2025 йилда Украина уруши қандай ниҳоясига етиши мумкин?

"Шуни айтишим керакки, вазият кескин ўзгармоқда," деб таъкидлади Россия президенти Владимир Путин декабрь ойида йил якуни бўйича ўтказилган матбуот анжуманида. "Бутун фронт чизиғи бўйлаб ҳаракат кузатилмоқда. Ҳар куни."

Украинанинг шарқий қисмида Москва ҳарбий машинаси аста-секин Донбасснинг кенг далалари бўйлаб чақиримлаб илгарилаб, қишлоқ ва шаҳарларни қуршаб олиб, босиб олмоқда.

Баъзи тинч аҳоли уруш етиб келишидан олдин қочяпти. Бошқалари эса снаряд портлашлари атрофларини ўраб олгунича кутиб, ўзлари билан олиб кетиши мумкин бўлган нарсаларини йиғиштириб, ғарбга, хавфсизроқ жойга кетадиган поезд ва автобусларга чиқишмоқда.

Киевнинг Россияга қарши асимметрик ҳужумлар бўйича таъсирчан ютуқларига қарамай, Россия 2022 йил февраль ойида кенг кўламли босқинини бошлаганидан бери ҳар қачонгидан ҳам тезроқ ҳудудларни эгалламоқда.

Босқиннинг учинчи йили якунланар экан, тахминан бир миллион киши ҳалок бўлган ёки яраланган бўлса-да, Украина мағлубиятга яқинлашмоқда.

Узоқ Вашингтонда эса Украинага ёки унинг раҳбарига хайрихоҳ эмаслиги билан танилган Доналд Трамп Оқ уйда ҳокимиятни эгаллаб бўлди.

Бу бурилиш нуқтасига ўхшайди. Аммо 2025 йил ҳақиқатан ҳам Европанинг бу ҳалокатли можароси ниҳоят якунланадиган йил бўлиши мумкинми ва агар шундай бўлса, якуний босқич қандай кўринишда бўлиши мумкин?

"Музокаралар ҳақидаги гаплар чўпчак"

Трампнинг лавозимни эгаллашидан 24 соат ўтгач можарони тугатиш ҳақидаги ваъдаси одатдаги дабдабали мақтанчоқлик, Американинг қимматга тушадиган иштирокидан сабри тугаган одамнинг гаплари эди.

"Далаларда ётган ҳалок бўлган ёш аскарлар сони даҳшатли даражада, – деди у. – Содир бўлаётган воқеалар ақлга сиғмайди."

Бироқ, Карнеги халқаро тинчлик жамғармаси катта илмий ходими Майкл Кофманнинг сўзларига кўра, янги АҚШ маъмурияти икки хил муаммога дуч келмоқда.

"Биринчидан, улар жуда салбий йўналишдаги урушни мерос қилиб олади, вазиятни барқарорлаштириш учун вақт оз, – деди у декабрь ойида. – Иккинчидан, уларда муваффақиятга эришиш бўйича аниқ режа ҳам йўқ."

Трамп яқинда берган интервьюлари давомида бу масалада нима қилиши ҳақида баъзи маълумотлар берди.

У Time журналига Байден маъмуриятининг ноябрь ойида Украинага АҚШ томонидан етказиб берилган узоқ масофага учувчи ракеталарни Россия ичидаги нишонларга қарши ишлатишга рухсат бериш тўғрисидаги қарорига "қатъиян" қўшилмаслигини айтди.

"Биз шунчаки урушни авж олдириб, уни янада ёмонлаштиряпмиз," деди у.

8 декабрь куни NBC News ундан Украина камроқ ёрдам оладими, деб сўради.

"Эҳтимол, – жавоб берди у. – Эҳтимол, албатта."

Аммо кўпчилик каби Американинг янги раҳбари Украинадан чиқиб кетишга мойиллигидан қўрқаётганларга тасалли берувчи ишоралар қилди. "Фикримча, агар чиқиб кетсангиз, келишувга эриша олмайсиз," деди у.

Ҳақиқат шундаки, Трампнинг мақсадлари ҳамон ноаниқ.

Ҳозирча эса Украина расмийлари босим ҳақидаги барча гапларни ёки Трампнинг келиши тинчлик музокаралари яқинлашаётганини англатиши ҳақидаги фикрларни рад этмоқда.

"Музокаралар ҳақида кўп гапирилади, лекин бу чўпчак," дейди президент маъмурияти раҳбари маслаҳатчиси Михайло Подоляк.

"Ҳеч қандай музокара жараёни бўлмайди, чунки Россия ушбу уруш учун етарлича юқори нарх тўлашга мажбур қилинмаган."

Зеленскийнинг "ақлли стратегия машқи"

Россия кучлари шарқда тинимсиз силжишда давом этар экан, Киев музокаралар олиб боришдан хавотирда бўлса-да, Президент Зеленский ўзини Трамп билан ҳамкорлик қила оладиган шахс сифатида кўрсатишга интилаётгани аниқ.

Украина раҳбари Трампни сайловдаги ғалабаси билан тезда табриклади ва сайланган президент жамоаси билан учрашиш учун юқори мартабали амалдорларни юборди.

Франция президенти Эммануэл Макроннинг ёрдами билан Зеленский, Нотр-Дам ибодатхонасининг қайта очилиши муносабати билан Парижга ташриф буюрганда, Трамп билан учрашди.

"Ҳозир биз президент Зеленскийнинг жуда ақлли стратегик ҳаракатлари гувоҳи бўляпмиз," деди унинг собиқ ташқи ишлар вазири Дмитро Кулеба декабрь ойида АҚШ Ташқи алоқалар кенгашига.

Унинг таъкидлашича, Зеленский "президент Трамп билан мулоқотга киришишга тайёрлик ва конструктив ёндашув намойиш этмоқда."

Кремль томонидан бундай қадамлар қўйилаётгани ҳақида аниқ белгилар бўлмаса-да, Киев ҳукумати вазиятни бошқаришга ҳаракат қилмоқда.

"Трамп ўз режаларини батафсил тушунтирмагани сабабли, украиналиклар унга ўзи ўйлаб топгандек тақдим этиши мумкин бўлган ғояларни бериш учун ҳаракат қилаётганини кўряпмиз," дейди Чатҳам Ҳоусе Украина форуми раҳбари Орисиа Луцевич.

"Улар Трампнинг эгоси билан қандай ишлашни билишади."

Ғалаба режаси: эҳтимолий якуний натижалар

Ҳатто АҚШ сайловларидан олдин ҳам Зеленскийнинг транзакционал ва кенг кўламли Европа хавфсизлигини таъминлашни давом эттиришга истаги йўқ Трамп каби президентлик номзоди учун Украинанинг жозибадорлигини ошириш йўлларини излаётгани ҳақида аломатлар бор эди.

Октябрь ойида эълон қилинган "Ғалаба режаси" доирасида Зеленский Россия билан уруш тугаганидан сўнг, жанговар тажрибага эга Украина аскарлари Европадаги АҚШ кучлари ўрнини эгаллаши мумкинлигини таклиф қилди. У, шунингдек, Украинанинг табиий бойликларидан, жумладан уран, графит ва литийдан фойдаланиш учун қўшма сармоялар киритиш имкониятини ҳам таклиф этди.

Зеленскийнинг огоҳлантиришича, бундай стратегик ресурслар "ё Россияни ёки Украина ва демократик дунёни кучайтиради".

Бироқ, Украина раҳбарининг Ғалаба режасидаги бошқа жиҳатлар – НАТОга аъзолик ва "ядросиз стратегик тийиб туриш пакети"га чақируви – Киевнинг иттифоқчилари орасида унчалик қизғин қабул қилинмаганга ўхшайди.

Айниқса, НАТОга аъзо бўлиш масаласи Россиянинг кенг кўламли босқинидан анча олдин бўлгани каби ҳамон муаммоли бўлиб қолмоқда.

Киев учун бу Украинани бўйсундирмоқчи бўлган тажовузкор рус душманига қарши мамлакатнинг келажакдаги хавфсизлигини кафолатлашнинг ягона йўлидир.

Аммо ўтган йил июль ойида Украинанинг "тўлиқ Евро-Атлантик интеграция, шу жумладан, НАТОга аъзо бўлишнинг қайтмас йўли"да эканлиги эълон қилинишига қарамай, иттифоқчилар якдил эмас, АҚШ ва Германия ҳозирча таклифнома беришни қўллаб-қувватламаяпти.

Президент Зеленский, агар аъзолик таклифи бутун мамлакатга, Украинанинг халқаро тан олинган чегаралари доирасида берилса, у дастлаб фақат Киев назорати остидаги ҳудудларга татбиқ этилишига рози бўлишини билдирди.

Унинг ноябрь ойида Sky News'га айтишича, бу урушнинг "қайноқ босқичи"ни тугатиб, Украинанинг якуний чегаралари масаласини ҳал қилиш учун дипломатик жараёнга йўл очиши мумкин.

Бироқ, у ҳали бундай таклиф бўлмаганини таъкидлади.

Киевнинг беқарор ҳолати

Агар НАТО бўлмаса, унда нима? Трамп бошчилигидаги тинчлик музокаралари ўтиши эҳтимоли ортиб бораётган ва Украина жанг майдонида ўз мавқеини йўқотаётган бир пайтда, халқаро муҳокамалар Киевнинг заиф ҳолатини мустаҳкамлаш ҳақида бўлмоқда.

"Кучли, қонуний ва амалий кафолатларга эга бўлиш жуда муҳим," деди Зеленский офиси раҳбари Андрий Ермак 12 декабрь куни Украина жамоат телерадиокомпаниясига.

Унинг айтишича, Украинанинг яқин ўтмиши аччиқ сабоқ бўлган. "Афсуски, тажрибамиз кўрсатдики, илгари бизда бўлган барча кафолатлар хавфсизликни таъминламади."

Кузатувчилар НАТО шартномаси 5-моддасида мужассамланган жамоавий мудофаа тушунчасига ўхшаш аниқ механизмлар бўлмаса, Россиянинг навбатдаги ҳужуми олдини олиш мумкин эмаслигидан хавотирда.

"Зеленский шунчаки оддий вақтинчалик тийиб туриш билан чекланиб бўлмаслигини тушунади," — дейди Орисиа Луцевич.

"Вақтинчалик тийиб туриш ва ундан ташқари нималардир бўлиши керак. Зеленский учун фақат вақтинчалик тийишни қабул қилиш ва Украинанинг келгусидаги мудофааси ҳақида ҳеч қандай жавоб бўлмаслиги ўз жонига қасд қилиш билан баробар бўлади."

Европа сиёсий форумларида экспертлар Европа бу оғир масъулиятни ўз зиммасига олишига қандай ёрдам бериш мумкинлигини муҳокама қилмоқда.

Ғоялар орасида тинчликпарвар кучларни Украинада жойлаштириш (бу таклиф биринчи марта ўтган февраль ойида Макрон томонидан илгари сурилган) ёки саккизта Шимолий ва Болтиқбўйи мамлакатлари ҳамда Нидерландия кучларини бирлаштирган Британия бошчилигидаги Қўшма экспедицион кучларни жалб қилиш бор.

Аммо Кофман бунга шубҳа билан қарайди. "Қўшма Штатлар иштирок этмаган хавфсизлик кафолатлари марказида улкан бўшлиқ пайдо бўлади."

Бу фикр Киевда ҳам акс садо бермоқда.

"Бунга қандай муқобил бўлиши мумкин? Бугун ҳеч қандай муқобил йўқ," дейди жаноб Подоляк.

Унинг таъкидлашича, 1994 йилдаги Будапешт меморандуми (Украинанинг собиқ совет чегаралари ҳақида) ёки 2014-15 йиллардаги Минск келишувлари (Донбасс урушини тугатишга қаратилган) каби ҳужжатлар, ҳарбий чоралар таҳдиди бўлмаса, аҳамиятсиздир.

"Россия шуни тушуниши керакки, улар тажовузни бошлаши биланоқ, уларга жавобан сезиларли зарбалар берилади," дейди у.

Британия, Байден ва Ғарбнинг роли

Украинанинг узоқ муддатли келажаги бўйича келишувга эришилмаган бир пайтда, унинг иттифоқчилари унинг мудофаасини мустаҳкамлаш учун қўлларидан келганини қилмоқда.

Декабрь ойида НАТО бош котиби Марк Рютте мамлакатнинг вайрон бўлган энергетика инфратузилмасини Россиянинг мувофиқлаштирилган ракета ва дрон ҳужумларининг янги тўлқинидан ҳимоя қилиш учун "барча имкониятлар," шу жумладан, қўшимча ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини етказиб бериш кўриб чиқилаётганини айтди.

Украина жиддий аскар кучи танқислигини бошдан кечираётгани сабабли, Буюк Британия мудофаа вазири Жон Хили ҳукумат ўқув машғулотларида ёрдам бериш учун Украинага Британия қўшинларини юборишга тайёр бўлиши мумкинлигини билдирди.

Ўз навбатида, Байден маъмурияти ўз лавозимини тарк этишдан олдин Украинага Конгресс томонидан тасдиқланган имкон қадар кўпроқ ҳарбий ёрдам етказишга интилмоқда, аммо хабарларга кўра, ҳаммасини юбориш учун вақт етишмай қолиши мумкин.

21 декабрь куни Трамп Украинага ҳарбий ёрдам кўрсатишда давом этиши, аммо НАТО аъзоларидан мудофаа харажатларини кескин оширишни талаб қилиши ҳақида хабар берилганди.

Киевнинг иттифоқчилари ҳам Россиянинг мустаҳкам бўлиб келган уруш давридаги иқтисодиёти охир-оқибат барбод бўлиши мумкин деган умидда Москвага қарши санкцияларни кучайтиришда давом этмоқда.

"Санкциялар Россия иқтисодиётини тузатиб бўлмас даражада парчалаб юбормаганидан чуқур ҳафсала пир бўлди," деди АҚШ Конгрессидаги манба.

Бир неча марта (фақат Европа Иттифоқидан ўн бешта) санкциялардан сўнг, ҳукуматлар амалдорлари уларнинг муваффақиятли таъсирини башорат қилишдан эҳтиёт бўлишди.

Аммо сўнгги кўрсаткичлар Кремлни тобора ташвишга солмоқда. Фоиз ставкалари 23 фоиз, инфляция 9 фоиздан юқори, рублнинг пасайиши ва 2025 йилда ўсиш кескин секинлашиши кутилаётгани – Россия иқтисодиёти камдан-кам ҳолларда бундай аҳволга тушган.

Путин мардона қиёфага киряпти. "Санкциялар таъсир кўрсатмоқда, – деди у йил охирида бўлиб ўтган матбуот анжуманида, – лекин улар муҳим аҳамиятга эга эмас."

Россиянинг жанг майдонидаги катта йўқотишлари билан бир қаторда – Ғарб расмийлари ҳисоб-китобига кўра, ҳар куни ўртача 1500 киши ҳалок бўлмоқда ва яраланмоқда – бу урушнинг нархи Путинни музокаралар столига олиб чиқиши мумкин.

Аммо Украина бу нуқтага етгунга қадар қанча ҳудудни йўқотиши ва қанча одам ҳалок бўлиши мумкин?