Enseffalitis: 'Angen gw'bod mwy wedi i Dad farw o'r cyflwr'

Mae enseffalitis yn gyflwr sy'n effeithio ar dri o bobl bob munud ledled y byd, ond mae ymgyrchwyr yn rhybuddio bod ymwybyddiaeth y cyhoedd ohono yn "beryglus o isel".

Un sy'n cefnogi ymgyrch newydd i godi ymwybyddiaeth yw'r chwaraewr rygbi rhyngwladol Aled Davies - fe gafodd ei dad ddiagnosis o'r cyflwr pan oedd Aled yn 14 oed.

Mae'r cyflwr yn achosi llid neu chwydd bygythiol ar yr ymennydd a gall arwain at ffitiau, cyfnodau o ddryswch a cholli'r gallu i gerdded neu siarad.

Er bod Sefydliad Iechyd y Byd wedi nodi enseffalitis fel pryder iechyd byd-eang cynyddol dywed elusen Encephalitis International ei fod yn gyflwr sy'n parhau i gael ei anwybyddu neu ei gamddeall yn aml.

Wrth nodi Diwrnod Enseffalitis y Byd ar 22 Chwefror mae Aled ac eraill yn annog pobl i adnabod yr arwyddion yn gynt er mwyn ceisio atal canlyniadau sy'n newid bywyd.

Dywed Llywodraeth Cymru mai'r byrddau iechyd sy'n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau ar gyfer cleifion "yn unol â safonau a chanllawiau clinigol perthnasol".

Mae Aled Davies yn cofio sut y dechreuodd ei dad, Huw, deimlo'n sâl yn 2006 gyda symptomau tebyg i ffliw.

O fewn dyddiau roedd yn cael ffitiau ac yn ddryslyd a bu'n rhaid galw ambiwlans ar frys.

Er iddo gael ei anfon adref i ddechrau fe waethygodd ei gyflwr ac fe gafodd ddiagnosis o enseffalitis.

"O'dd hen dŷ ffarm gyda ni ac o'dd ffenest lan lofft yn y toiled - roedd e'n meddwl taw drws oedd e, ac roedd e bron â chwympo mas o hwnna," meddai Aled Davies.

"Ac wedyn fe gaeth e ffit eto, aeth e i'r ysbyty ond yna daeth e ma's eto.

"Nôl yn 2006 doedd enseffalitis ddim yn rhywbeth roedd pobl yn adnabod, felly nawr mae'n bwysig i ni drio gwthio pethau a gw'bod be' i edrych mas amdano."

Wrth i dad Aled dreulio misoedd yn yr ysbyty tan ei farwolaeth yn 2014 fe newidiodd bywyd y teulu yn llwyr.

"Dda'th e fyth nôl i ffermio a phan o'dd e adref roedd yn rhaid iddo ddefnyddio dyddiadur i gofnodi pethau bob dydd gan fod cofio pethe yn y tymor byr yn broblem.

"Roedd un amser yn y dechrau lle doedd e ddim yn gw'bod mai fi oedd yno.

"O'n i'n edrych ar ôl Dad, dim Dad yn edrych ar ôl fi. Felly, o'dd hwnna'n anodd, ond fel teulu ni'n glos iawn – teulu bach, ond teulu clos," meddai.

Dywedodd hefyd fod y cyfnod wedi ei wneud yn gryfach yn feddyliol ac ychwanegodd fod chwarae rygbi wedi rhoi ffocws iddo ar adeg anodd iawn yn ei fywyd.

"Ro'dd yn grêt i fi ffocysu ar rywbeth arall ac mae hynny wedi fy ngwneud yn fwy cryf yn feddyliol fel chwaraewr rygbi ac mewn bywyd."

Mae Aled bellach yn cefnogi ymgyrch newydd F.L.A.M.E.S gan Encephalitis International, dolen allanol, sy'n ceisio helpu pobl i ddod i wybod am symptomau'r cyflwr yn gynt.

Mae'r acronym yn cynrychioli'r symptomau - sef symptomau tebyg i ffliw, colli ymwybyddiaeth, cur pen difrifol, problemau cof, newidiadau emosiynol neu ymddygiad a ffitiau.

Dywedodd Aled ei bod yn hanfodol bod teuluoedd a meddygon yn gwybod beth i chwilio amdano gan y gall unrhyw oedi wrth geisio cael cymorth arwain at ganlyniadau difrifol a hirdymor.

Ychwanegodd y byddai'n annog unrhyw deulu sy'n mynd drwy brofiad tebyg i "edrych ar ôl eich gilydd" a sicrhau fod pawb yn siarad yn agored am eu teimladau.

Mewn ymateb, dywedodd Llywodraeth Cymru eu bod yn disgwyl i wasanaethau i bobl sydd ag anhwylderau fel enseffalitis "gael eu datblygu a'u darparu gan fyrddau iechyd yng Nghymru yn unol â safonau a chanllawiau clinigol perthnasol".