“Touadera arashaka kuba umwami” – Centrafrique hatangiye imyigaragambyo yamagana manda ya 3

Imyigaragambyo i Bangui kuwa gatanu

Ahavuye isanamu, BRDC

Amagana y’abantu kuwa gatanu yagiye mu mihanda y’umurwa mukuru Bangui muri Centrafrique yamagana umugambi wa leta wo kuvugurura itegeko nshinga kugira ngo ryemerere Perezida Faustin-Archange Touadéra kwiyamamariza manda ya gatatu.

Iyi myigaragambyo yari yabujijwe na leta, ariko abigaragambya basabye ingabo za ONU ziriyo zemera kubarinda.

Iyi myigaragambyo yateguwe n’ihuriro ry’amashyaka atavugarumwe n’ubutegetsi Bloc Républicain pour la Défense de la Constitution (BRDC).

Touadéra koko arashaka manda ya gatatu?

Igisubizo ni yego. Yatowe bwa mbere mu 2016, yongera gutsinda amatora yo mu mpera za 2020. Gusa mu gihe andi matora - atemerewe kwiyamamazamo - ateganyijwe mu 2025 yatangiye gahunda yo guhindura itegeko nshinga.

Touadéra usanzwe ari n’umwalimu w’imibare muri kaminuza, ayobowe igihugu cyashegeshwe n’intambara no kubura amahoro arambye kuva cyabona ubwigenge mu myaka ya za 1960.

Muri Gicurasi(5) uyu mwaka nibwo Perezida Touadéra yatangaje ko igihugu kigiye gukora referandumu yo kwemera cyangwa kwanga kuvugurura Itegeko Nshinga, amatora ateganyijwe tariki 30 z’uku kwezi kwa Nyakanga.

Perezida Touadéra yatowe bwa mbere mu 2016 ubu arashaka kurenza manda ebyiri yemerewe n'itegeko nshinga

Ahavuye isanamu, AFP

Insiguro y'isanamu, Perezida Touadéra yatowe bwa mbere mu 2016 ubu arashaka kurenza manda ebyiri yemerewe n'itegeko nshinga

Kuvugurura iryo tegeko bigizweho ahanini no kuvanaho ingingo iha perezida manda ebyiri gusa bigatuma yongera akiyamamaza.

Iki gitekerezo ubutegetsi bwa Touadéra bwakizanye mu 2020 ariko madamu Danièle Darlan wari ukuriye Urukiko rurengera Itegeko Nshinga yanzura ko guhindura Itegeko Nshinga – by’umwihariko kuvanaho manda z’umukuru w’igihugu - bidakurikije amategeko.

Madamu Danièle yahise avanwa ku mwanya we, asimbuzwa Jean-Pierre Waboé ubonwa nk’umuntu wa hafi wa Perezida Touadéra.

“Touadéra arashaka kuba umwami”

Mu gihugu gifite amateka y’ubutegetsi bw’igitugu gikaze bwa Jean-Bedel Bokassa, wiyitaga 'Umwami w'abami', abatavuga rumwe n’ubutegetsi ubu ntibatinya kugaragaza impungenge zabo.

Nubwo leta yari yategetse ko imyigaragambyo yo kuwa gatanu itemewe ntibyababujije kujya mu mihanda ya Bangui.

Martin Ziguélé umunyapolitike utavuga rumwe n’ubutegetsi wigeze kuba minisitiri w’intebe kandi wabaye uwa kabiri mu matora ya perezida aheruka, yatangaje ko batazemera ko Itegeko Nshinga rikorwaho.

Abigaragambya baramusaba kuva ku butegetsi igihe cye kirangiye

Ahavuye isanamu, BRDC

Insiguro y'isanamu, Abigaragambya barasaba Touadéra kuva ku butegetsi igihe cye kirangiye

Ziguélé yagize ati: “Touadéra arashaka kuba umwami utagira umuntu ugira icyo amubaza…niyo mpamvu twanze kandi turwanya iyi referandumu, itari ikindi uretse ikinyoma cya politike.”

Umuryango w’abibumbye (UN/ONU) uvuga ko iyo referandumu niba hari impungenge ko benshi batazayitabira kubera ibibazo by’umutekano mucye ahatandukanye mu ntara z’iki gihugu.

ONU yaburiye kandi ko bishobora kuganisha ku myigaragambyo ikomeye kurushaho, n’ubushyamirane.

Abigaragambya baramagana Touadera

Ahavuye isanamu, AFP

Igihugu gikize ariko cyabuze amahoro arambye

Centrafrique, igihugu gikungahaye ku mutungo kamere, cyane cyane zahabu, ntabwo yagize amahoro arambye kuva yabona ubwigenge mu myaka ya za 1960.

Ikigo cya leta ya Amerika Geological Survey kivuga ko nko mu 2016 Centrafrique yacukuye zahabu, izwi, ingana na 60.000 kg.

Gusa iki ni kimwe mu bihugu bikennye cyane ku isi.

Mu 2013 cyaguye mu kaga ubwo inyeshyamba z'Abayisilamu zitwa Seleka zafataga ubutegetsi zihiritse François Bozizé mu gihugu gituwe ahanini n'Abakiristu.

Itsinda ry'inyeshyamba ziyise anti-balaka zahagurukiye kurwanya Seleka.

Central Africa Republic

Ku gitutu cy'amahanga, mu 2014 Seleka yahaye ubutegetsi guverinoma y'inzibacyuho, gusa ubwicanyi bwarakomeje mu gihugu nubwo hari ingabo za ONU n'iz'Ubufaransa.

Kuva Touadéra yagera ku butegetsi hari agahenge cyane cyane mu murwa mukuru n’imijyi mikuru aho ingabo za ONU, ingabo z’u Rwanda, n’abacanshuro ba Wagner bafasha kurinda ubutegetsi n’abaturage ibitero by' imitwe y’inyeshyamba itandukanye.

Ibuhugu by’u Rwanda n’Uburusiya ni inshuti za hafi z’ubutegetsi bwa Touadéra, raporo y’ikigo International Crisis Group iherutse kuvuga inyungu z’ubucuruzi u Rwanda ruhafite, n’impungenge z’uko nta mucyo uri mu bufatanye bw’ubutegetsi bwa Kigali na Bangui.

Amatariki y'ingenzi mu mateka ya Centrafrique

'Umwami w'abami' Jean-Bedel Bokassa bivugwa ko ari umwe mu banyagitugu bategekesheje inkoni y'icyuma ku buryo bukabije muri Africa

Ahavuye isanamu, Getty Images

Insiguro y'isanamu, 'Umwami w'abami' Jean-Bedel Bokassa bivugwa ko ari umwe mu banyagitugu bategekesheje inkoni y'icyuma ku buryo bukabije muri Africa
Skip podcast promotion and continue reading
WhatsApp channel ya BBC Gahuza

Amakuru ya BBC Gahuza ako kanya kuri WhatsApp yawe

Kanda hano ujyeho

End of podcast promotion

1880 - Ubufaransa bwafashe aka gace, buhagira akarere kabwo k'ubucuruzi.

1960 - Iki gihugu cyabonye ubwigenge, David Dacko aba perezida, ashyiraho ubutegetsi bw'ishyaka rimwe.

1965 - Dacko yahiritswe ku butegetsi n'umukuru w'ingabo, Jean-Bedel Bokassa, wahise yiyita umwami w'abami "w'Ubwami bwa Africa yo hagati".

1979 - Bokassa yahiritswe ku butegetsi n'abashyigikiwe n'ingabo z'Ubufaransa.

1981 - Umukuru w'ingabo Andre Kolingba yafashe ubutegetsi.

1993 - Ange-Felix Patasse yatsinze amatora, arangiza ubutegetsi bw'abasirikare bw'imyaka 12.

2003 - Uwari ukuriye ingabo Francois Bozize yashinze inyeshyamba maze afata ubutegetsi ku ngufu.

2009 - Ingabo za leta ye zahanganye n'inyeshyamba. UN yemeza kohereza ingabo zayo zo kugarura amahoro.

2012 Ugushyingo - Umutwe w'inyeshyamba wa Seleka vuba vuba wafashe amajyaruguru n'ibice byo hagati mu gihugu, amaherezo n'umurwa mukuru, Bozize arahunga.

2013 - Ubwicanyi bukomeye mu gihe abarwanyi bishingikirije ku madini ya Isilamu n'Abakiristu bashyamiranye.

2014 - Michel Djotodia - wari uyoboye Seleka yahiritse Bozize - yavuye ku butegetsi. Catherine Samba-Panza ashyirwa ku butegetsi bw'inzibacyuho.

2015 - Referendumu ku mpinduka mu itegekoshinga, yakurikiwe n'amatora ya mbere y'umukuru w'igihugu.

2016 - Amatora y'umukuru w'igihugu, intsinzi yegukanywe na Touadera, wahoze ari minisitiri w'intebe kubwa Bozize.

2020 - Touadera yatsindiye manda ya kabiri arahira mu 2021.

2021 Gashyantare - Ingabo z'u Rwanda, n'abacanshuro ba Wagner basubije inyuma inyeshyamba zari zigiye gufata umurwa mukuru Bangui