Украина 30 йил олдин ядровий қуролидан воз кечиб, хато қилганмиди?

Оғир кулранг осмон ва юпқа қор қатлами остида ётган, совуқ уруш даврининг улкан кулранг ва яшил қолдиқлари Украинанинг совет ўтмишини ёдга солади.

Ракеталар, учиргичлар ва уларни ташувчи транспортлар Украина Совет Иттифоқининг ядро қуроллари дастурида муҳим роль ўйнаганидан ёдгорлик – бу уларнинг энг сўнгги мудофаа чизиғи эди.

Қисман кўтарилган бетон ва пўлат қопқоқ остидан улкан қитъалараро баллистик ракета (ҚБР) кўриниб турибди.

Аммо бу ракета нусхаси бўлиб, дарз кетган ва моғор босган. Деярли 30 йилдан бери бу ракета турадиган ўра вайроналар билан тўлган.

Украинанинг марказий шаҳри Первомайск яқинидаги база аллақачон музейга айлантирилган.

1990-йиллар бошида Москванинг соясидан чиқиб, янги мустақил Украина пайдо бўлганида, Киев ядро қуролларидан воз кечди.

Аммо Россиянинг тўлиқ миқёсдаги босқини бошланганига деярли уч йил ўтгач, Украина хавфсизлигини қандай кафолатлаш тўғрисида аниқ келишув бўлмагани сабабли, кўпчилик ядро қуролидан воз кечиш хато бўлган деб ҳисобламоқда.

Ўттиз йил олдин, 1994 йил 5 декабрда Будапештда бўлиб ўтган маросимда Украина Беларус ва Қозоғистонга қўшилди ҳамда АҚШ, Буюк Британия, Франция, Хитой ва Россиянинг хавфсизлик кафолатлари эвазига ядро қурол-яроғларидан воз кечди.

Очиғи, ракеталар Совет Иттифоқига тегишли эди, унинг янги мустақил собиқ республикаларига эмас.

Аммо СССР ядро захирасининг учдан бир қисми Украина ҳудудида жойлашган эди ва қуролларни топшириш халқаро эътирофга лойиқ муҳим лаҳза сифатида баҳоланган.

"Биз ушбу уч давлатга берган хавфсизлик кафолатлари уларнинг мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигига содиқлигимизни тасдиқлайди," деган эди ўша пайтдаги АҚШ президенти Билл Клинтон Будапештда.

Харковдаги ҳарбий академиянинг ёш битирувчиси сифатида Олександр Сушенко Первомайскка икки йилдан сўнг, хизматдан бўшатиш жараёни бошланган пайтда келди.

У ракеталар олиб кетилаётганини ва улар турган омборлар портлатилаётганини кузатди.

Ҳозир у музей кураторларидан бири сифатида базага қайтди.

Халқаро ҳамжамият олдини ола олмаган, Россия келтирган ўн йиллик азоб-уқубатларга назар ташлаб, у муқаррар хулосага келади.

"Ҳозир Украинада нима бўлаётганини кўрсак, фикримча, барча ядро қуролларини бутунлай йўқ қилиш хато эди," дейди у.

"Лекин бу сиёсий масала эди. Юқори раҳбарият қарор қабул қилди ва биз шунчаки буйруқ бажардик."

Ўша пайтда ҳаммаси мантиқан тўғри бўлиб кўринарди. Ҳеч ким 20 йил ичида Россия Украинага ҳужум қилади деб ўйламаган эди.

"Биз содда эдик, лекин ишонардик ҳам," дейди 1994 йилда Украинанинг Лондондаги элчиси бўлиб ишлаган Сергей Комисаренко.

"Буюк Британия, Америка Қўшма Штатлари, кейин эса Франция қўшилганда, биз буни етарли деб ўйлагандик. Россияни ҳам," дейди у.

Ўнлаб йиллар давом этган совет ҳокимиятидан эндигина чиққан камбағал мамлакат учун ҳалокатли даражада қиммат ядро қурол-яроғ захирасини сақлаб туриш унчалик маънога эга эмас эди.

"Агар пулни саноатга, фаровонликка сарфлаш мумкин бўлса, уни ядро қуроллари ясашга ёки сақлашга сарфлашнинг нима кераги бор?" дейди Комисаренко.

Аммо 1994 йилдаги ўша келишувдан ҳозир Украина ўз нуқтаи назарини асослаш учун фойдаланмоқда.

Украина ташқи ишлар вазири Андрий Сибига Брюсселда бўлиб ўтган НАТО ташқи ишлар вазирлари йиғилишида Будапешт меморандумининг нусхаси бўлган яшил папкани кўрсатди.

"Бу ҳужжат Украина ва трансатлантик хавфсизликни таъминлай олмади, – деди у. – Бундай хатоларни такрорламаслигимиз керак."

Вазирлик баёнотида Меморандум "стратегик хавфсизлик қарорларини қабул қилишда узоқни кўра олмаслик ёдгорлиги" деб таърифланган.

Энди Украина ва унинг иттифоқчилари учун мамлакат хавфсизлигини кафолатлашнинг бошқа йўлини топиш керак.

Президент Володимир Зеленский учун жавоб аллақачон аниқ.

"Биз учун энг яхши хавфсизлик кафолатлари НАТО билан, – дея такрорлади у якшанба куни. –Биз учун НАТО ва Европа Иттифоқи сўзсиз муҳим."

Зеленскийнинг тез-тез таъкидлашича, фақат Ғарб альянсига аъзо бўлиш Украинанинг йирик, очкўз қўшнисига қарши хавфсизлигини таъминлаши мумкин, аммо НАТО аъзолари бу масалада ҳамон якдил эмас.

Бир қанча аъзолар эътирозларига қарамай, иттифоқ шу пайтгача фақат Украинанинг якуний аъзоликка кириш йўли "ортга қайтмас" эканлигини айтган, бироқ аниқ жадвал белгиламаган.

Айни пайтда, Украинанинг иттифоқчилари ўртасидаги барча муҳокамаларда "куч орқали тинчлик" ғояси устувор. Бу келгуси йилда Доналд Трамп бошчилигида бўлиши мумкин бўлган тинчлик музокаралари олдидан Украинанинг позициясини қувватлаш учун керак.

"Ҳозир Украинага ҳарбий ёрдамимиз қанчалик кучли бўлса, уларнинг қўли музокаралар столида шунчалик баланд бўлади," деди сешанба куни НАТО бош котиби Марк Рютте.

Доналд Трампнинг Украинага нисбатан сиёсати қандай бўлишини билмаган ҳолда, ҳарбий ёрдамнинг асосий таъминловчилари, жумладан АҚШ ва Германия, у лавозимга киришидан олдин Украинага катта миқдорда янги қурол-аслаҳалар жўнатмоқда.

Украинада баъзилар ўзини ҳимоя қилишга жиддий ёндашган мамлакат келажакда ядровий қуролга қайтиши мумкинлигини таъкидламоқда. Айниқса, унинг энг муҳим иттифоқчиси АҚШнинг яқин келажакда ишончсиз бўлиб қолиши эҳтимолини ҳисобга олсак.

Ўтган ойда расмийлар оддий ядровий қурилмани бир неча ой ичида ишлаб чиқиш мумкинлиги ҳақидаги Мудофаа вазирлигида ҳужжат тарқалганини рад этишди.

Бу ҳозир кун тартибида эмаслиги аниқ, аммо собиқ мудофаа вазири ўринбосари Алина Фролованинг айтишича, бу маълумотнинг ошкор бўлиши тасодифий бўлмаган бўлиши мумкин.

"Бу, шубҳасиз, Украинада экспертлар ўртасида муҳокама қилинаётган вариант," дейди у.

"Агар биз ёрдамга эга эмаслигимизни ва бу урушда мағлуб бўлаётганимизни кўрсак ҳамда халқимизни ҳимоя қилишимиз керак бўлса... Менимча, бу вариант бўлиши мумкин."

Яқин келажакда Первомайск атрофидаги қорли даштларга ядровий қуролларнинг қайтишини тасаввур қилиш қийин.

Базанинг 30 метр чуқурликдаги қўмондонлик ертўлаларидан фақат биттаси бут сақланиб қолган, у 1979 йилда қуриб битказилган ҳолатида турибди.

Бу ядровий ҳужумга бардош бериш учун қурилган мустаҳкам иншоот бўлиб, оғир пўлат эшиклар ва ер ости туннеллари орқали базанинг қолган қисми билан боғланган.

Пастдаги кичкинагина, тор назорат хонасида, ундан ҳам торроқ лифтга яқин жойда қитъалараро баллистик ракеталарни учириш ҳақидаги шифрли буйруқлар қабул қилиниб, уларнинг шифри ечилар ва бажариларди.

Собиқ ракета мутахассиси Олександр Сушенко икки оператор калитни қандай буриб, тугмани (қизил эмас, кулранг) босганини кўрсатади, сўнг голливудча услубдаги йирик, глобал ядровий алмашинувнинг видео симуляциясини намойиш этади.

Бу бироз кулгили, лекин шу билан бирга чуқур ўйга толдиради.

Олександрнинг айтишича, энг катта ракеталардан воз кечиш мантиқан тўғри қарор бўлган. 1990-йиллар ўрталарида Америка энди душман эмас эди.

Аммо Украинанинг ядровий арсенали 100 дан 1000 километргача бўлган турли хил тактик қуролларни ўз ичига олган.

"Маълум бўлишича, душман анча яқинда экан," дейди Олександр.

"Биз бир неча ўнлаб жанговар каллакларни сақлаб қолишимиз мумкин эди. Бу мамлакатимиз хавфсизлигини кафолатлаган бўларди."