2025 yilda Ukraina urushi qanday nihoyasiga yetishi mumkin?

"Shuni aytishim kerakki, vaziyat keskin o‘zgarmoqda," deb ta’kidladi Rossiya prezidenti Vladimir Putin dekabrь oyida yil yakuni bo‘yicha o‘tkazilgan matbuot anjumanida. "Butun front chizig‘i bo‘ylab harakat kuzatilmoqda. Har kuni."

Ukrainaning sharqiy qismida Moskva harbiy mashinasi asta-sekin Donbassning keng dalalari bo‘ylab chaqirimlab ilgarilab, qishloq va shaharlarni qurshab olib, bosib olmoqda.

Ba’zi tinch aholi urush yetib kelishidan oldin qochyapti. Boshqalari esa snaryad portlashlari atroflarini o‘rab olgunicha kutib, o‘zlari bilan olib ketishi mumkin bo‘lgan narsalarini yig‘ishtirib, g‘arbga, xavfsizroq joyga ketadigan poezd va avtobuslarga chiqishmoqda.

Kievning Rossiyaga qarshi asimmetrik hujumlar bo‘yicha ta’sirchan yutuqlariga qaramay, Rossiya 2022 yil fevral oyida keng ko‘lamli bosqinini boshlaganidan beri har qachongidan ham tezroq hududlarni egallamoqda.

Bosqinning uchinchi yili yakunlanar ekan, taxminan bir million kishi halok bo‘lgan yoki yaralangan bo‘lsa-da, Ukraina mag‘lubiyatga yaqinlashmoqda.

Uzoq Vashingtonda esa Ukrainaga yoki uning rahbariga xayrixoh emasligi bilan tanilgan Donald Tramp Oq uyda hokimiyatni egallab bo‘ldi.

Bu burilish nuqtasiga o‘xshaydi. Ammo 2025 yil haqiqatan ham Yevropaning bu halokatli mojarosi nihoyat yakunlanadigan yil bo‘lishi mumkinmi va agar shunday bo‘lsa, yakuniy bosqich qanday ko‘rinishda bo‘lishi mumkin?

"Muzokaralar haqidagi gaplar cho‘pchak"

Trampning lavozimni egallashidan 24 soat o‘tgach mojaroni tugatish haqidagi va’dasi odatdagi dabdabali maqtanchoqlik, Amerikaning qimmatga tushadigan ishtirokidan sabri tugagan odamning gaplari edi.

"Dalalarda yotgan halok bo‘lgan yosh askarlar soni dahshatli darajada, – dedi u. – Sodir bo‘layotgan voqealar aqlga sig‘maydi."

Biroq, Karnegi xalqaro tinchlik jamg‘armasi katta ilmiy xodimi Maykl Kofmanning so‘zlariga ko‘ra, yangi AQSh ma’muriyati ikki xil muammoga duch kelmoqda.

"Birinchidan, ular juda salbiy yo‘nalishdagi urushni meros qilib oladi, vaziyatni barqarorlashtirish uchun vaqt oz, – dedi u dekabrь oyida. – Ikkinchidan, ularda muvaffaqiyatga erishish bo‘yicha aniq reja ham yo‘q."

Tramp yaqinda bergan intervyulari davomida bu masalada nima qilishi haqida ba’zi ma’lumotlar berdi.

U Time jurnaliga Bayden ma’muriyatining noyabrь oyida Ukrainaga AQSh tomonidan yetkazib berilgan uzoq masofaga uchuvchi raketalarni Rossiya ichidagi nishonlarga qarshi ishlatishga ruxsat berish to‘g‘risidagi qaroriga "qat’iyan" qo‘shilmasligini aytdi.

"Biz shunchaki urushni avj oldirib, uni yanada yomonlashtiryapmiz," dedi u.

8 dekabrь kuni NBC News undan Ukraina kamroq yordam oladimi, deb so‘radi.

"Ehtimol, – javob berdi u. – Ehtimol, albatta."

Ammo ko‘pchilik kabi Amerikaning yangi rahbari Ukrainadan chiqib ketishga moyilligidan qo‘rqayotganlarga tasalli beruvchi ishoralar qildi. "Fikrimcha, agar chiqib ketsangiz, kelishuvga erisha olmaysiz," dedi u.

Haqiqat shundaki, Trampning maqsadlari hamon noaniq.

Hozircha esa Ukraina rasmiylari bosim haqidagi barcha gaplarni yoki Trampning kelishi tinchlik muzokaralari yaqinlashayotganini anglatishi haqidagi fikrlarni rad etmoqda.

"Muzokaralar haqida ko‘p gapiriladi, lekin bu cho‘pchak," deydi prezident ma’muriyati rahbari maslahatchisi Mixaylo Podolyak.

"Hech qanday muzokara jarayoni bo‘lmaydi, chunki Rossiya ushbu urush uchun yetarlicha yuqori narx to‘lashga majbur qilinmagan."

Zelenskiyning "aqlli strategiya mashqi"

Rossiya kuchlari sharqda tinimsiz siljishda davom etar ekan, Kiev muzokaralar olib borishdan xavotirda bo‘lsa-da, Prezident Zelenskiy o‘zini Tramp bilan hamkorlik qila oladigan shaxs sifatida ko‘rsatishga intilayotgani aniq.

Ukraina rahbari Trampni saylovdagi g‘alabasi bilan tezda tabrikladi va saylangan prezident jamoasi bilan uchrashish uchun yuqori martabali amaldorlarni yubordi.

Frantsiya prezidenti Emmanuel Makronning yordami bilan Zelenskiy, Notr-Dam ibodatxonasining qayta ochilishi munosabati bilan Parijga tashrif buyurganda, Tramp bilan uchrashdi.

"Hozir biz prezident Zelenskiyning juda aqlli strategik harakatlari guvohi bo‘lyapmiz," dedi uning sobiq tashqi ishlar vaziri Dmitro Kuleba dekabrь oyida AQSh Tashqi aloqalar kengashiga.

Uning ta’kidlashicha, Zelenskiy "prezident Tramp bilan muloqotga kirishishga tayyorlik va konstruktiv yondashuv namoyish etmoqda."

Kreml tomonidan bunday qadamlar qo‘yilayotgani haqida aniq belgilar bo‘lmasa-da, Kiev hukumati vaziyatni boshqarishga harakat qilmoqda.

"Tramp o‘z rejalarini batafsil tushuntirmagani sababli, ukrainaliklar unga o‘zi o‘ylab topgandek taqdim etishi mumkin bo‘lgan g‘oyalarni berish uchun harakat qilayotganini ko‘ryapmiz," deydi Chatham House Ukraina forumi rahbari Orisia Lutsevich.

"Ular Trampning egosi bilan qanday ishlashni bilishadi."

G‘alaba rejasi: ehtimoliy yakuniy natijalar

Hatto AQSh saylovlaridan oldin ham Zelenskiyning tranzaktsional va keng ko‘lamli Yevropa xavfsizligini ta’minlashni davom ettirishga istagi yo‘q Tramp kabi prezidentlik nomzodi uchun Ukrainaning jozibadorligini oshirish yo‘llarini izlayotgani haqida alomatlar bor edi.

Oktyabrь oyida e’lon qilingan "G‘alaba rejasi" doirasida Zelenskiy Rossiya bilan urush tugaganidan so‘ng, jangovar tajribaga ega Ukraina askarlari Yevropadagi AQSh kuchlari o‘rnini egallashi mumkinligini taklif qildi. U, shuningdek, Ukrainaning tabiiy boyliklaridan, jumladan uran, grafit va litiydan foydalanish uchun qo‘shma sarmoyalar kiritish imkoniyatini ham taklif etdi.

Zelenskiyning ogohlantirishicha, bunday strategik resurslar "yo Rossiyani yoki Ukraina va demokratik dunyoni kuchaytiradi".

Biroq, Ukraina rahbarining G‘alaba rejasidagi boshqa jihatlar – NATOga a’zolik va "yadrosiz strategik tiyib turish paketi"ga chaqiruvi – Kievning ittifoqchilari orasida unchalik qizg‘in qabul qilinmaganga o‘xshaydi.

Ayniqsa, NATOga a’zo bo‘lish masalasi Rossiyaning keng ko‘lamli bosqinidan ancha oldin bo‘lgani kabi hamon muammoli bo‘lib qolmoqda.

Kiev uchun bu Ukrainani bo‘ysundirmoqchi bo‘lgan tajovuzkor rus dushmaniga qarshi mamlakatning kelajakdagi xavfsizligini kafolatlashning yagona yo‘lidir.

Ammo o‘tgan yil iyul oyida Ukrainaning "to‘liq Yevro-Atlantik integratsiya, shu jumladan, NATOga a’zo bo‘lishning qaytmas yo‘li"da ekanligi e’lon qilinishiga qaramay, ittifoqchilar yakdil emas, AQSh va Germaniya hozircha taklifnoma berishni qo‘llab-quvvatlamayapti.

Prezident Zelenskiy, agar a’zolik taklifi butun mamlakatga, Ukrainaning xalqaro tan olingan chegaralari doirasida berilsa, u dastlab faqat Kiev nazorati ostidagi hududlarga tatbiq etilishiga rozi bo‘lishini bildirdi.

Uning noyabrь oyida Sky News'ga aytishicha, bu urushning "qaynoq bosqichi"ni tugatib, Ukrainaning yakuniy chegaralari masalasini hal qilish uchun diplomatik jarayonga yo‘l ochishi mumkin.

Biroq, u hali bunday taklif bo‘lmaganini ta’kidladi.

Kievning beqaror holati

Agar NATO bo‘lmasa, unda nima? Tramp boshchiligidagi tinchlik muzokaralari o‘tishi ehtimoli ortib borayotgan va Ukraina jang maydonida o‘z mavqeini yo‘qotayotgan bir paytda, xalqaro muhokamalar Kievning zaif holatini mustahkamlash haqida bo‘lmoqda.

"Kuchli, qonuniy va amaliy kafolatlarga ega bo‘lish juda muhim," dedi Zelenskiy ofisi rahbari Andriy Yermak 12 dekabrь kuni Ukraina jamoat teleradiokompaniyasiga.

Uning aytishicha, Ukrainaning yaqin o‘tmishi achchiq saboq bo‘lgan. "Afsuski, tajribamiz ko‘rsatdiki, ilgari bizda bo‘lgan barcha kafolatlar xavfsizlikni ta’minlamadi."

Kuzatuvchilar NATO shartnomasi 5-moddasida mujassamlangan jamoaviy mudofaa tushunchasiga o‘xshash aniq mexanizmlar bo‘lmasa, Rossiyaning navbatdagi hujumi oldini olish mumkin emasligidan xavotirda.

"Zelenskiy shunchaki oddiy vaqtinchalik tiyib turish bilan cheklanib bo‘lmasligini tushunadi," — deydi Orisia Lutsevich.

"Vaqtinchalik tiyib turish va undan tashqari nimalardir bo‘lishi kerak. Zelenskiy uchun faqat vaqtinchalik tiyishni qabul qilish va Ukrainaning kelgusidagi mudofaasi haqida hech qanday javob bo‘lmasligi o‘z joniga qasd qilish bilan barobar bo‘ladi."

Yevropa siyosiy forumlarida ekspertlar Yevropa bu og‘ir mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishiga qanday yordam berish mumkinligini muhokama qilmoqda.

G‘oyalar orasida tinchlikparvar kuchlarni Ukrainada joylashtirish (bu taklif birinchi marta o‘tgan fevral oyida Makron tomonidan ilgari surilgan) yoki sakkizta Shimoliy va Boltiqbo‘yi mamlakatlari hamda Niderlandiya kuchlarini birlashtirgan Britaniya boshchiligidagi Qo‘shma ekspeditsion kuchlarni jalb qilish bor.

Ammo Kofman bunga shubha bilan qaraydi. "Qo‘shma Shtatlar ishtirok etmagan xavfsizlik kafolatlari markazida ulkan bo‘shliq paydo bo‘ladi."

Bu fikr Kievda ham aks sado bermoqda.

"Bunga qanday muqobil bo‘lishi mumkin? Bugun hech qanday muqobil yo‘q," deydi janob Podolyak.

Uning ta’kidlashicha, 1994 yildagi Budapesht memorandumi (Ukrainaning sobiq sovet chegaralari haqida) yoki 2014-15 yillardagi Minsk kelishuvlari (Donbass urushini tugatishga qaratilgan) kabi hujjatlar, harbiy choralar tahdidi bo‘lmasa, ahamiyatsizdir.

"Rossiya shuni tushunishi kerakki, ular tajovuzni boshlashi bilanoq, ularga javoban sezilarli zarbalar beriladi," deydi u.

Britaniya, Bayden va G‘arbning roli

Ukrainaning uzoq muddatli kelajagi bo‘yicha kelishuvga erishilmagan bir paytda, uning ittifoqchilari uning mudofaasini mustahkamlash uchun qo‘llaridan kelganini qilmoqda.

Dekabrь oyida NATO bosh kotibi Mark Ryutte mamlakatning vayron bo‘lgan energetika infratuzilmasini Rossiyaning muvofiqlashtirilgan raketa va dron hujumlarining yangi to‘lqinidan himoya qilish uchun "barcha imkoniyatlar," shu jumladan, qo‘shimcha havo hujumidan mudofaa tizimlarini yetkazib berish ko‘rib chiqilayotganini aytdi.

Ukraina jiddiy askar kuchi tanqisligini boshdan kechirayotgani sababli, Buyuk Britaniya mudofaa vaziri Jon Xili hukumat o‘quv mashg‘ulotlarida yordam berish uchun Ukrainaga Britaniya qo‘shinlarini yuborishga tayyor bo‘lishi mumkinligini bildirdi.

O‘z navbatida, Bayden ma’muriyati o‘z lavozimini tark etishdan oldin Ukrainaga Kongress tomonidan tasdiqlangan imkon qadar ko‘proq harbiy yordam yetkazishga intilmoqda, ammo xabarlarga ko‘ra, hammasini yuborish uchun vaqt yetishmay qolishi mumkin.

21 dekabrь kuni Tramp Ukrainaga harbiy yordam ko‘rsatishda davom etishi, ammo NATO a’zolaridan mudofaa xarajatlarini keskin oshirishni talab qilishi haqida xabar berilgandi.

Kievning ittifoqchilari ham Rossiyaning mustahkam bo‘lib kelgan urush davridagi iqtisodiyoti oxir-oqibat barbod bo‘lishi mumkin degan umidda Moskvaga qarshi sanksiyalarni kuchaytirishda davom etmoqda.

"Sanksiyalar Rossiya iqtisodiyotini tuzatib bo‘lmas darajada parchalab yubormaganidan chuqur hafsala pir bo‘ldi," dedi AQSh Kongressidagi manba.

Bir necha marta (faqat Yevropa Ittifoqidan o‘n beshta) sanksiyalardan so‘ng, hukumatlar amaldorlari ularning muvaffaqiyatli ta’sirini bashorat qilishdan ehtiyot bo‘lishdi.

Ammo so‘nggi ko‘rsatkichlar Kremlni tobora tashvishga solmoqda. Foiz stavkalari 23 foiz, inflyatsiya 9 foizdan yuqori, rublning pasayishi va 2025 yilda o‘sish keskin sekinlashishi kutilayotgani – Rossiya iqtisodiyoti kamdan-kam hollarda bunday ahvolga tushgan.

Putin mardona qiyofaga kiryapti. "Sanksiyalar ta’sir ko‘rsatmoqda, – dedi u yil oxirida bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida, – lekin ular muhim ahamiyatga ega emas."

Rossiyaning jang maydonidagi katta yo‘qotishlari bilan bir qatorda – G‘arb rasmiylari hisob-kitobiga ko‘ra, har kuni o‘rtacha 1500 kishi halok bo‘lmoqda va yaralanmoqda – bu urushning narxi Putinni muzokaralar stoliga olib chiqishi mumkin.

Ammo Ukraina bu nuqtaga yetgunga qadar qancha hududni yo‘qotishi va qancha odam halok bo‘lishi mumkin?