Ғарб ёрдами энди Украина ғалабасини таъминлай олмайди – бунга қандай далиллар бор?

Россиянинг Украинага босқини аллақачон ҳолдан тойдириш урушига айланган. Ҳар икки томон қўшинларида одам ва техника етишмаяпти. Барқарор кўринган Россия иқтисодиёти ҳам чарчаш аломатларини кўрсатмоқда. Аммо Ғарбдаги Украина иттифоқчилари ҳам урушдан чарчаяпти. Бу аллақачон ҳарбий таъминот ва молиявий ёрдамда акс этмоқда, лекин олдинда, эҳтимол, оғирроқ даврлар кутмоқда.

Би-би-си Украинанинг Ғарб ҳарбий ёрдамига нима бўлаётганини ва бу Украина Қуролли Кучларининг фронтдаги аҳволига қандай таъсир қилишини тушунтиради.

Американинг Bradley пиёда жанговар машиналари Курск вилоятидаги қишлоқда жангда қатнашмоқда. У ялангликни кесиб ўтиб, дарахтлар томон яқинлашади ва уларни тўпдан ўққа тутади, афтидан, мақсад у ерда яширинган аскарларни йўқ қилиш. Маълум вақт ўтгач, унга Abrams танки қўшилади – у ярим вайрон бўлган уйларни ўққа тутиб, қишлоқ кўчаси бўйлаб ҳаракатланади.

Дрондан олинган бу кадрлар октябрь ойи ўрталарида интернетга чиқди. Улар Россиянинг урушни ёқловчи каналларида кучли ҳиссий реакцияга сабаб бўлди – биринчи марта Америка танки Россия ҳудудида жанг қилди.

Бироқ, агар россиялик шарҳловчилар учун Америка танкининг пайдо бўлиши катта сиёсий маънога эга бўлса, украинликлар учун бу кўпроқ тактик зарурат эди – танк фронтнинг муҳим қисмида ҳаракат қилди.

Ушбу видео Украина армиясидаги вазиятни тўлиқ акс эттиради – мамлакат Ғарбнинг техник таъминотига тобора кўпроқ боғланиб қолмоқда. Бироқ таъминот борган сари камаймоқда.

Сўнгги ойларда Америка ёрдам пакетларида асосан ўқ-дорилар – снарядлар, HIMARS ракеталари ва ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари учун ракеталар мавжуд. Уларда қатъийроқ ва ҳаракатчан урушга тайёргарлик белгиси бўлган зирҳли техника ва махсус машиналар кам.

Шу билан бирга, Украина президенти Володимир Зеленский айтишича, ярим йил ичида Украина ваъда қилинганининг атиги 10 фоизини олди. Унинг айтишича, кечикишлар маблағ етишмаслиги эмас, балки бюрократик ва логистика муаммолари туфайли бўлган.

Тўғри, Украинага молиявий ёрдам ҳам камаймоқда. Ҳозирча бу пасайиш сезиларли эмас, аммо тадқиқотчилар ҳисоб-китобларига кўра, келгуси йилда у икки баравар қисқариши мумкин. Ҳозирча бу – мумкин бўлган энг ёмон сценарий.

Ҳарбий ёрдам қисқариши аллақачон Украина Қуролли Кучлари аҳволига таъсир кўрсатди. Украина армияси фронтни сақлаб турибди, лекин барибир Россия қўшинлари ҳужуми остида чекинишга мажбур бўлмоқда.

Ракеталар, снарядлар ва бироз зирҳли машиналар

АҚШнинг 21 октябрдаги сўнгги ёрдам пакетида Американинг М113 зирҳли транспортёрлари – эскирган, аммо самарали зирҳли машиналар мавжуд эди. Улардан ташқари, у ерда ҳеч қандай техника йўқ эди – қолганлари асосан ўқ-дорилардан иборат.

16 октябрдаги олдинги тўпламда техникадан фақат Humvee ҳарбий енгил автомобиллари ҳам бор эди. Қолгани – асосан ўқ-дорилар. Улар орасида RIM-7 ва Stinger зенит ракеталари, юқори аниқликдаги GMLRS ер усти ракеталари, 155 ва 105 миллиметрли снарядлар, ТОW танкка қарши комплекслари учун ракеталар, ўқлар, гранаталар ва портловчи моддалар бор эди.

Охирги ярим йил ичида оғир зирҳли техника мунтазам Америка таъминотида уч марта пайдо бўлди – оғир Bradley пиёда жанговар машиналари партияси 6 сентябрь, 10 май ва 24 апрелдаги пакетлар рўйхатида қайд этилган. Берилган машиналарнинг умумий сони номаълум.

Бошқа ҳарбий техникалар орасида сўнгги ярим йил ичида америкаликлар Украинага зирҳли транспортёрлар ва турли тактик ғилдиракли зирҳли машиналарни топширдилар.

Америка пакетларида зирҳли техника етишмаслиги қисман Европадан етказиб бериш билан қопланади. Лекин берилган техникаларнинг умумий сони барибир катта эмас.

Масалан, Германиянинг Rheinmetall ширкати 25 октябрда 20 та Мардер оиласига мансуб пиёда жанговар машиналарини етказиб бергани ҳақида ҳисобот берди. Жами ширкат Украинага 200 та шундай техника етказиб берди. Бу анча кўп, аммо бу етказиб беришлар 2023 йил март ойида бошланган ва анча катта вақт оралиғида чўзилган. Нидерландия Украинага 269 та YPR-765 гусеницали пиёда жанговар машиналарини жўнатди, аммо етказиб бериш ҳам 2022 йилда бошланган.

Октябрь ойида Австралия келгусида Украинага 49 та М1А1 Abrams танкини бериши маълум бўлди – бу эскирган модификациялар бўлиб, австралияликлар барибир уларни ҳисобдан чиқармоқчи эди.

Бу танкларнинг фақат бир қисми таъмирланиб, жангга юборилади, қолган қисми эса эҳтиёт қисмлар манбаига айланади. Етказиб бериш муддатлари ва ишлайдиган ҳамда донор машиналарнинг нисбати номаълум.

Маҳаллий ишлаб чиқариш

Украинанинг маҳаллий саноати фақат айрим турдаги қуролларни таъминлай олади. 1 октябрь куни Володимир Зеленский айтишича, мамлакат ойига, масалан, Татра юк машиналари шассисидан фойдаланиб 20 та "Богдана" ўзи юрар тўпини, турли тоифадаги кўплаб дронлар, шу жумладан, денгиз дронларини ишлаб чиқаради ва ўқ-дорилар йиғади.

Бу ишлаб чиқариш кенгаймоқда, Украинада Германиянинг Rheinmetall ширкатининг учта заводи қурилмоқда, яна биттаси аллақачон қурилиб, йил охиригача Lynx пиёда жанговар машиналарининг биринчи партиясини ишлаб чиқаришни бошлайди. 2025 йил августгача «Байрактар» дронларини ишлаб чиқариш заводи қурилади.

21 октябрь куни АҚШ мудофаа вазири Ллойд Остин билан музокаралардан сўнг президент Зеленский Американинг яна бир молиявий ёрдам пакети тайёрланаётганини маълум қилди.

"Яна бир алоҳида пакет – Украина дронларини ишлаб чиқариш учун 800 миллион долларлик молиялаштириш тайёрланмоқда. Украина бу ёрдам учун миннатдор," деди Зеленский.

Украина қурол-яроғ, ҳарбий техника ва ўқ-дорилар ишлаб чиқаришга катта маблағ сарфламоқда.

Сентябрь ойи охирида мудофаа вазири Рустем Умеров "Лівий Берег" нашрига берган интервьюсида ҳарбий-саноат мажмуаси ўша пайтда зарур қурол-яроғ ва ҳарбий техниканинг 20 фоизини ишлаб чиқарганини айтди.

Бу анча кўп, аммо Умеровнинг айтишича, халқаро ёрдам мамлакат қуролли кучларини қўллаб-қувватлаш асоси ҳисобланади.

Бироқ, экспертлар фикрича, Украина ҳарбий ишлаб чиқаришни йўлга қўйишда кечиккан, бу эса Ғарбга қарамлик ортишига сабаб бўлган.

"Сўнгги пайтларда Украина ҳарбий саноати аста-секин ривожланаётганини кўряпмиз, аммо Rheinmetall каби Ғарб ҳамкорларининг кириб келишини тезлаштириб бўлмаса-да, маҳаллий ишлаб чиқаришни тезроқ йўлга қўйиш мумкин эди ва бу ҳақда Украинанинг ўзида ҳам кўп танқидлар бўлган. Улар суръатда ортда қоляпти, Россия тезроқ ҳаракат қиляпти," деди Исроиллик ҳарбий эксперт Давид Генделман.

Уруш ёнилғиси

Қурол-яроғ етказиб бериш ҳажмини фронтдаги йўқотишлар билан таққослаш осонроқ.

Хабарларга кўра, йўқотишлар катта. Буни Россияга хайрихоҳ "Lostarmour" ва Ғарбдаги "Oryx" лойиҳалари маълумотлари кўрсатади. Улар техникадаги йўқотишларни очиқ манбалардан ҳисоблайди.

Lostarmour ҳисоб-китобларига кўра, УҚК сентябрь ойида 202 та зирҳли техникани йўқотган. Октябрь ойида эса, лойиҳа маълумотларига кўра, 163 та жанговар техника йўқотилган. Бунга руслар томонидан йўқ қилинган ва қўлга киритилган барча зирҳли техникалар киради.

Россия армиясининг йўқотишлари даражаси ҳақида, масалан, Oryx веб-сайти бошқарувчиси Якуб Яновскийнинг 23 октябрдаги сўнгги нашридан хулоса чиқариш мумкин. Нашр октябрь ойининг 15 кунлик даврини қамраб олади, бу даврда Россия 54 та танк, 114 та БМП, 15 та БТР, 57 та бошқа жанговар зирҳли машина ва кўплаб бошқа техникаларни йўқотган.

Бу маълумотлардан келиб чиқиб, гарчи тўлиқ бўлмаса-да, Россиянинг йўқотишлари анча юқори деб тахмин қилиш мумкин. Аммо Россия ўзи зирҳли техника ишлаб чиқаради, гарчи бу ишлаб чиқариш йўқотишларни қопламаса ҳам. Украина эса Ғарбдан етказиб бериладиган маҳсулотларга деярли тўла қарам.

Россия армиясининг юқори даражадаги йўқотишлари кўп жиҳатдан ҳужум қилаётган томон анъанавий равишда кўпроқ техника ва одам йўқотиши билан тушунтирилади. Бундан ташқари, ҳар икки томон таҳлилчилари фикрича, УҚК зирҳли машиналарни йўқ қиладиган дронларида устунликка эга.

Бироқ, Украина Қуролли Кучларининг йўқотишлари даражаси ҳам жуда юқори: Украина қўшинлари манёврли мудофаани олиб бормоқда, қарши ҳужум қилмоқда ва шунга мос равишда кўплаб танкларини йўқотмоқда.

RAND Corporation эксперти Майкл Бонертнинг Business Insider нашрига берган интервьюсида айтишича, техникадаги катта йўқотишлар бундай уруш учун оддий ҳол: "Буни айтиш менга қийин, аммо биз Ғарбда ҳар бир берилган Абрамс танки, ҳар бир F-16 қирувчиси эҳтимол йўқ қилинишини тушунишимиз керак. Агар улардан бирортаси уруш охиригача омон қолса, эҳтимол, ундан тўлиқ фойдаланишмаган."

Бу вазиятни ўзгартириш учун ҳозирги вақтда УҚК олаётганидан бир неча баравар кўпроқ техника керак. Сўнгги ойлардаги етказиб беришлар Украинага душманни ҳозирги даражада ушлаб туришга ёрдам бермоқда. Улар етарли эмас, чунки Россия ҳужум қилмоқда ва урушнинг боришини ўзгартириш учун мутлақо етарли эмас.

Таъминот тактикани белгилайди

Техникани етказиб бериш номенклатураси ва ҳажми штабларнинг режалари ва уларни амалга оширишдан кам бўлмаган даражада жанговар ҳаракатлар характерини белгилаб беради.

Мисол учун, 2022 йил август ойида Украина ҳужумга тайёрланаётганини Ғарб таъминоти орқали билиш мумкин эди. Бу ҳақиқатан ҳам эрта кузда бошланган.

Муҳандислик ва зирҳли транспорт воситаларини етказиб бериш 2023 йилда Украина ҳужумидан аввал бўлган. Шунингдек, уларга қараб, Украина Қуролли кучлари рус мудофаа чизиғини енгиб ўтмоқчи эканлигини аниқлаш мумкин эди.

2023 йил охирида АҚШ Конгресси Украинага ҳарбий ёрдамни молиялаштириш бўйича қонун лойиҳасини қабул қила олмади, чунки республикачилар буни Мексика билан чегарани мустаҳкамлаш ва иммиграция сиёсатини кучайтириш чоралари билан боғлашди.

Кейин Украина бир неча ой давомида Америка ёрдамисиз қолди. Бу жанговар ҳаракатлар интенсивлигига таъсир қилди.

Таъминотнинг узилиши режалаштиришга ҳам таъсир қилди. Келажакда операцияларни режалаштираётганда, Бош штаб одатда белгиланган санага қадар мавжуд бўлиши кафолатланган қуролларни ҳисобга олади.

Шунга кўра, агар таъминот режалари ноаниқ бўлса, ҳарбий режалар анча соддалашади ёки аниқ маълумотларга асосланмайди, бу эса режалаштиришда хатоларга олиб келади.

Агар сиз сўнгги олти ой ичида АҚШ ва бошқа мамлакатлардан келган қурол-яроғ ва ҳарбий техника, шунингдек, ўқ-дориларни кўриб чиқсангиз, улар Украина армиясининг жанговар қобилиятини мавжуд ҳолатда сақлаб туриш учун мўлжалланган деган таассурот қолдириши мумкин.

Оғир зирҳли машиналар ва муҳандислик машиналари ҳужумга тайёргарлик борлигини англатади. Авиация ва авиация қуроллари – Россияга ҳавода қарши туриш режаларига далолат қилади.

Ўтган ойларда Қўшма Штатлар ва бошқа мамлакатлардан келтирилган қуроллар Украинага дронлар ва ракета ҳужумларига қарши курашда, Россия чизиғига яқин бўлган нишонларга артиллерия ва ракета зарбалари беришда ёрдам берди.

Рўйхатнинг энг охирида жойлашган эҳтиёт қисмлар, портловчи моддалар, транспорт ва бошқа позициялар ҳам муҳим, аммо улар фақат ушлаб туришга ёрдам беради.

“Етарлича ишлаб чиқара оламизми, билмайман. Бошқа жойда жиддий хавф туғдирмасдан уларга берадиган бошқа ҳеч нарсамиз йўқ”, деди Economist журнали вазиятдан бохабар америкалик манбадан иқтибос келтирган ҳолда.

Гап пулда

Муаммо шундаки, Ғарбнинг Украинага ёрдами ҳам камайиши мумкин.

Октябрь ойи бошида Германиянинг Кил Жаҳон Иқтисодиёти Институти томонидан яратилган "Ukraine Support Tracker" лойиҳаси 2025 йилда Украинага ташқи ёрдам келажаги таҳлил қилинган ҳисоботни эълон қилди.

Унда айтилишича, Украина қийин кунларни бошидан кечиради, чунки 2024 йилга нисбатан хорижий ёрдам сезиларли даражада камайиши мумкин. Тадқиқотчилар беқарорлик омиллари сифатида Доналд Трампнинг Қўшма Штатларда ҳокимият тепасига келиши ва Украинанинг Ғарбдаги иттифоқчилари қабул қилган ёрдамни молиялаштириш бўйича янги схемаларини келтирмоқда.

Гап музлатилган Россия активлари ёки НАТО ҳиссаларини Европа ёрдами ўрнига ишлатиш ҳақида кетмоқда.

Россиянинг кенг кўламли босқини бошида Ғарб давлатлари Россия Марказий банкининг тахминан 300 миллиард долларлик захираларини музлатиб қўйишди.

Шундан сўнг, ушбу маблағни мусодара қилиш ва етказилган зарарни қоплаш учун уларни бевосита Украина эҳтиёжларига йўналтириш бир неча бор таклиф қилинган.

Бироқ Ғарб давлатлари, агар бошқалар ҳам ўз мулки Ғарбда ҳимояланганлигига ишончини йўқотса, бу исталмаган прецедентни келтириб чиқариши, бошқа давлатлар ўз активларини олиб чиқиб кетишидан қўрқиб, бунга журъат этмади.

Охир-оқибат, АҚШ ўз ҳудудида музлатилган Россия суверен активларидан олинадиган даромадлар гарови эвазига Украинага 20 миллиард долларлик кредитни тасдиқлади. Яна 30 миллиард долларни Европа Иттифоқи, Буюк Британия, Канада, Япония ва бошқа давлатлар беради.

Украина бу даромадларни кредитларни тўлаш учун ишлата олади – бу ерда муҳим омил шундаки, бу кредитлар мақсадсиз бўлади, яъни Киев уларни ўз хоҳишига кўра сарфлаши мумкин.

Бундан ташқари, НАТО давлатлари 2025 йилда Киевга 40 миллиард евро миқдорида ёрдам кўрсатишни келишиб олдилар. Ўша пайтдаги НАТО бош котиби Йенс Столтенберг бу тўловни мунтазам қилишни ёқлаб чиқди, аммо бу таклиф ўтмади ва энди уни ҳар йили келишиб олиш керак бўлади.

Ukraine Support Tracker ҳисоб-китобларига кўра, Украинага бериладиган ёрдамнинг максимал ҳажми 100 миллиард евродан ортиқ бўлиши мумкин, бу 59 миллиард евро ҳарбий ва 54 миллиард евро оддий молиявий ёрдамни ўз ичига олади.

Бироқ, тадқиқотда таъкидланишича, агар АҚШ президенти янги ёрдам пакетларини беришни тўхтатса, ҳарбий ёрдам 34 миллиард еврога, молиявий ёрдам эса 46 миллиард еврога қисқаради.

Агар Европа давлатлари Украинага ёрдамни камайтирса, тадқиқотчилар ҳисоб-китобларига кўра, ҳарбий ёрдам 29 миллиард еврога, молиявий ёрдам эса 27 миллиард еврога тушиши мумкин.

Бундай вариант жуда ҳақиқатга яқин – Франция ўз ёрдамини деярли уч миллиард евродан икки миллиард еврога қисқартирмоқчи. Германия ҳам ёрдамни 2024 йилдаги 7,5 миллиард евродан 2025 йилда 4 миллиард еврога қисқартиради.

Зеленский режаси

Украина раҳбарияти, шубҳасиз, юзага келган вазият оғирлигини англаб, ундан чиқиш йўлларини изламоқда.

Октябрь ойи ўрталарида Украина президенти Володимир Зеленский Ғарбдаги ҳамкорларига ўзининг "ғалаба режаси"ни тақдим этди.

Бу режанинг бешта бандидан учтаси ҳарбий. Улар Украинага Россия билан урушга бардош беришда ёрдам беришга қаратилган.

Зеленский режасининг "ҳарбий" бандларида қурол-яроғ етказиб бериш ҳақида тўғридан-тўғри айтилмаган бўлса-да, унинг таклифи Ғарб матбуотида айнан шундай қабул қилинди.

"Бу аниқ режага эга йўл харитасига эмас, балки тилаклар рўйхатига ўхшайди, шунинг учун у Вашингтон ва Европага унчалик таъсир қилмади," деб ёзди Financial Times газетасининг Киевдаги мухбири Кристофер Миллер Х тармоғида. "Зеленскийнинг режаси кўп жиҳатдан Украинанинг хорижий ҳамкорлари ёрдамини оширишга таянади, аммо улар уни қўллаб-қувватлаши ҳозирча аниқ эмас," деб таъкидлайди New York Times.

Бу режа ҳақиқатан ҳам иккита долзарб саволга жавоб бермайди: Украина снарядларни ва аскарларни қаердан олади?

Бу саволларга жавоб йўқ, чунки Ғарб Украина Қуролли кучлари учун Владимир Путин Шимолий Кореядан топган миқдорда снаряд топа олмайди, Украина ҳукумати эса Россия ҳукумати одамларни катта тўловлар эвазига армияга жалб қилиш бўйича кенг кўламли кампания давомида тўплай олган миқдордаги янги аскарларни топа олмайди.

Киевнинг узун қўли

Эҳтимол, Украинанинг келажакдаги тактикаси Россия инфратузилмасига узоқ масофали зарбалар беришга ва Россиянинг ердаги ҳужумини имкон қадар тўхтатиб туришга асосланади.

Американинг New York Times газетаси аноним манбаларга таяниб, Украина президенти Володимир Зеленский ўзининг "ғалаба режаси"нинг махфий қисмида АҚШдан Tomahawk қанотли ракеталарини сўраганини таъкидламоқда.

Булар ердан, самолётлардан, кемалардан ва сув ости кемаларидан учириладиган, 2500 километргача масофага учадиган қанотли ракеталар оиласидир. Уларда парчаланувчи-портловчи ва ёриб кирувчи жанговар қисмлар билан бир нечта турли хил жанговар каллаклар қўлланади.

Сўраш – олиш дегани эмас. Шу пайтгача Киев АҚШдан ATACMS тактик ракеталаридан фойдаланишга рухсат ололмай келаётганди. Байден президентликдан кетиш арафасида унга рухсат берди, Tomahawk эса стратегик қурол, ва Киевнинг уни қўлга киритиши эҳтимоли жуда паст.

Аммо бу сўров украиналикларнинг Россия ичкарисидаги объектларга зарба бериш ниятини кўрсатади.

Украина узоқ масофага зарба берувчи дронлар ишлаб чиқаришга катта маблағ сарфламоқда. Ушбу дастур нефтни қайта ишлаш заводлари, ўқ-дори омборлари, аэродромлар ва бошқа нишонларга бир қатор йирик ҳужумларни амалга ошириш имконини берди.

Украиналик муҳандислар янги қурилма яратишди. Улар уни реактив двигателли учувчисиз аппарат деб аташса-да, аслида у юзлаб километр масофага уча оладиган кичик қанотли ракетадир. Бу дрон украинча "Паляныця" деб номланган – уни рус тилида сўзлашувчилар талаффуз қилиши қийин, деб ҳисобланади.

Бироқ Россия ҳаво мудофааси ҳам зарбалар олдини олмасдан, ҳеч бўлмаганда энг муҳим объектларни ҳимоя қилишни ўрганиб олди.

Октябрь ойи охирида Украина дронлари Россиядаги бир нечта спирт заводларига зарба берди. Бу бироз ғалати нишонлар бўлиб, УҚК ҳарбий раҳбарияти билан боғлиқ бўлган Би-би-си суҳбатдоши зарбаларни шарҳлашда, гарчи кўзланган нишонлар ҳақидаги саволга тўғридан-тўғри жавоб бермаган бўлса-да, бу объектлар ҳаво ҳужумидан мудофаа ва радиоэлектрон кураш воситалари билан энг кам ҳимояланганлигини таъкидлади.

"Сўнгги ойларда Россияда ҳаво ҳужумига қарши мудофаа сезиларли даражада кучайтирилди, бизнинг дронларимизга бу мудофаани енгиб ўтиш анча қийинлашди. Бу объектлар эса камроқ ҳимояланган эди," дея тушунтирди у.

Шунинг учун ерда ушлаб туриш ва орқа ҳудудларга зарба бериш тактикаси осон бўлмаслиги мумкин.

Ҳолдан тойдириш

Ҳолдан тойдириш уруши дастлаб Россия Бош штаби томонидан ғалаба стратегияси сифатида танланмаган – улар Украинанинг қаршилигини бир зарба билан синдиришни аниқ режалаштирган эди. Бироқ бу амалга ошмади ва урушнинг табиати ўз-ўзидан ўзгарди.

Россиянинг урушдан кўзлаган сиёсий мақсади ҳануз тахминлар мавзуси бўлиб қолмоқда – Кремлда уни аниқ таърифлаб беришмаган. Ҳарбий мақсад эса нисбатан тушунарлироқ кўринади. Россия, эҳтимол, Украина армиясини маневр урушига ўтиш ва УҚКни жанг майдонида мағлуб этиш учун ҳолдан тойдирмоқчи.

Назарий жиҳатдан бу мумкин. Россия армияси ва давлати урушнинг қийинчиликларини охиригача кўтариши, Украина ўз имкониятлари чегарасига етиб боришини кутиши керак.

Москвада, эҳтимол, Россия ғалаба қозониш учун барча имкониятларга эга деб ҳисоблашади – унинг иқтисодиёти каттароқ, аҳолиси кўпроқ, ниҳоят, армияси каттароқ. Авиация каби кўплаб соҳаларда Россия Украинадан анча олдинда.

Бироқ урушнинг тинкани қуритиши Россияга ҳам таъсир қилмоқда. Ҳарбий қудрати, жонли кучдаги устунлиги Россия армиясига бир неча йўналишда аста-секин ҳужум қилиш имконини беради, аммо у устунликни таъминлай олмайди.

"Ҳозир Россияда кучларни жамлаш учун етарли имконият йўқ. Агар улар ёриб ўтишга эришганларида ҳам, ундан фойдалана олмас эдилар," дея НАТОнинг юқори мартабали вакили сўзларидан иқтибос келтиради "Economist".

Россиялик тарғиботчилар мисол тариқасида келтирган Покровск шаҳрига муваффақиятли ҳужум бутун фронт миқёсида олса, унчалик катта кўринмайди – февралдан ноябргача Россия армияси жуда қимматга тушиб, атиги ўттиз километрга силжиди.

Би-би-си Рус хизмати Россияда "хорижий агент" деб тан олинган "Медиазона" ва кўнгиллилар гуруҳи билан биргаликда очиқ манбаларда рус аскарларининг ўлими ҳақида маълумот қидириш билан шуғулланмоқда. Октябрь ойи ўрталарига келиб 74 мингдан ортиқ киши ҳалок бўлгани тасдиқланди.

Би-би-си ҳисоб-китобларига кўра, Россия ҳафтасига беш юздан бир ярим минггача одам йўқотиши мумкин эди. Бу жуда кўп, аммо ҳақиқий рақамлар анча катта бўлиши керак, чунки ҳисоб-китоб фақат тасдиқланган маълумотлар асосида олиб борилган.

Иқтисодиёт ҳам ҳарбий юкни қийинчилик билан кўтармоқда. Федерал уч йиллик бюджет лойиҳасига кўра, 2025 йилда Россия ҳукумати урушга рекорд даражадаги 13,5 триллион рубль, куч ишлатувчи тузилмаларга эса яна 3,5 триллион рубль сарфламоқчи. Ушбу икки модда – мудофаа ва миллий хавфсизлик – 2025 йилда бюджет харажатларининг қарийб 40 фоизини ташкил қилади.

Россияда мудофаа корхоналарида ишлаш учун кадрлар етишмаяпти: бундай заводлар ўн минглаб янги ходимларни қидирмоқда.

Ҳарбий ишлаб чиқариш ҳажмини баҳолаш қийин, аммо Россиянинг КХДРдан снаряд олишга уриниши унинг ўқ-дорилар бўйича катта устунликни мустақил таъминлашга қодир эмаслигини кўрсатади.

Европадаги таҳлил ва стратегиялар маркази ҳаммуассиси Владислав Иноземцев (Россия ҳукумати уни "хорижий агентлар" рўйхатига киритган) Washington Post газетасига берган интервьюсида, унинг фикрича, яқин йилларда Россия ҳозирги даражадаги жанговар ҳаракатларни давом эттириши мумкин.

"У [Россия] Украина ва эҳтимол Ғарб ҳам бардош бера олмайдиган даражада узоқ вақт урушни давом эттириши мумкин. Бу муаммо. Путин бир, икки ёки уч йил олдинга силжиши мумкинлигига ишонади. Ҳозир вазият барқарор кўринади," деди у.

Бир неча йил ичида Россия анча ёпиқ мамлакатга айланди ва Путиннинг бу эътиқоди реалликка қанчалик мос келишини билиш қийин.

Октябрь ойи охирида Россия банки асосий ставкани 19 фоиздан 21 фоизга кўтариб, тарихий рекордни ўрнатди. Бундай юқори ставка ҳатто Россиянинг Украинага бостириб кириши бошланганида ҳам кузатилмаган эди. Бунинг сабаби – Марказий банк ҳозирча юқори инфляцияни жиловлай олмаяпти.

Россия урушдан аниқ ҳолдан тоймоқда. Мудофаа вазирлигига жанг майдонида аскарлар етишмаётгани кўриниб турибди – Россия ҳарбий шартнома тузиш учун тўловни меҳнат бозорида мисли кўрилмаган даражага кўтармоқда.

Армияда зирҳли техника етишмайди – янгиларини ишлаб чиқаришдан кўра, кўпроқ советдан қолган захираларни омборлардан олиб чиқмоқда.

Бироқ Россияда Украина барибир анча катта қийинчиликларни бошдан кечираётганига умид қилишмоқда. Унинг инфратузилмаси Россия ракеталари томонидан шафқатсиз зарбаларга учрмоқда, мамлакат шарқидаги саноат вайрон бўлган, армия танклар ва снарядлардан тортиб янги аскарларгача ҳамма нарсага муҳтож.

Аммо энг муҳими – Кремль Ғарб бу урушдан чарчаб қолганига аниқ ишонмоқда.

"Бу чарчоқ ҳақиқий ва у кучайиб бормоқда," деди Финляндия ташқи ишлар вазири Элина Валтонен октябрь ойи ўрталарида Financial Times нашрига берган интервьюсида. Бу Россиянинг кўплаб урушни қўллаб-қувватловчи телеграм-каналлари томонидан қайта нашр этилди.

Тўғри, унинг сўзларининг маъноси шунда эдики, Европа чарчаган бўлса-да, Украинага ёрдамни кучайтириши керак.

"Европаликлар шуни англаб етишлари муҳимки, агар биз Россиянинг Украинада ғалаба қозонишига йўл қўйсак, биз ўзимизнинг тийиб туриш сиёсатимизга бўлган ишончни йўққа чиқарамиз," деб таъкидлади Валтонен.

Бироқ бу хавфни англашни осонликча танкларга айлантириш қийин.

Telegramimiz

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002