Тинч аҳолига дрон ҳужумлари - Россиянинг янги қўрқитиш тактикасими?

Кунлардан бир куни эрталаб аппарат сотувчиси, Сергий Доброволский Жанубий Украина, Херсон шаҳридаги уйига қайтаркан, ҳовлига кираётиб сигарет тутатади ва қўшниси билан ҳол-аҳвол сўрашга тутинади. Шу пайт тўсатдан улар бошлари узра учётган дрон овозини эшитиб қолишади.

Сергийнинг 32 йиллик турмуш ўртоғи Ангела эри дрон ташлаган гранатадан қочиб, яширинишга уринганини айтади. "Тез ёрдам етиб келгунга қадар у аллақачон оламдан ўтганди. Менга у жуда аянчли ўлим топганини айтишди. Шрапнел бўлаги унинг юрагини тешиб ўтганди", дейди у йиғлаб.

Херсон ҳарбий маъмуриятининг BBCга билдиришича, 1 июлдан бери Россия дрон ҳужумларида кескин кучайиш кузатилган. Сергий эса ушбу ҳужумлардан бири ёғдирган фалокатда оламдан ўтган 30 нафар тинч аҳоли вакиллари орасида эди. Шу давр мобайнида 5 мингдан ортиқ дрон ҳужуми қайд этилган бўлиб, уларда 400 дан ортиқ тинч аҳоли у ёки бу кўринишда жароҳатланган.

Украина ҳам, Россия ҳам — ҳар икки томон бир-бирига қарши ҳужумларда фойдаланар экан, дронлар Украина урушида янги бир қиёфа ясади.

Гувоҳларнинг баёнотларини эшитган BBC Россия Херсондаги тинч аҳолини нишонга олётгани ҳақидаги далиллар етарли асосга эга эканлигини хулоса қилди.

"Улар кимни ўлдирётганини билишади", дейди Ангела. "Улар кўчада тинчгина юрган одамларни бомбалаб уруш қилмоқчими?"

Агар Россия тинч аҳолини атайлаб нишонга олётгани ўз тасдиғини топса, бу уруш жинояти сифатида қабул қилинади.

Россия армияси бу айбловларга оид BBC саволларини жавобсиз қолдирди. Тўлиқ кўламли босқинчилик бошланган 2022 йил февралидан бери Россия тинч аҳолини нишонга олганликда қўйиладиган бу каби айбловларни инкор қилиб келади.

Дрон ҳужумлари тинч аҳолини нишонга олётганини далилловчи кадрлар эса Украина ва Россия ижтимоий тармоқларида тарқалган кўплаб видеоларда аён кўринади. Жумладан, уларнинг олтитаси BBC Verify томонидан ўрганиб чиқилди.

Ҳар бир видеода дронлар фуқаролик кийимидаги пиёда ёки автомобиль ҳайдовчиси ҳаракатини кузатиб боришини, сўнгра гранаталарни улоқтириб, ўз нишонларини оғир жароҳатлаши, баъзида эса хатто ўлдиришгача боришини кўриш мумкин.

BBC Verify таҳлил қилинган олтита видеодан бештасининг энг дастлабки нусхалари жойлаштирилган Telegram канални топишга муваффақ бўлди.

Ҳар бир видео Украина жамоатчилигига нисбатан масхара ва таҳдидлар билан тўлиб-тошган бўлиб, барча транспорт воситалари қонуний нишон бўла олишини идда қилган ҳамда одамларни жамоат жойларида камроқ ҳаракат қилишлари кераклигидан огоҳлантирган. Ҳужум қурбонлари эса ҳақорат қилинган, “чўчқа” деб аталган ва аёл бўлгани учун масхаралар остида қолган.

Ушбу дрон ҳаракатлари аск этган айрим видеоларни жойлаштирган аккаунт шунингдек, қутиланган ва қутидан чиқарилган дронлар, ҳамда ускуналарнинг бошқа тасвирларини ҳам жойлаштира туриб, одамларга хайр-эҳсонлари учун миннатдорчилик билдирувчи хабарлар қолдирган.

Херсон ҳарбий маъмурияти Россия бу каби ҳужумларда шу вақтга қадар фойдаланиб келган дрон турини яқинда ўзгартирганини айтади. Эндиликда шаҳарнинг электрон тизимлари уларнинг кўпчилигини тўхтата олмаяпти.

"Сиз доим ўзингизни овланётгандек ҳис қиласиз, исталган пайтда портловчи моддалар бошингиз узра ташланиши мумкин. Бу эса энг даҳшатлиси", дейди Днипро дарёсидан атиги 1 км масофада жойлашган ёрдам марказида ишловчи Кристина Синия.

“Дронлар бизни нишонга олишга улгурмасдан туриб, марказга етиб олиш учун машинани иложи борича тезроқ ҳайдаймиз, дарахтлар ортида тўхтаб, дарҳол ичкарига киришга интиламиз.”

Кристинанинг иш столи ортида кичик мослама ўрнатилган бўлиб, у ҳар сафар дрон хавфини сезиши билан қаттиқ шовқин кўтаради. Биз у ердалик пайтимизда мослама ҳар бир неча дақиқада сигнал берди – кўп ҳолларда у яқин-атрофда камида тўртта дрон мавжудлигидан огоҳлантиради.

Оддий аҳоли билан учрашар эканмиз, оғир қийинчиликларни бошдан кечирганликлари, ўз уйларини ташлаб чиқишга мажбур бўлганликлари, озиқ-овқат дардида ўз ҳаётларини хавф остига қўйишларигача тўғри келганликлари уларнинг юзларида ғамгин акс этади. Валентина Миколайивна кўз ёшларини артаркан, "Биз даҳшат ичидамиз. Уйдан чиқсак, дарахтдан дарахтга ўтиб, яширинамиз. Улар ҳар куни жамоат автобусларига ҳужум қилишади, ҳар куни дронлардан бомба ташлашади," дейди.

Олена Кривчун эса машинасини нишонга олган дрон зарбасидан зўрға қочиб қутулганига шукр қилади. Дўсти билан учрашувдан чиқаркан, у машинасига яқинлашиши билан ҳайдовчи ўриндиғи устига бомба тушиб, автомобилни парчалаб, темир, пластмасса ва шишадан иборат бир уюм харобага айлантириб қўйганини хотирлайди.

"Агар машинада бўлганимда, аниқки, ҳозир ҳаёт бўлмасдим. Мен ҳарбий кишига ўхшайманми ёки машинам ҳарбий машинага ўхшайдими?" хавотирланади у. Олена орастабон бўлиб хизмат кўрсатади ва автомобили унинг кундалик ишида жуда зарур эди. Машинасини тузатишга пул топиш эса у учун янги бир муаммо.

Олена дронларни снарядлардан кўра қўрқинчлироқ деб ҳисоблайди. "Дарёнинг нариги томонидан снаряд учирилганда, нимадир қилиб қолиш учун вақтимиз бўлади. Аммо дронларни сезмаслик жуда осон. Улар тез ҳаракат қилади. Одамни нишонга олар экан, дарҳол зарба беради."

Ёрдам марказини бошқарувчи Бен Дусинг дронлар снарядларга қараганда кўпроқ қўрқув уйғотиб, аҳолини ҳаракатсиз қолишга мажбур қилётганини таъкидлайди. "Дрон кимнидир нишонга оларкан, бу ўйин тугаганини англатади. Улардан ҳимояланишнинг иложи йўқ," дейди у.

Херсон ҳарбий маъмурияти вакили Олександр Толоконниковнинг сўзларига кўра, сўнгги ойларда Россия армияси дронлардан масофадан туриб пиёда, автомобиль ва автобус йўлларида миналар ташлаш учун ҳам фойдаланишни бошлаган.

Унинг айтишича, портлашлар одатда барглар остига яшириладиган "капалак миналари" билан содир қилинади — Улар кичик бўлганидан, ерда кўринмасдан ҳаракат қила олади ва нимадир тегиниб кетиши билан дарҳол портлайди.

BBC Херсонда дронлар орқали тарқатилган миналар ҳақидаги маълумотларни тасдиқлай олмади.

Олена айтадики, қиш яқинлашгани сари дронлардан қўрқиш янада кучаяди. "Дарахтлардаги барглар тўкиларкан, қурбонлар ҳам кўпаяди. Модомики, кўчада эканмиз, яшириниш учун жой йўқ."

Дрон видеоларини қандай тасдиқладик

Биз таҳлил қилган олти видео тасвирга олинган ҳудудларни аниқлай олдик. Уларнинг барчаси Херсоннинг шарқий қисмида суратга олинган бўлиб, шаҳар кўчаларидаги хусусиятлар видео кадрларида ҳам акс этади. Дрон иккита пиёдага портловчи моддани ташлагани ва натижада улардан бири юра олмайдиган даражада жароҳатлангани акс этган видео Т-чорраҳадаги бурилишда суратга олинган. Бу жой Днипровсъкий тумани ёки Херсон марказидан кўра Антонивка яқинидаги чекка ҳудудга кўпроқ тўғри келарди.

Биз тахминий жойни аниқлагач, видеода кўринадиган диққатга сазовор жойларни сунъий йўлдош тасвирлари билан солиштирдик ва ҳужум қаерда содир бўлганини тасдиқладик.

Видеолар қачон биринчи оммага очиқ бўлганини аниқлаш учун улардан ҳар бирининг бир нечта кадрларини қидирув тизимларига юкладик. Кўпинча энг эски натижалар Телеграм каналида пайдо бўлиб, бошқа сайтлар, масалан, X ёки Redditʼда репост қилинишидан бир неча соат олдин юкланган.

Ҳар бир ҳужум жойини билганимиздан сўнг, сояларни ҳисоблаш орқали суратга олиш вақтини аниқлай олдик ва энг эҳтимолий санани топиш учун об-ҳаво маълумотлари билан таққосладик.

Таҳлил қилинган тўртта видео энг эҳтимолий суратга олиш санасининг эртасигаёқ Telegram каналида жойлаштирилган, яна бири эса саккиз соатдан кейин эълон қилинган.

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002