Трамп дунё тартиботини ағдариб, Европани саросимага солиб қўйди — таҳлил

Бу Иккинчи жаҳон урушидан бери Ғарб хавфсизлиги учун энг жиддий ва узоқ муддатли инқироздир. Бир мутахассис айтганидек, "Трампизм Трампнинг ўз президентлигидан ҳам узоқроқ яшайди". Аммо АҚШ ортга чекинаётган бир паллада, қайси давлатлар етакчиликни зиммасига олишга тайёр?

1947 йил февралининг бир кунида эрталаб соат 9:00 да Буюк Британиянинг Вашингтондаги элчиси Лорд Инверчапел АҚШ Давлат котиби Жорж Маршаллга кўк қоғозга босилган иккита дипломатик хабарни топширди: бири Греция, иккинчиси Туркия ҳақида эди.

Ҳолдан тойган, хонавайрон бўлган ва Қўшма Штатлардан катта қарздорга айланган Британия қуролли коммунистик исёнга қарши курашаётган Греция ҳукумат кучларини қўллаб-қувватлашни давом эттира олмаслигини маълум қилди. Британия аллақачон Фаластин ва Ҳиндистондан чиқиб кетиш, Мисрдаги ўз ҳозирлигини камайтириш режаларини эълон қилган эди.

Қўшма Штатлар Грециянинг коммунистлар қўлига ўтиши ва натижада СССР назоратига тушиши хавфини дарҳол англади. Қўшма Штатлар агар Греция йўқотилса, навбатдагиси Туркия бўлиши ва бу Москвага Шарқий Ўрта ер денгизини, жумладан, муҳим глобал савдо йўли бўлган Сувайш каналини назорат қилиш имкониятини бериши мумкинлигидан хавотирда эди.

Қўшма Штатлар бир кечадаёқ британияликлар қолдирган бўшлиқни тўлдирди.

"Қўшма Штатлар сиёсати, – деб эълон қилди президент Ҳарри Трумен, – қуролли озчиликлар ёки ташқи кучлар босимига қаршилик кўрсатаётган эркин халқларни қўллаб-қувватлашдан иборат бўлиши керак."

Бу кейинчалик Трумен доктринаси деб ном олган сиёсатнинг бошланиши эди. Унинг негизида чет элда демократияни ҳимоя қилиш Қўшма Штатларнинг миллий манфаатлари учун ҳаётий муҳим деган ғоя ётарди.

Шундан сўнг АҚШнинг иккита йирик ташаббуси амалга оширилди: Европанинг вайрон бўлган иқтисодиётини тиклаш учун улкан ёрдам пакети – "Маршалл режаси" ва 1949 йилда ташкил этилган НАТО. НАТО Европанинг шарқий қисмини назоратга олган Совет Иттифоқидан демократик давлатларни ҳимоя қилиш учун мўлжалланган эди.

Буни ғарб дунёси етакчилиги Британиядан АҚШга ўтган лаҳза деб кўриш осон. Аммо аниқроғи, бу ўтиш аллақачон содир бўлганини ҳам кўрсатган лаҳза эди.

Анъанавий изоляционист ва иккита улкан океан билан ҳимояланган Қўшма Штатлар Иккинчи жаҳон урушидан озод дунёнинг етакчиси сифатида чиқди. Америка бутун дунё бўйлаб ўз қудратини намойиш этар экан, урушдан кейинги ўн йилликлар давомида дунёнинг кўп қисмини ўзига ўхшатиб қайта шакллантирди.

"Бейби-бумерлар" авлоди Америка Қўшма Штатларига ҳар қачонгидан кўра кўпроқ ўхшайдиган, овози ва хатти-ҳаракатлари ўхшаш дунёда улғайди. АҚШ Ғарб дунёсининг маданий, иқтисодий ва ҳарбий гегемонига айланди.

Бироқ, Қўшма Штатлар ўзининг геостратегик мақсадларига асос қилиб олган асосий ғоялар ўзгаришга юз тутмоқда.

Доналд Трамп Иккинчи жаҳон урушидан кейин ўз мамлакати ўнлаб йиллар олдин белгилаган ролга қарши чиққан биринчи АҚШ президентидир. У буни шундай қилмоқдаки, кўпчиликка эски дунё тартиботи тугаган, аммо янги дунё тартиботи эса ҳали шаклланмагандек туюлмоқда.

Савол туғилади: қайси давлатлар олдинга чиқади? Европа хавфсизлиги деярли тарихдаги энг таранг ҳолатга келган бир пайтда, ҳозирда саросимага тушган Европа раҳбарлари муносиб жавоб топа оладими?

Трумен меросига қарши

Президент Трампнинг 1945 йилдан кейинги халқаро тартибни танқид қилиши ўнлаб йилларга бориб тақалади. Қарийб 40 йил олдин у АҚШнинг учта газетасида Қўшма Штатларнинг дунё демократиясини ҳимоя қилишга содиқлигини танқид қилган.

"Ўнлаб йиллар давомида Япония ва бошқа давлатлар Қўшма Штатлардан фойдаланиб келмоқда," – деб ёзган эди у 1987 йилда. – Нега бу давлатлар Қўшма Штатларга уларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш учун йўқотаётган инсонлар ҳаёти ва миллиардлаб долларлар эвазига ҳақ тўламаяпти?

"Бутун дунё Америка сиёсатчилари устидан кулмоқда, чунки биз ўзимизга тегишли бўлмаган, бизга керак бўлмаган нефть ташийдиган ва бизга ёрдам бермайдиган иттифоқчиларимизнинг кемаларини ҳимоя қилмоқдамиз."

Бу фикрни у иккинчи марта қасамёд қилганидан бери такрорлаб келмоқда.

Унинг маъмуриятидаги баъзиларнинг Европанинг Қўшма Штатларга "суянишидан" ғазабланиши, афтидан, шу ҳафта Ямандаги ҳусийларга қарши ҳаво ҳужумлари ҳақида тарқалган хабарларда ҳам ўз аксини топди.

Хабарларда вице-президент Жей Ди Вэнс номи билан ёзишган шахс Европа давлатлари бу ҳаво ҳужумларидан фойда кўриши мумкинлигини ёзган. Унда шундай дейилган: "Мен Европани яна қутқаришни жуда ёмон кўраман."

Мудофаа вазири Пит Хегсет номи билан ёзган яна бир шахс уч дақиқадан сўнг жавоб берди: "ВП: Мен сизнинг Европаликлар текин фойдаланишини ёмон кўришингизга тўлиқ қўшиламан. Бу АЯНЧЛИ."

Трампнинг ўз позицияси АҚШнинг сахийлигидан фойдаланаётганларни танқид қилишдан ҳам ўтиб кетганга ўхшайди. Иккинчи президентлиги бошида у Россияга Украина НАТОга аъзо бўлмаслигини ва у Россияга бой берган ҳудудларни қайтариб олишга умид қилмаслиги кераклигини айтди.

Кўпчилик буни музокаралар ҳали бошланмай туриб қўлдаги икки муҳим қартани бериб қўйиш деб ҳисоблади. У Россиядан бунинг эвазига ҳеч нарса сўрамаган ҳам кўринади.

Бошқа томондан, Трампнинг айрим тарафдорлари Путинда ўзлари қадрлайдиган кўплаб консерватив қадриятларни мужассам этган кучли етакчини кўришади.

Баъзилар учун Путин "вуок [woke]ка қарши уруш"даги иттифоқчи.

АҚШнинг ташқи сиёсати ҳозирда, ҳеч бўлмаганда қисман, мамлакатдаги маданий урушлар таъсирида шаклланмоқда. Европа хавфсизлиги АҚШ нима ва ким учун курашиши кераклиги борасидаги икки қутбли ва ўзаро зид қарашларга ўралашиб қолди.

Баъзилар бу қутблашув Трампнинг ўзи билан чекланмаслигини ва Европа унинг ваколат муддати тугашини кутиб ўтира олмаслигини таъкидламоқда.

"АҚШ Европа қадриятларидан узоқлашмоқда," дейди Лондондаги Қироллик Бирлашган Хизматлар Институти (РУСИ) катта илмий ходими Эд Арнолд. "Буни [европаликлар] қабул қилиши қийин, чунки бу тузилмавий, маданий ва эҳтимол узоқ муддатли жараён эканлигини англатади."

"Менимча, АҚШнинг ҳозирги йўналиши Трампдан кейин ҳам яшайди. Трампизм унинг президентлик давридан ҳам узоқроқ давом этади деб ўйлайман."

НАТОнинг 5-моддаси "сунъий нафас олдирилмоқда"

Трамп маъмурияти энди Европа хавфсизлигининг асосий кафолатчиси бўлмаслигини ва Европа давлатлари ўз мудофааси учун масъул бўлиши ҳамда бунинг учун тўлов қилиши кераклигини айтди.

"Агар [НАТО давлатлари] тўламасалар, мен уларни ҳимоя қилмайман. Йўқ, мен уларни ҳимоя қилмоқчи эмасман," деди президент шу ой бошида.

Деярли 80 йил давомида Европа хавфсизлиги асоси Шимолий Атлантика шартномасининг 5-моддасига асосланган бўлиб, унда альянсга аъзо давлатлардан бирига ҳужум қилиш барчасига ҳужум деб белгиланган.

Ўтган ойда Оқ уйга ташрифи арафасида Даунинг-стритда менга берган интервьюсида Бош вазир сэр Кир Стармер АҚШ НАТОнинг етакчи аъзоси бўлиб қолаётгани ва шахсан Трамп 5-моддага содиқлигини айтди.

Бошқалар эса бунга унчалик ишонишмайди.

Охирги консерватив ҳукуматда мудофаа вазири бўлган Бен Уоллес шу ой бошида менга шундай деди: "Менимча, 5-модда сунъий нафас олдирилмоқда.

Агар Европа, жумладан, Бирлашган Қироллик ҳам, олдинга қадам ташламаса, мудофаага кўп маблағ сарфламаса ва бунга жиддий ёндашмаса, бу биз билган НАТОнинг ва 5-модданинг охири бўлади.

Ҳозир мен Россия ҳужум қилса 5-модда ишга тушади деб айта олмайман... Албатта, АҚШ ёрдамга келади деб кафолат бера олмайман."

Франциянинг Institut Elabe компанияси ўтказган сўровга кўра, ҳозирда французларнинг деярли тўртдан уч қисми АҚШни Франциянинг иттифоқчиси эмас деб ҳисоблайди. Тарихан америкапараст мамлакатлар ҳисобланган Буюк Британия ва Даниядаги кўпчилик ҳам энди АҚШга нисбатан салбий фикрда.

"Трампнинг НАТОга етказган зарари, эҳтимол, тузатиб бўлмасдир," дейди узоқ вақтдан бери Трампни танқид қилиб келаётган Вашингтондаги Брукингс институтининг консерватив шарҳловчиси, муаллифи ва катта илмий ходими Роберт Каган.

"Иттифоқ ҳозир ишончсиз бўлиб қолган Америка кафолатига таяниб келди."

Шунга қарамай, Трамп Европага мудофаа харажатларини тартибга солишни буюрган биринчи АҚШ президенти эмас. 2016 йилда Барак Обама НАТО иттифоқчиларини ўз харажатларини оширишга чақириб, шундай деган эди: "Европа ўз мудофааси ҳақида хотиржам бўлиб қолган."

"Ғарбнинг парчаланиши" бошландими?

Буларнинг барчаси Путин учун ажойиб янгилик. "Европа-Атлантика хавфсизлик тизимининг барчаси кўз ўнгимизда парчаланмоқда, – деди у ўтган йили. – Европа глобал иқтисодий ривожланишда четга сурилиб, миграция каби муаммолар гирдобига тушиб, халқаро таъсир ва маданий ўзлигини йўқотмоқда."

Март ойи бошида, Володимир Зеленскийнинг Оқ уйда Трамп ва Вэнс билан муваффақиятсиз учрашувидан уч кун ўтиб, Кремль вакили "Ғарб парчаланиши бошланди" деб эълон қилди.

"Россиянинг Европадаги мақсадларига эътибор беринг, – дейди Chatham House'нинг Европа дастури раҳбари Армида ван Рей. – Унинг мақсадлари Европани беқарорлаштириш. Бу НАТОни заифлаштириш ва америкаликларни бу ердан қўшинларини олиб чиқиб кетишга мажбур қилиш.

"Ҳозирги вазиятда иккиси амалга ошди, учинчиси деярли дейиш мумкин. Чунки у Европани беқарорлаштирмоқда. У НАТОни заифлаштирмоқда. АҚШ ҳали Европадан қўшинларини олиб чиқишгача бормади, аммо бир неча ойдан кейин қандай аҳволда бўлишимизни ким билсин?"

"Биз тарих сабоқларини унутдик"

Европа олдида турган энг катта муаммолардан бири ўзини керагича қуроллантириш масаласидир. Қўшма Штатлар қудратига 80 йил давомида таяниш кўплаб Европа демократияларини ҳимоясиз қолдирди.

Масалан, Британия Совуқ уруш авжига чиққан даврдан бери ҳарбий харажатларни деярли 70 фоизга қисқартирди. (Совуқ уруш тугагач, Европа ўн йиллар давомида мудофаа харажатларини камайтириш жараёнини бошлади.)

"Бизда [Совуқ уруш даврида] катта бюджет бор эди ва тинчликдан наф кўрдик, – дейди Уоллес.

"Муаммо шундаки, биз тинчликдан олган нафни корпоратив талашга ўтдик. [Мудофаа] шунчаки пул олиш учун бориладиган бўлимга айланди. Биз тарих сабоқларини унутдик."

Ўтган ойда Бош вазир парламентга Британия мудофаа харажатларини 2027 йилга бориб ялпи ички маҳсулотнинг 2,3 фоизидан 2,5 фоизигача оширишини маълум қилди. Лекин бу етарлими?

"Фақат бир жойда туришнинг ўзи етарли эмас, – дейди Уоллес. – Бу бизга керак бўлган нарсаларни ўзимиз тузатиш, ўзимизни янада сафарбар қилиш ва агар америкаликлар кетиб қолса, бўшлиқларни тўлдириш."

Кейин ҳарбий хизматга ёллаш масаласи ҳам бор. "Ғарбда ҳарбий хизматга ёллаш кескин тушиб кетган, бу фақат Британияга хос эмас," дейди Уоллес.

"Ҳозирда ёшлар армияга қўшилмаяпти. Бу эса муаммо."

Аммо Германиянинг янги номзод канцлери Фридрих Мерц Европа Қўшма Штатлардан мустақил бўлиши кераклигини айтди. НАТОни "европалаштириш" учун эса ҳозирда фақат Қўшма Штатларда мавжуд бўлган имкониятларни бера оладиган маҳаллий Европа ҳарбий-саноат мажмуасини яратиш керак.

Бошқалар ҳам Европа ҳарбий жиҳатдан ўзига кўпроқ таяниши керак, деган фикрни қўллаб-қувватлайди. Аммо баъзилар бутун Европа бунга рози эмаслигидан хавотирда.

"Ҳозирги вазиятда, умуман олганда, Шарқий Европаликлар бу ҳақда эслатмага муҳтож эмас," дейди Европа ислоҳотлари маркази директори ўринбосари Иан Бонд. "Ғарбга борганинг сари, Испания ва Италияга етгунча муаммо кўпайиб бораверади."

Жаноб Арнолд бунга қўшилади: "Ҳозир Европада бу аслида баҳс мавзуси эмас, балки буни қандай қилишимиз ва қанчалик тез амалга оширишимиз ҳақидаги баҳс, лекин буни ҳозироқ қилишимиз керак, деган қараш мавжуд."

Янги дунё тартиботини қуриш

Тарихчи Тимоти Гартон Эшнинг айтишича, ҳозирда фақат Қўшма Штатлар таъминлай оладиган "жуда муҳим нарсалар"нинг қисқа рўйхати мавжуд.

"Булар стратегик қуроллар, – дейди у. – Сунъий йўлдошлар, разведка, "Патриот" ҳаво мудофаа тизимлари – булар Россия баллистик ракеталарини уриб тушира оладиган ягона воситалардир. Уч-беш йил ичида биз [АҚШдан бошқа давлатлар] ўзимизникини қуришимиз керак.

"Бу ўтиш жараёнида, Америка бошчилигидаги НАТОдан [ғоя шундан иборатки] европалаштирилган НАТОга ўтиш, унинг кучлари миллий кучлар ва Европа Иттифоқи имкониятлари билан биргаликда, Европани ҳимоя қила олади."

Масала шундаки, бунга қандай эришиш мумкин?

Ван Риж хоним таъкидлашича, Европа ҳақиқатан ҳам Европага тегишли мудофаа саноати базасини қуриши керак, аммо бу осон эмас.

"Энг қийини буни қандай қилиш кераклиги ва аслида қилиш керакми ёки йўқлиги устида Европадаги тортишувдир."

Еврокомиссия ва экспертлар бир неча ўн йиллар давомида бу ҳимоя қандай ишлаши мумкинлигини аниқлашга ҳаракат қилмоқда. "Бу миллий манфаатлар туфайли жуда қийин бўлган... Демак, бундан кейин ҳам осон бўлмайди."

Бу орада Трамп суверен давлатларнинг Совуқ урушдан кейинги қоидаларга асосланган халқаро тартибини ўзгартиришга тайёр кўринади.

Трамнинг Владимир Путин билан умумий жиҳати шуки, у ҳам йирик давлатлар халқаро қонунлар билан ўзини чекламай, Россия ҳам чор, ҳам совет империялари вақтида қилганидек, кичикроқ, заифроқ босиб ола оладиган дунёга интилади. Бу Иккинчи жаҳон урушидан кейин 40 йил ҳукм сурган "манфаатлар доираси" тизимига қайтишни англатади.

Агар НАТО давлатига ҳужум қилинса, Доналд Трамп нима қилишини аниқ билмаймиз. Аммо гап шундаки, АҚШ ёрдами кафолатланган деб бўлмайди. Демак, Европа муносиб жавоб бериши керак. Унинг вазифаси бирдамликни сақлаб қолиш, ўз мудофаасини молиялаштиришни йўлга қўйиш ва ҳар қандай йирик кучлар "таъсир доираси"га тушиб қолишдан сақланишдир.