد.

مردم قندهار این ساخت‌وسازها را "مدیون" همشهری‌شان، حامد کرزی رئیس جمهور پیشین هستند. اما برخلاف آن، مردم قندهار از حکومت وحدت ملی چندان راضی نیستند. وقتی نظر یک جوان قندهاری را درباره حکومت موجود و شخص رئیس جمهوری پرسیدم، گفت که اشرف‌ غنی در حکومتش قندهاری‌ها را به حاشیه کشانده است.

قندهار، شهری که زمانی هر از گاهی شاهد انفجارهایی بود حالا نسبتا آرام‌تر است. مردم این آرامش را مدیون فرمانده پلیس پیشین این ولایت هستند که به گفته آنها سیستم امنیتی خوبی برای این ولایت ساخته بود. تهدیدی که پس از کشته‌شدن ژنرال رازق افزایش چشم‌گیری داشته ترورهای هدفمند گفته می‌شود.

در روز چهارم سفرم به این شهر عبیدالله بارکزی نماینده ولایت ارزگان در شمال این ولایت در حوزه ششم امنیتی شهر قندهار ترور شد.

آن روز تا به هتل محل اقامت‌مان رسیدیم، برخلاف روزهای گذشته، تدابیر امنیتی بیشتر از پیش گرفته شده بود. از من و همکارانم خواسته شد از دروازه امنیتی که در روزهای گذشته غیر فعال بود بگذریم؛ بازرسی بدنی شدیم و وسایل که با خود داشتیم هم به صورت جداگانه بازرسی شد. برای لحظه‌ای حس کردم مشکوک درجه یک، ما هستیم. با شوخی به کارمندان امنیتی آنجا گفتم این تمهیدات برای ترور آقای بارکزی روی دست گرفته شده؟ خندیدند و گفتند، نه اینطور نیست.

برخورد نگهبانان مراکز عمومی و نیروهای امنیتی در شهر با خبرنگاران خوب و محترمانه بود. تا از وسایلی که با خود داشتیم متوجه می‌شدند خبرنگار هستیم، پیشانی‌شان بازتر و برخوردشان محترمانه می‌شد. تعارف‌هایی هم می‌کردند. در دو مورد یکی در ولسوالی ارغنداب و دیگری در مرکز شهر از دیر رسیدن حقوق‌شان شکایت داشتند. از ما خواستند صدای‌شان را به گوش مسئولان برسانیم. این سربازان به گفته خودشان حقوق شان را در برخی حالات با دو تا سه ماه تاخیر دریافت می‌کنند.

کارت سرخ زنان و جوانان در برابر طالبان

در قندهار سنتی حضور زنان در شهر و بازار کمرنگ است. آن‌هایی هم که گاهی اجازه می‌یابند تا از خانه‌های‌شان بیرون شوند، حجاب عربی و یا برقع می‌پوشند. "اشکاپور دروازه" تنها نقطه‌ای در شهر که حضور زنان در آن چشم‌گیر است. زنان دست‌فروشی که بساط شان را کنار خیابان پهن کرده‌اند و بیشترشان لباس‌های دست دوم مردانه و زنانه می‌فروشند. بسیاری این زنان به دلیل مشکلات اقتصادی دست‌فروشی می‌کنند. یکی از آن‌ها به من گفت که بعضی اوقات شاهد آزار کلامی برخی مردان هستند.

از یک فروشنده که زن میان‌سالی بود و حنای دستانش توجه‌ام را جلب کرد، پرسیدم که اگر طالبان با دولت صلح کنند و بخشی از حکومت شوند، خواهند گذاشت شما روی جاده بساط کنید؟ گفت "در زمان طالبان ما اجازه بیرون شدن از خانه را نداشتیم. اگه بار دگر بیایند چاره‌ای جز نشستن پشت دیوارهای خانه نداریم."

در صحبت‌هایی که با گروه‌های مختلف مردم در قندهار داشتم، دریافتم که در مقایسه با بسیاری از مردم افغانستان نگران پیوستن طالبان با حکومت نیستند. در بازارها و تفریح‌گاه‌های شهر قندهار جنب و جوش و جریان زندگی را بهتر از کابل پایتخت یافتم. تفریحگاه‌ها، رستوران‌ها و مراکز فروش مدرن در گوشه‌ و کنار این شهر ساخته شده‌ است.

در تفریح‌گاه‌های سر پوشیده شهر، جوانان سرگرم بازی‌های مختلف هستند. تابلوهای کلوپ‌های بازی در شهرک "عینو مینه" خودنمایی می‌کند. در این سالن‌ها بازی‌هایی جریان دارند که در زمان‌ حاکمیت طالبان ممنوع بود و انجام آن‌ها مجازات را در پی‌داشت. مثل سنوکر و بلیارد.

درفروشگاه‌های شهر بسیاری کالاها در مقایسه به کابل در برخی موارد تا پنجاه درصد، ارزان‌تر بود. به ویژه کالاهایی تولید پاکستان که با گذشتن از مرز سپین بولدک وارد قندهار می‌شوند.

ارزانی مواد خوراکی، از قیمت غذا در مینوی غذایی رستوران‌های شهر محسوس بود. قیمت یک قرص نان در نانوایی‌های شهر ۱۲ افغانی بود. همان نان با کیفیت پایین‌تر در کابل ۲۰ افغانی به فروش می‌رسد.

نکته جالب دیگر در چندین فروشگاه در شهرک عینو مینه قفسه‌های کتاب برای فروش بود که توجه‌ام را جلب کرد.

قندهاری‌ها و زمزمه آمدن طالبان

مردم قندهار در زمان حاکمیت طالبان نسبت به دیگر مناطق افغانستان زندگی آرام و بی درد سری داشتند. طالبان که خود از قندهار برخاسته بودند با همشهری‌های‌شان مهربان‌تر بودند. برعکس؛ سقوط طالبان و حضور سربازان خارجی در کشور خاطرات بدی برای مردم قندهار رقم زده‌است.

از بمباردهای (بمباران‌های) هوایی گرفته تا حملات انتحاری و انفجاری که هزاران کشته و زخمی برجا گذاشته است.

خلاصه آنکه قندهار امروز را متفاوت از آنچه سال‌ها پیش در فیلم "سفر به قندهار" محسن مخملباف به تصویر کشیده شد بود، دریافتم؛ به خصوص نقش زنان در قندهار؛ هر چند در شماری محدود اما در پی‌ احیای نقش‌ گمشده‌شان را در سیاست، اجتماع و بازار کار شده‌اند.