बासमतीला सुगंध कसा येतो? हा सुगंध वाढण्यासाठी कशाची गरज असते?

फुलाला सुगंध येतो हे आपल्याला माहिती आहे. पण भातालाच सुगंध आला तर...

असा भात मी यापूर्वी कधीच पाहिला नव्हता की खाल्ला नव्हता. चाफ्याच्या फुलाला स्पर्श केल्यासारखं वाटत होतं आणि चव पुदिन्यासारखी होती.

त्याच्या वासानेच भूक वाढली होती. बिर्याणी खाल्ल्यावर पहिल्यांदाच असा अनुभव आला होता. तेव्हा पहिल्यांदाच मी बासमतीचं नाव ऐकलं आणि त्याबरोबर बिर्याणीच्याही प्रेमात पडलो.

बासमतीला असा सुगंध कसा येतो? जगभरात सुवासिक तांदळाचे अनेक प्रकार असले तरी याला "सुगंधी तांदळाची राणी" का म्हटले जाते?

बासमती सुगंधाची कारणे

सुगंधी तांदळाच्या जातींमध्ये असलेली काही जनुके त्यांना त्यांचा सुगंध देतात.

बासमतीमध्ये "बीटेन एल्डिहाइड डिहायड्रोजनेज ( BADH2 )" नावाचे जनुक असते . या जनुकामुळे बासमतीमध्ये ``2-एसिटाइल-1-पायरोलीन (2AP)'' नावाचे संयुग तयार होते. यातूनच तो सुगंध येतो.

वेगवेगळ्या प्रकारची जीन्स आणि रासायनिक संयुगे प्रत्येक प्रकारच्या सुगंधी तांदळाची वेगळी चव देतात.

सुगंधी तांदळाचा सुगंध प्रामुख्याने तीन घटकांवर अवलंबून असतो.

1. मातीचा प्रकार

2. लागवडीची पद्धत

3. हवामान

बासमतीचं जन्मस्थान हिमालयात

बासमतीने भारतीय उपखंडावर राज्य करणाऱ्या अनेक राजांची मने चोरली. सुलतानांनी बासमतीला नमस्कार केला.

बासमतीसारख्या सुगंधी तांदळाच्या जातींचे मूळ भारत, पाकिस्तान, नेपाळ आणि इतर देशांच्या उप-हिमालयीन प्रदेशात आहे. या प्रदेशातून, तांदळाच्या जाती संपूर्ण आशियामध्ये पसरल्या.

कालांतराने, प्रदेश आणि हवामानानुसार सुगंधी तांदळाच्या जाती विकसित झाल्या आहेत.

पंजाबी कवी वारिस शाह यांनी 1766 मध्ये लिहिलेल्या 'हीर रमजा' या कवितेत बासमती नावाचा प्रथम उल्लेख केला .

बासमती म्हणजे 'सुगंधी'

राजस्थानमधील उदयपूर येथील पुरातत्व उत्खननात 2,000-1,600 ईसापूर्व काळातील लांब तांदळाच्या दाण्यांचे अवशेष सापडले आहेत. ते बासमतीचे पूर्ववर्ती मानले जातात.

बासमती जितका जास्त काळ साठवला जाईल तितकी चव चांगली होते.

बासमती जितकी जास्त काळ साठवली जाते तितकी ती अधिक सुवासिक आणि चवदार होते. साठवणुकीमुळे बियांमधील ओलावा कमी होतो. शिजवल्यावर ते लांब होतात.

एक ते अडीच वर्षांच्या बासमतीला अधिक चव असते.

साठवणुकीमुळे तांदळाचे दाणे किंचित सोनेरी किंवा गव्हाळ रंगाचे होतात.

बासमतीमध्ये अनेक अद्वितीय गुणधर्म आहेत. तांदूळ चांगला वास तयार करतो. भाताची चव गोड असते.

शिजवल्यानंतर शितं पातळ आणि सुमारे 12 ते 20 मिलिमीटर लांब असतात. शितं एकमेकांना चिकटत नाहीत.

बासमती लागवडीसाठी हवामान कसे असावे?

भारतीय उपखंडात शेकडो वर्षांपासून हिमालयाच्या उतारावर बासमतीची लागवड केली जात आहे. आज यापैकी बहुतांश तांदूळ भारत आणि पाकिस्तानमध्ये घेतले जातात.

भारतात जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड, पंजाब, हरियाणा आणि उत्तर प्रदेश ही बासमती लागवडीची प्रमुख केंद्रे आहेत.

या सर्व प्रदेशांना मिळून "बासमती प्रदेश" असे म्हणतात .

येथील थंड हवामान आणि माती बासमती लागवडीसाठी योग्य आहे.

भारत सरकारने त्यांना भौगोलिक ओळख (GI) टॅग देखील दिला आहे.

बासमती लागवडीसाठी 700-1100 मिमी पाऊस लागतो.

तापमान कमी असावे. दिवसा 25 अंश आणि रात्री 21 अंश. तरच बासमती बियाणांचा दर्जा चांगला राहील.

उच्च तापमानामुळे बियाण्याची गुणवत्ता खराब होऊ शकते. तांदूळ शिजल्यावर शितांची लांबी वाढत नाही. तांदूळही चिकटतात.

पिकावर बराच वेळ सूर्यप्रकाश पडला पाहिजे. हवेतील आर्द्रता जास्त असावी.

भारतात बासमतीच्या 34 वाणांना सरकारने मान्यता दिली आहे. हे बियाणे कायदा-1966 अंतर्गत अधिसूचित करण्यात आले होते.

बासमती 217, बासमती 370, पंजाबी बासमती, देहरूदूनी बासमती, पुसा बासमती, हरियाणा बासमती, कस्तुरी या जाती आहेत.

हे वाचलंत का?