Украина-Польша чегарасида аросатда қолган Марказий осиёликлар

Европа Иттифоқига аъзо мамлакатлар ҳудудига киришга муваффақ бўлган Украина фуқаролари ЕИдан тўлақонли ёрдам ололадилар. Лекин Украинада 20 йиллаб яшаган учинчи давлат фуқаролари ҳеч нарса умид қилолмайдилар. Келиб чиқиши собиқ совет мамлакатларидан бўлган минглаб одамлар чегарада "аросатда" қолдилар.

"Ўғлимнинг роса кўнгли чўкди... ҳаммани олишаяпти, биз эса бу ерда уч кундан бери ўтирибмиз, нима қилишимизни билмаймиз. Мени қабул қилишлари мумкин, лекин уни олишни хоҳламашмаяпти. Ўғлим, "она биз ҳеч кимга керак эмасмиз", дейди, - ҳикоя қилади. - Агар бизни қабул қилишганида мен шу ерда(Европа Иттифоқида) қолардим".

Шафо - Тожикистон фуқароси, охирги 20 йилда Украинада истиқомат қилган. Айтишича, ҳамма нарсаси Украинада қолган - уйи, иши, дўстлари. Мана уч кундирки у Польшанинг Корчова шаҳри яқинида ташкил қилинган минглаб собиқ меҳнат мигрантлари муваққат марказида яшаяпти.

Абдушукур ҳам тожикистонлик, у ҳам сўнгги 20 йилни Украинада ўтказган. Ғамхўрликлари учун полякларга раҳмат, дейди у - қочқинларни чегарадан бепул олиб келишган, ҳаммага бошпана беришган, ҳаммани боқишаяпти, бепул сим-карта беришган.

Лекин гап вақтинчалик бошпана ҳақида бормоқда: одамлар савдо марказидаги йиғма кароватларда ётишипти, бу ерда на холи жой бор, на нормал гигиена. Бу ерда улар фақат овқатланишлари ва ухлашлари мумкин.

Абушукурнинг айтишича, Украина фуқароларини бу ерда узоқ ушлаб туришмаяпти: "Кўплаб украинларнинг Европада танишлари бор, тезда бу ердан чиқиб кетишаяпти. Яна, Украина диаспораси вакиллари ҳам келишаяпти. Мана бугун ҳам Германиядан келишди, украинларни йиғиб кетишди. Уларга ҳаёт учун ҳамма нарса бор, бошпана берамиз, болаларни мактабга жойлаштирамиз, дейишди. Уларни автобусларга солиб олиб кетишаяпти. Нима қилишини билмайдиганлар ҳам бор. Булар асосан украиналик бўлмаганлар".

Марказ координаторларининг Би-би-сига айтишларича, бу ерда ушлаб турилган 4000 дан одамнинг 400 тачаси Украина фуқароларидир. Қолганлар собиқ совет республикалари, Вьетнам, Яқин Шарқ мамлакатлари фуқаролари. Уларнинг аксари бир зумда урушдан қочаётган қочқинга айланган иқтисодий мигрантлардир.

Нолегал бўлса-чи?

Ватанида ота-онаси бор халқаро талабалардан фарқли ўлароқ, иқтисодий мигрантларни ўзининг мамлакатида қабул қилиб оладиган шароитга эга яқинлари йўқ. Уларнинг бутун ҳаёти Украинада қолди. Украиналикларни ўз уйига қабул қилишга поляклар ёки немислар кўнаётган бўлсалар, учинчи мамлакатлардан келган инсонлар уларда шубҳа уйғотмоқда.

"Германияга кетаётган икки автобус бор. Лекин шундай шарт қўйишди: фақат Украина ҳужжатларига эга мусулмонлар бўлсин, - сўзлайди кўнгилли Павел. - Болали оналарни қабул қилишга тайёрлар кўп. Эркаклар билан эса муаммо, уларни ҳеч ким олишни хоҳламаяпти".

Ёки диаспора вакиллари ёки элчихоналар ташкиллаштирган бепул автобуслардан ташқари ўз ихтиёри билан ёрдамга келган хусусий автомобиллар эгалари ҳам кўп. "Германиягача олиб бориб қўяман", "Варшавагача етказаман", "Чехиягача олиб бориб қўяман" деган ёзувларни қўлида соатлаб ушлаб турган европаликларни кўриш мумкин.

Ўз номини айтиш истамаган ҳайдовчи қочқинларни Бельгиягача олиб бориб қўйишга тайёр. Унинг айтишича, кўплаб ҳайдовчилар ноқонуний мигрантларни ташишда айбдор бўлиб қолишдан қўрқишмоқда, чунки Украина фуқароларининг қочқин мқаоми ноаён бўлиб турибди.

"Украина ҳужжатлари Европада маълум муддат қолиш ҳуқуқини беради. Одамлар эса Украина паспорти бўлмаганларга нисбатан бошқача қоидалар қўлланишидан чўчишади", - дейди у.

Қайтиш иложи бўлмаса қолиш мумкин

Қўлида Украина биометрик паспорти бўлганлар Европа Иттифоқи чегарасини кесиб ўтиб 90 кунгача қолишлари мумкин.

Украинадаги жанговар ҳаракатлар боис Польша расмийлари ҳужжатининг фурсати ўтганларни ҳам чегарадан ўтказишга ваъда бердилар. Аммо Польша ҳудудига кириш қоидалари ҳақидаги Польша ҳукуматининг расмий веб-сайтидаги эълон ҳам ""Украина фуқаролари учун" деб номланган.

Би-би-си Рус хизмати гаплашган асли келиб чиқши учинчи мамлакатлик бирорта ҳам қочқин ўзлари учун чегарани кесиб ўтиш қоидаси қанақалигини билмаслиги маълум бўлди.

"Менинг ўзим ўйлаб кўрганим йўқ. Балки айб ўзимдадир… Биз нима қилайлик, қаерга мурожаат қилайлик, деб ўзим сўраганим йўқ. Чунки ҳамманинг асаби чарчаган, ҳамманинг силласи қуриган. Худога шукур, ўтиб олдик, тирикмиз. мана ўтиб олганимиздан кейин нима қилиш керак, кимдан сўраш кераклиги ҳақида ўйлаймиз", - дейди Абдушукур.

5 мартдан бошлаб Европа Иттифоқи ҳудудида вақтинчалик муҳофаза ҳақидаги директива кучга кирган. Ушбу директивага мувофиқ, украиналик қочқин ЕИ ҳудудида бир йилгача қолиши мумкин. Вазиятга қараб бу муддат яна узайтирилиши мумкин.

Қочқин мақомидан фарқли ўлароқ, вақтинчалик ҳимоя осонлаштирилган процедура асосида берилади. Бу жараён автоматик эмас. Вақтинчалик муҳофаза ҳужжатини олмоқчи бўлган инсоннинг шахсан ўзи маҳаллий ҳокимиятларга мурожаат этиши талаб қилинади. Бундай аризани ЕИнинг ҳар қайси мамлакатида топшириш мумкин.

Вақтинчалик муҳофаза ҳужжатини олиш тартиби Украина фуқаролари учун аниқ-тиниқ. Учинчи мамлакат фуқаролари эса бундай статусни "яшаб турган мамлакатида хавфсиз ва барқарор ҳаётга қайтолмаса"гина қўлга киритишлари мумкинлигини кўзда тутилган.

БМТнинг қочқинлар ишлари бўйича Агентлиги бир неча марта қабул қилувчи мамлакатларни Украина қочқинларига нисбатан дискриминацияга йўл қўймасликка чақирди.

"БМТнинг қочқинлар ишлари бўйича Агентлиги(UNHCR) можаро туфайли Украинани турли миллатдаги инсонлар ташлаб чиқишга мажбур бўлганларини эслатади. Ва бу инсонларнинг чиқишларига рухсат бериш керак. Қочқинлар ва Украинанинг ўзидан бўлган қочқин мақомини қўлга киритмоқчи бўлганларга мақом олишнинг миллий процедуралари жорий этилиши керак", - деди Би-би-сига UNHCR вакиласи Кристин Пироволакис.

"Украинанинг ўзида қочқинлик мақомини олишга ариза топшириб улгурмаган фуқаролар ҳам бўлишлари мумкин. UNHCR улар қочқинлик мақомини олиш процедурасига йўналтирилишлари лозим деб ҳисоблайди", - дейди у.

Учинчи мамлакат фуқаросининг Европа Иттифоқи ҳудудида узоқроқ фурсат қолиши билан боғлиқ саволга БМТнинг қочқинлар ишлари бўйича Агентлиги вакиласи жавоб беролмади, ҳар бир инсонга конкрет ҳукумат ёки ЕИга мурожаат этишни маслаҳат берди.

"Ушбу директива 2001 йили қабул қилинган, лекин биринчи марта ҳаётга татбиқ этилаяпти, - деди Би-би-сига Европарламентдаги Яшиллар фракцияси маслаҳатчиси Алексей Димитров. - Украина фуқароларининг ушбу мақомга тушишлари аниқ. Бироқ бу учинчи мамлакат фуқароларига нисбатан қандай ишлайди - ҳеч ким билмайди. Моҳиятан қабул қилувчи ҳар бир мамлакат индивидуал қарор олади. Шу боис ҳам мақони қўлга киритганларнинг фоизи ҳар ерда ҳар хил бўлади".

"Мен одамларни қочқинлар ҳақида кўпроқ қайғурадиган мамлакатларда қочқинлик мақоми учун ариза топширишни маслаҳат берган бўлардим. Мисол учун, Германияда. Бундай мақомни Польшда олиш шанси паст бўлиши мумкин", - деди Алексей Димитров.

Украиналиклар - чапга, сет эликлар - ўнгга

Учинчи мамлакат фуқаролари бўлган қочқинлар Би-би-сига чегарада ирқий камситишларга дуч келаётганларини айтдилар.

"Ташқи кўриниши еврпалик бўлмаганларга нисбатан бошқача муносабат қилинаётганини кузатдим. Мен европаликка ўхшайман, мени украиналиклар билан бирга ўтказиб юборишди. Улар паспортга қарашгани йўқ, шундай ташқи кўринишига қараб ўтказишди, - деди Виктор, Ўзбекистоннинг рус фуқароси. - Айрим одамларни умуман навбатсиз ҳам ўтказиб юборишди".

Ўз исми-шарифини айтишни истамаган озарбайжонлик талабанинг айтишича, чегарадан ўтиш нуқтасида иккита навбат ҳосил бўлган: "чап томонда - украиналиклар, ўнг томонда - чет элликлар. Автобусга ўтирғизиб шу ерга олиб келишди, автобусда украиналиклар йўққ ўхшади".

Бу одамлар ҳозир яшаб турган марказ Карчова-Краковец КППидан ўн минутлик йўлда жойлашган. Ва биз бу ҳудуддаги бешта қочқинларни жойлаштириш марказидан бири бўлиб, бошқаларига нисбатан бу марказда чет элликларнинг сони бошқаларига нисбатан анча кўплигининг гувоҳи бўлдик.

Лекин бу ерга энг яқин бўлган КПП дан фақат учинчи мамлакат фуқаролари кесиб ўтаётганлари йўқ.

"Чегарадан икки гуруҳ одамлар ўтишаяпти, - дейди Польшанинг Медыка шаҳрига яқин Шагини чегарадан ўтиш нуқтасида кўнгилли бўлиб ишлаётган Фернандо. - Биринчиси - украиналиклар, улар асосан аёллар ва болалар. Бу гуруҳ ўтиши яхши ташкиллаштирилган, уларни автобусларда олиб келишади. Иккинчи гуруҳ - Украина мигрант бўлган инсонлар. Улар 30 соатлаб пиёда юриб, ҳолдан тойиб келишади. Улар ўзлари билан муштлашувлар бўлгани, бошқа ҳодисаларни ҳикоя қилишади..."

Шу ерда бир неча ой олдин Польша ва Беларусь чегарасида мигрантлар инқирози юз берганини эслатиш жоиз.

Яқин шарқлик минглаб мигрантлар Польша чегарасига ёпирилишган, бунинг ортидан мигрантлар билан Польша ҳарбийлари ўртасида тўқнашувлар келиб чиққанди. Ўшанда Польша расмийлари мигрантлар Александр Лукашенко режимининг гибрид қуроли деб атаган эдилар.

Польшада ҳамон учинчи давлатдан бўлган қочқинларга шубҳа билан қарашади.

"Ўша тўлқиндаги мигрантлар Украина қочқинларининг оломони ичига кириб чегарадан ўтишаяпти. Мен шундайларнинг бир нечтасини кўрдим. Германиягача олиб бориб қўйишим учун 500 евро ваъда қилишди. Лекин улар қочқинлар эмас, улар урушдан қочаётганлари йўқ. Уларнинг чемоданлари йўқ, яхши кийиниб олган эдилар", -дейди Польшанинг Жешов шаҳрида яшайдиган такси ҳайдовчиси Ян.

"Гамбургда ҳеч кимимиз йўқ, лекин Киевда ҳам йўқ эди"

Украинанинг жанг кечаётган ҳудудларидан ўзбекистонликларни олиб чиқиш бошланди

Аралаш оилалар бошидан кечирганлари алоиҳа ҳикоя.

Бу - Мариянинг урушдан иккинчи марта қочиши. У Украинанинг бугун ўзини мустақил республикалар деб атайдиган қисмида туғилиб вояга етган. Жанговар ҳаракатлар бошлангани боис 2014 йили аввал Россиядаги қочқинлар лагерига қочган, сўнг Одессага бориб ўрнишишган.

"Ажойиб кунларнинг бирида(2014 йили) уйимиз олдидан Россия байроқлари осилган танклар ўтди, бир соатдан кейин эса "Град" ўрнатишди. Менинг оилам доим Украина тарафдори бўлган. Шунинг учун ҳам кўпчилик бизни бандеровчилар деб атарди. Бундай шароитда яшай олмас эдим", - сўзлайди Мария.

"Биз Одессадан чиқиб кетаётганимизда вазият тинч эмас эди. Эрим билан мен кетмоқчи эмас эдик. Лекин қизим қўрқарди. Биз ерга жой солиб ухлардик, чунки ҳар тунда сирена чалинарди. Иш йўқ, пулимиз тугаб қолаётган эди. Яқин-атрофда қариндошларимиз йўқ. Шунинг учун кетишга қарор қилдик", - дейди Мария.

Мариянинг эри - Ўзбекистон фуқароси. Шунинг учун ҳам йўлга чиқишдан олдин Ўзбекистон элчихонаси билан боғланишган, улар эса оилани Тошкентга кўчиришга ваъда беришган. Бироқ қочқинлар марказида самолёт бортига фақат Ўзбекистон фуқароларини чиқаришаётгани маълум бўлган. Йўлга, кўндиришу музокараларга бир ҳафта кетган.

Кейинги сафар Мария билан боғланганимда, улар Ўзбекистонга етиб олганларидан хабар топдим.

"Ўзбекистонга кетишга қарор қилдик. Чунки у ерда қариндошларимиз кўп. Дарров ЕИда қолсак бўларди, лекин Украинага бир ойдан кейин қайтмоқчимиз. Умид қиламизки, уруш тугайди, - дейди Мария. - Европа Иттифоқида қолиш ҳам масъулият дегани. Чунки муайян ёрдам дастурлари, муайян шартлар бор. Ўзимиз ҳақимизда ёмон таассурот қолдиришни истамаймиз".

Виктор ҳам Ўзбекистон фуқароси, унинг рафиқаси эса Украина фуқароси. Бутун оила Тошкентга кетишга қарор қилган, бироқ элчихона аёлининг фуқаролиги Украинаники бўлгани учун рад этган. Сўнг жуфтлик режасини ўзгартирган - ҳозир улар Гамбургдалар.

"Бу тасодифан юз берди. Гамбургга боришни таклиф этаётган волонтерни кўриб қолдик. Хотиним билан маслаҳатлашдик ва боламиз ўсиши ва ривожланиши учун Германия яхши бўлади деган фикрга келдик", - дейди Виктор.

Гамбургда уларнинг қариндоши йўқ. Бироқ улар қочиб чиқиб келган Киевда ҳам яқинлари бўлмаган. Ҳозирча улар оилани Польша чегарасидан олиб келган ҳайдовчининг уйида яшаб туришипти.

"Мигрантлар марказида жой йўқ экан. Ҳайдовчи уйида икки ҳафта қолишимизга рухсат берди. Эртага тунги соат иккида қочқин мақомини олиш ҳужжатларини топшириш учун навбат олишга борамиз. Навбатлар жуда узун".

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek