Dè an structar a tha air Riaghaltas nan SA?
Tha geàrr iomradh air structar Riaghaltas nan SA ann am Bun-reachd nan SA.
Ciamar a tha cumhachd air a co-roinn anns na SA?
Chan eil cumhachd anns na SA stèidhichte air aon neach no buidheann riaghlaidh a-mhàin. An àite sin, mar a tha sgrìobhte ann am Bun-reachd nan SA, tha a' chumhachd air a co-roinn eadar an riaghaltas nàiseanta (canar glè thric an riaghaltas feadaralach ris) agus gach aon den 50 riaghaltas stàite anns na SA.
Dè th' ann an riaghaltas feadaralach nan SA?
Tha cumhachdan riaghaltas feadaralach nan SA air an cur a-mach gu soilleir ann am Bun-reachd nan SA.
Mar eisimpleir, tha a' chòir aig an riaghaltas fheadaralach co-dhùnaidhean a dhèanamh air na leanas:
- an t-arm
- na cìsean feadaralach gu lèir
- clò-bhualadh airgid
- riaghailtean malairt eadar stàitean
Tha rud sam bith nach eil sgrìobhte ann am Bun-reachd nan SA mar chumhachd fheadaralach na chumhachd stàite.
Dè th' ann an riaghaltas stàite?
'S e aonadh de 50 stàit a th' ann an Stàitean Aonaichte Ameireaga, agus tha an seasamh agus an ùghdarras fhèin aca taobh a-muigh an riaghaltais fheadaralaich. Tha seo a' ciallachadh gu bheil a' chòir aig gach stàit co-dhùnaidhean a dhèanamh anns na raointean air nach bi riaghaltas feadaralach nan SA a' co-dhùnadh.
Mar eisimpleir, faodaidh a laghan fhèin a bhith aig gach stàit air na leanas:
- eucoir agus peanas
- smachd ghunnaichean
- aois airson pòsadh, dràibheadh agus foghlam
Sgaradh chumhachdan/Casg agus cothrom
Canar sgaradh chumhachdan ri roinn agus co-roinn chumhachdan eadar an Riaghaltas (Ceann-suidhe), Reachdachadh (Mòr-dhail) agus Britheamhan (Prìomh Chùirt).
Rinn na daoine a sgrìobh Bun-reachd Ameireaga ann an 1789 obair mhòr airson dèanamh cinnteach nach biodh a' chumhachd phoilitigeach cruinn còmhla taobh a-staigh aon mheur de riaghaltas nàiseanta. Mar sin, tha siostam casg agus cothrom ann airson smachd a chumail air cumhachd.
Mar eisimpleir, faodaidh a laghan fhèin a bhith aig gach stàit air na leanas:
- Bidh an Ceann-suidhe ag ainmeachadh thosgairean agus buill dhen Chaibineat, a' taghadh bhritheamhan Feadarail agus a' co-rèiteachadh cho-chòrdaidhean eadar-nàiseanta, ach feumaidh an Seanadh an aonta a chur riutha uile.
- Tha a' Bhun-reachd ag ràdh gur e a' Chòmhdhail a-mhàin a dh'fhaodas cogadh a ghairm, ach tha an Ceann-suidhe na Phrìomh Cheannard air Feachdan nan SA.
- Faodaidh an Ceann-suidhe laghan a mholadh, ach 's e an Reachdachadh a bhios a' dèanamh an lagh.
- Faodaidh an Ceann-suidhe veto a chur air bilean (laghan ùra a phasaig am Mòr-dhail), ach faodaidh am Mòr-dhail, ann an cuid de shuidheachaidhean, car a chur de veto ceann-suidhe.
