Gallai miloedd yn fwy elwa o brawf canser 'trawsnewidiol' yng Nghymru

Mae'r cyffro i'w weld ar wynebau'r arbenigwyr sy'n trafod ymestyn prawf gwaed allai drawsnewid canlyniadau i gleifion â chanser.

Fe allai miloedd yn rhagor o bobl elwa yn sgil yr hyn sy'n cael ei ddisgrifio fel "chwyldro pellach" yn y dull o brofi am rai mathau o ganser yng Nghymru.

Mae prawf gwaed arloesol, sy'n darllen cod geneteg tiwmor, eisoes yn cael ei gynnig i bobl ar draws Cymru pan mae amheuaeth o ganser yr ysgyfaint sydd wedi datblygu neu ehangu.

Mae'n caniatau i feddygon ddeall yn gynt, ac yn well, natur canser penodol a chynnig triniaethau sy'n fwy tebygol o weithio, o fod wedi cael eu teilwra ar gyfer yr unigolyn.

Ond mae'r ymchwilwyr bellach yn edrych ar sut mae modd ehangu ac ymestyn, dolen allanol y prawf cyflym ar gyfer cleifion penodol sydd â mathau eraill o ganser, yn cynnwys canser y prostad, canser y coluddyn a chleifion sydd â chanser sydd wedi ymledu o darddiad aneglur.

"Da ni di bod yn sôn am hyn ac adnabod y potensial ... ers peth amser", medd Rhodri Griffiths o Hwb Gwyddorau Bywyd Cymru - un o'r sefydliadau sydd wedi bod yn cefnogi rhaglen ymchwil QuicDNA Max.

"Ond erbyn hyn mae hwn yn digwydd. Dyna be' sydd yn gyffrous iawn.

"Mae'r prosiect yma - mae 'di cael ei brofi ar gyfer canser yr ysgyfaint a'r treial hwnnw wedi digwydd yng Nghymru.

"Felly mae 'na gamau pendant o'r diwedd yn mynd yn eu blaenau a mae hynny yn cyflymu bron o ddydd i ddydd."

Ychwanegodd: "Hwyrach mai Sci-Fi oedd hyn flynyddoedd yn ôl ond mae yn digwydd a rhaid i ni weithio i gyflymu pethau fel bo ni yn symud ymlaen ar fyrder rŵan er mwyn trawsnewid ein system iechyd ni."

Mae'r datblygiad yn codi gobeithion unigolion sydd wedi cael profiad uniongyrchol o ganser.

Trodd bywyd Jo-Anne Gravell-Aspland, o Borth Tywyn ger Llanelli, wyneb i waered yn 2019.

Cyn hynny roedd hi'n ffit ac iach, gan fwynhau mynd i'r gampfa'n ddyddiol. Felly beio gorymarfer wnaeth hi pan sylweddolodd fod ei chefn yn boenus.

Ond mewn gwirionedd roedd ganddi ganser yn ei choluddyn, canser oedd eisoes wedi ymledu.

O ganlyniad bu'n rhaid iddi gael llawdriniaeth stoma yn ogystal â thriniaeth cemotherapi a radiotherapi dwys iawn.

"Nes i gysgu am dri mis ar ôl gorffen y driniaeth - o'n i fel Sleeping Beauty wir i ti", meddai.

"O'n i ddim yn gallu codi achos o'n i mor wan a ro'dd yn rhaid i'r gŵr a'r plant helpu i fi ymolchi a gwisgo. O'n i'n ffili gwneud dim byd drosto fi fy hun."

Erbyn hyn mae Jo-Anne yn rhydd o ganser ac yn gweithio i elusen Angor sy'n cynnig cefnogaeth i gleifion ar draws Sir Gâr.

Wedi dweud hynny mae hi'n gyson mewn poen oherwydd sgil effeithiau ei thriniaeth - ac mae'n rhaid iddi fynd i'r ysbyty bob chwe mis am brofion biopsi i wirio nad yw ei chanser wedi dychwelyd, sy'n aml yn brofiad amhleserus.

"Ma' rhaid iddyn nhw fy rhoi i gysgu bob tro a rhoi fi o dan anesthetig - ma' rhaid i fi aros yn yr ysbyty wedyn.

"A bob tro 'wy'n mynd dwi ddim yn teimlo'n iawn am wythnose wedyn."

Y gobaith yw y bydd y prawf gwaed newydd yn gwneud y broses o fonitro cleifion yn llawer iawn haws, yn ogystal â chynnig diagnosis cynharach.

Mae Jo-Anne wedi'i hargyhoeddi y byddai hi wedi elwa, petai'r prawf wedi bod ar gael pan gafodd hi ei diagnosis.

"Yn bendant - efalle fydde fe 'di rhoi opsiynnau gwahanol i fi, efalle na fydden i wedi gorfod dioddef triniaeth mor galed.

"'Wy hefyd 'di colli ffrindiau oherwydd canser ac efallai y bydden nhw wedi cael blynyddoedd yn rhagor i wneud atgofion â'u teulu a'u ffrindiau.

"Oherwydd ry'n ni gyd yn nabod rhywun â chanser neu rywun sy' wedi colli eu bywydau oherwydd canser."

Fel arfer mae meddygon yn ceisio darganfod mwy am ganser trwy gymryd sampl o diwmor trwy ddulliau llawfeddygol, ac yna ei astudio.

Ond fe all y profion biopsi yma fod yn amhleserus neu achosi niwed, ac weithiau gall meddygon gael trafferth casglu sampl os yw'r tiwmor mewn lleoliad lletchwith.

Ond wrth i gelloedd canser ddatblygu maen nhw'n rhyddhau darnau bach o'u DNA i mewn i waed y claf - a dyna mae'r prawf newydd yn chwilio amdanynt.

Ar ôl cymryd prawf gwaed arferol mae'r sampl wedyn yn cael ei osod mewn peiriant pwerus, sy'n costio tua £1m yr un, i ddarllen DNA y tiwmor.

O wybod beth yn union yw cod geneteg y canser, gall meddygon ddewis pa fath o driniaeth allai weithio orau yn ei erbyn.

Gall y prawf hefyd fonitro pa mor effeithiol yw unrhyw driniaeth yn cynnwys ystyried a yw'r canser yn datblygu ymwrthedd (resistance) i driniaeth benodol.

O gyflymu proses rhoi diagnosis o rai misoedd i ychydig wythnosau, ac wedyn cynnig triniaeth fwy personol i'r claf hwnnw - dadl yr arbenigwyr yw bod unigolyn yn fwy tebygol o ymateb yn llwyddiannus.

"Mae ymchwil yn awgrymu fod cael diagnosis cyn lleied â phythefnos yn gynt am rai mathau o ganser, yn golygu fod y claf yn cael gwellhad mwy buan ac estynedig, o gael triniaeth bersonol yn gyflymach", medd Dr Sian Morgan, cyfarwyddwr Gwasanaeth Genomeg Cymru Gyfan - un o'r sefydliadau sy'n arwain yr ymchwil.

"'Y ni'n ystyried ein bod ni ar flaen y gad yng Nghymru gyda'r rhaglen newydd ac yn datblygu'r dechnoleg mewn meysydd nad oes unrhywun arall yn y DU nac yn Ewrop yn eu hystyried ar funud."

Mae datblygiad y prawf wedi cael ei groesawu gan y gymuned ganser yng Nghymru.

Ond mae arbenigwyr hefyd yn rhybuddio fod yna heriau mawr yn dal i fodoli o ran gofal canser, gyda thargedau amseroedd aros canser yn cael eu methu, a chyfraddau marwolaethau yn uwch yma na sawl gwlad arall.

"Mae nifer o unigolion wedi bod yn gweithio'n galed ar hwn [yr ymchwil] am flynyddoedd a mae hyn yn llwyddiant mawr iddyn nhw", medd Lowri Griffiths o elusen Tenovus, sydd hefyd yn gadeirydd Cynghrair Canser Cymru.

"Ond dyw amseroedd aros canser yng Nghymru ddim yn gret er bod pethau'n gwella'n ara' deg ... ac ar hyn o bryd dydyn ni ddim yn gwneud yn wych o gymharu â gwledydd eraill."

"Felly mae'r prawf yma yn mynd i wneud andros o wahaniaeth wrth symud 'mlaen ond rhaid i ni edrych yn ehangach ... oherwydd 'y ni'n gwybod fod achosion o ganser yn mynd i gynyddu."