Янгиликлар. Шинжон: Канада минглаб мусулмон уйғурни нима қилмоқчи – Хитой аллақачон ғазабда Xitoy Dunyo Musulmonlar Yangiliklar

Канада парламенти бу яқин орада дунёнинг бирор бир давлатида кўрилмаган ишга қўл урди.

Алоқадор мавзулар:

Вакиллар палатаси келаси икки йил ичида Шинжон уйғуристонилик 10 минг мусулмон қочқинни Канадага жойлаштириш таклифини бир овоздан маъқуллади.

Янги қонун лойиҳаси Вакиллар палатасининг либерал аъзоси Самир Зуберий томонидан ишлаб чиқилган.

Ҳужжат Канада ҳукуматини уйғурлар ва учинчи давлатларга чиқиб кетган бошқа этник туркий мусулмонлар ортга қайтишлари учун Хитойнинг "босим ва таҳдидлари"га учраётганини эътироф этишга ҳам чақиради.

Парламент вакиллари томонидан бирдек маъқулланган янги ҳужжат қонуний кучга эмас, яъни Канада Бош вазирини унинг ижросига расман масъуллай олмайди.

Аммо қонун лойиҳасининг якдиллик билан қабул қилингани чора кўриши учун Канаданинг озчилик ҳукуматига босим ўтказа олади.

Канада Иммиграция ишлари вазирининг айтишича, мамлакати "ҳимояга муҳтожларга ҳар доим ўзининг ёрдамини беради".

У, "Вакиллар палатаси маъқуллаган таклифдаги чораларни илгари суриш учун барча партиялар вакиллари билан ишлаш аҳдида қатъий" эканлигини ҳам айтган.

Хитойнинг ғарбий Шинжон минтақасида 10 миллионга яқин мусулмон уйғур озчилигининг яшаши тахмин этилади.

Инсон ҳақларини сақлаш ташкилотлари Хитойни уларга нисбатан кўплаб зўравонликларга қўл уришда айблаб келишади.

Фаолларга кўра, Хитой ҳукумати уйғурларни бирма-бир диний ва бошқа эркинликларидан мосуво этмоқда.

Оммавий кузатув, ҳибслар, онгларини ювиш ва ҳатто мажбурий бичишгача бормоқда.

Орада Хитой касб-ҳунар ўргатиш марказлари эканини даъво қилувчи жамлоқлар тармоғида бир миллиондан ортиқ уйғур ва бошқа мусулмон озчиликларни тутиб турганига оид хавотирлар ҳам бўй кўрсатган.

Хитой Шинжонда инсон ҳуқуқлари топталаётганига оид айбловларни изчил равишда рад этиб келади.

Канада, бундан ташқари, дунёнинг парламенти биринчилардан бўлиб Хитойнинг уйғурларга нисбатан муносабатини "геноцид", деб эълон қилган давлати ҳам бўлади.

Ўтган йил эса, Канада Хитой Шинжондаги мусулмон уйғурлари ҳуқуқларини қандай топтаётгани масаласини Бирлашган Миллатлар Ташкилоти кун тартибига олиб чиқиш ҳаракатларига ҳам бош қўшган.

Сўнгги янгиликка ҳам Хитойнинг муносабати ғазабнок бўлган.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги Канада Шинжон билан боғлиқ масалаларда "ғаразли ниятлар" билан сиёсий манипуляция қилишни бас қилиши кераклигини айтган.

"Биз Хитой томонини ҳақиқат ва фактларни ҳурмат қилишга чақирамиз...ҳамда ёлғон маълумот тарқатиш ва жамоатчиликни чалғитишни бас қилишни сўраймиз", - дея баён қилган Хитой Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби.

"Геноцид" эълони

Канада парламенти 2021 йилда Хитойнинг Уйғурларга муносабатини "геноцид" деб эълон қилди.

Вакиллар палатаси буни кўпчилик овоз билан маъқуллади. Канада АҚШ дан кейин бу каби тўхтамга келган дунёнинг иккинчи давлатига айланди.

Аммо Бош вазир Жастин Трюдо бетараф қолди. Ҳукуматининг аксарият аъзолари ҳам худди Бош вазир каби йўл тутишган.

Аммо бу таклифни барча мухолиф партиялар бирдек (266-0) қўллашган. Уларга бошқарувдаги Либерал партиянинг бир гуруҳ аъзолари ҳам қўшилишган.

Қонунчилар худди шу мавзу билан боғлиқ яна бир масалани овозга қўйишган. Бу таклиф Канада ҳукуматига қаратилган.

Pасмий Пекин жавобини узоқ куттирмаган.

Мажлисдан кун ўтиб, бунга ўз муносабатини билдирган, Канада парламенти қарорини қоралаши ва инкор этишини билдирган.

Пекин бу хусусда Канадага "кескин баёнотлар" билан чиққан.

Канада Бош вазири шу пайтга қадар Хитойнинг Шинжондаги уйғур озчилигига қарши амалларини "геноцид"га қиёслашга рўйхушлик бермай келган.

Бу атамани "ўта бўрттирилгани"ни айтиб, бир тўхтамга келишдан аввал яна текширувлар лозимлигини таъкидлаган.

Канада ва Хитой ўртасидаги алоқалар сўнгги йилларда анчайин совуган.

Мажбурий тусга эга эмаса-да, Вакиллар палатасининг "геноцид" қарори бу муносабатларнинг янада издан чиққанига далолат қилган.

Хитойнинг Канададаги элчиси ҳам Вакиллар палатасининг қарорини беэътибор қолдирмаган, Canadian Press га гапирган.

Элчи Конг Пейу Канада парламенти таклифини "Хитой ички ишларига аралашув", дея баҳолаган.

"Биз бунга қатъий қаршимиз, чунки бу фактларга зиддир", деб айтган у.

Хитой элчисига кўра, "Шинжонда геноцидга ўхшаш нарса умуман йўқ."

Хитой лагерларидаги "муттасил жинсий зўравонликлар"га оид даъволарни Би-би-си худди ўша йили ўрганишга муваффақ бўлган, журналистик суриштируви ортидан ўз хабарида батафсил келтириб ўтган.

Би-би-си суриштирувида аёлларнинг полиция ва қўриқчилар томонидан муттасил зўрлангани, жинсий зўравонлик ва қийноқлар тўғрисида гувоҳлик берилган.

Бунинг ортидан, АҚШ, Британия муттасил жинсий зўрлашларни қоралаган - АҚШ ҳукумати бу хабарлардан "жиддий ташвишда" эканини баён қилган.

"Бу шафқатсизликлар виждонларни ларзага келтириши ва бунинг оқибатлари ҳам жиддий бўлиши шарт" эканини айтган.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги бу айбловларни рад этиб, Би-би-сини "ёлғон хабар" беришда айблаган. Бунинг ортидан BBC World News лицензиясини тўхтатиб қўйганди.

Ўша йилнинг январь ойида ўз ваколатини топшираётган Трамп маъмурияти Хитойни "уйғурларга нисбатан геноцид содир қилганлик"да айблаган ва буни АҚШнинг президент Жо Байден бошчилигидаги янги маъмурияти ҳам маъқуллаган.

Жо Байден Хитой президенти билан илк телефон мулоқотида ҳам уйғурлар масаласини кўтарган.

Ўзаро суҳбат чоғида АҚШ янги президенти ҳам Шинжондаги ҳуқуқбузарликларга эътибор қаратган.

Хитой давлат телевидениесининг хабар беришича, президент Си Цзиньпин ўшанда Жо Байденни огоҳлантирган.

Агар, ўзаро муносабатлари яхши бўлмаса, бу ҳар икки давлат учун ҳам ҳалокат бўлишини айтган.

Ўша кунлари Британияда эълон қилинган расмий юридик хулосада Хитой ҳукуматининг уйғур халқига қарши геноцид жиноятини амалга ошираётганини тасдиқловчи "жуда ишончли далиллар" мавжудлиги айтилган.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.