"Трамп Путиндек фикрлайди": либерал дунё тартиби якун топдими?

Охирги уч йил мобайнида ва АҚШ ва иттифоқчилари Россияни халқаро ҳуқуқ ва либерал жаҳон тартибини бузганликда айблаб халқаро якканишинга айлантиришга интилдилар. Бироқ Доналд Трамп Москва билан муносабатларни қайта тиклаяпти, Россияни агрессор деб, Украинани эса тажовуз қурбони деб воз кечаяпти. Биз халқаро муносабатлар бўйича таҳлилчилардан, бу 1990-йилларда юзага келган дунё тартиби ниҳоясига етаётганини англатадими, деб сўрадик.

Либерал гегемонлик замони

2023 йил февралида Варшавадаги Қироллик қалъасида нутқ сўзлаган АҚШ Президенти Жо Байден Украинадаги урушни қонунларга таянган тартиб билан қўпол кучга таянган тартиб ўртасидаги "эркинлик учун улуғ жанг" деб атади.

Украинага тўлақонли босқин бошлаш билан Россия жаҳоннинг кўп мамлакатлари кўзи олдида нафақат халқаро қонунчиликни бузди, балки Америка Қўшма Штатлари етакчилигида шаклланган дунёдаги тартибга ҳам қарши чиқди.

Либерал дунё тартиби(уни "қонунларга асосланган дунё тартиби" деб ҳам атайдилар - rules-based order) — давлатлар ўртасида мажбуриятлар, тамойил ва нормаларга асосланган муносабатлар тизимидир. Улар заминида халқаро ҳуқуқ ва Бирлашган Миллатлар ташкилоти, БМТ Бош Ассамблеяси ва Хавфсизлик Кенгашига ўхшаш халқаро институтлар ётади.

БМТ низоми мамлакатлар ўртасидаги муносабатларнинг фундаментал қонун-қоидаларини белгилаб беради: мисол учун суверенитет ва ҳудудий яхлитликни уҳрмат қилиш, можароларни тинч йўл билан ҳал этиш ва куч қўллашдан воз кечиш. Шунингдек, инсон ҳуқуқларини ҳурматни талаб қилади. Ушбу келишувни БМТга аъзо мамлакатларнинг ҳаммаси -193 давлат имзолаган.

Аммо либерал жаҳон тартиби эркин савдо, Жаҳон Савдо ташкилоти, Халқаро Валюта жамғармаси ва Жаҳон Банкидек қатор қадриятларни ҳам назарда тутади.

Либерал дунё тартибининг мафкуравий устқурмаси ҳам бор, ушбу ғояга кўра, Ғарб либерал демократияси - бошқарувнинг энг мукаммал шаклидир.

Бу тартибнинг гуллаб-яшнаши 1990-йилларга тўғри келди. "Совуқ уруш" тугаганидан кейин Ер сайёрасининг уч қитъасида иқтисодий ислоҳотларни, қоғозда бўлса ҳам, демократик ислоҳотларни бошладилар.

Кўп мамлакатлар либерал қадриятларга фақат қоғоздагина риоя қилдилар. Бироқ глобал бозорга йўл очилгани муносабати билан кўплаб ривожланаётган мамлакатлар бойиб кетдилар. Мисол учун, Хитой ЯИМи охирги бир неча ўн йилликда ўртача 9% ўсди. Ирландия, Жанубий Корея, Аргентина, Чили ва бошқалар.

Кўпгина мураккаб ва қонли урушлар ҳам ўша пайтга келиб якун топди - БАСК бўлгинчилари билан Испания ҳукумати ўртасидаги, Шимолий Ирландиядаги ўттиз йиллик можаро, Эритрея мустақиллиги учун 13 йиллик уруш ва Ливандаги ўн беш йиллик фуқаролар уруши ва ҳоказолар. Бу можароларнинг аксари бевосита ёки билвосита АҚШ билан СССР ўртасидаги "Совуқ уруш" замонидаги қарама-қаршиликка боғланган эди.

"Совуқ уруш" ниҳоясига етганидан кейин дунёда битта қудратли давлат қолди, у можароларда мамлакатлар ўртасидаги воситачи сифатида ўртага чиқа бошлади. 1990 йилдан 2015 йилгача 1100 дан зиёд сулҳ келишуви имзоланди.

Халқаро ҳуқуқ бузилиши БМТ Бош Ассамблеяси ёки БМТнинг Халқаро Суди томонидан эътироф этилиши керак. Бунинг ортидан БМТ Хавфсизлик Кенгашининг иқтисодий санкциялар ёки ҳатто ҳарби кучни ишга солиш қарори қабул қилиниши мумкин.

Лекин аслида санкциялар ва ҳарбий аралашувлар БМТ мандатисиз ҳам қўллаб келинди, бундай амалиётни Россия бир неча йиллардан буён танқид қилиб келади.

2007 йилдаги Мюнхен халқаро конференцияда маъруза қилган Россия Президенти Владимир Путин шундай деганди: "БМТ қабул қилган қарор асосида қўлланган кучни легитим ҳисоблаш мумкин. Ва Бирлашган Миллатлар ташкилотини НАТОга, Европа Иттифоқига алмаштириш керак эмас".

Аммо 2014 йилдан буён Путиннинг ўзи БМТ санкциясиз куч қўллаб келади. Ғарб нуқтаи назарича, айнан Россиянинг Украинага қарши тажовузи "Совуқ уруш" замонидан буён дунё тартибининг энг қўпол поймол этилиши бўлди.

"[либерал дунё] тартибининг уч асосий таомйили бузилди. Биринчиси — ҳудудий чегараларни ўзгартириш мақсадида куч қўлламаслик. Иккинчиси, тинч фуқароларга уруш воситаси сифатида зўравонликни қўллаш мумкин эмас. Учинчиси, ядровий қуролни ишга солиш билан пўписа қилмаслик. Путин юқоридаги икки пунктни бажарди, учинчиси билан таҳдид қилди. Демак, бу қонунларга асосланган тартибнинг ҳақиқий инқирозидир", - деди Financial Times газетасига Принстон университети профессори Жон Айкенберри.

Ғарб танқидига жавобан либерал дунё тартибини танқид қилишни Россия дипломатияси ўзининг севимли мавзусига айлантирди. Россия Ташқи ишлар вазири Сергей Лавров фикрича, бу халқаро ҳуқуқ ва БМТ институтларидан воз кечиш, улар ўрнини ҳеч қандай битимлар билан мустаҳкамланмаган ўзбошимча қонунлар билан алмаштиришни назарда тутади.

Москва 1999 йилдаги Югославия бомбардимонларини, 2003 йили Ироққа бостириб кирилганини, 2008 йили Косово мустақиллиги тан олинишини БМТ Хавфсизлик Кенгаши мандати бўлмаган ва БМТ низомининг бузилиши ҳисобланадиган АҚШ ва НАТО амаллари деб мисол келтиради.

Замонавий дунё тартибининг энг охирги синови АҚШнинг Исроил билан Ҳамас ўртасидаги конфликтда эгаллаган мавқеси бўлди: кўп мамлакатлар Исроилни ҳарбий қўллаб-қувватлагани учун Байден маъмуриятини кескин танқид қилдилар, Вашингтонни ўн минглаб фаластинликлар ўлимига бефарқликда айбладилар.

"Бу иккиюзламачилик, икки хил стандартнинг яққол кўриниши, — деди Washington Post рўзномасига берган интервюсида НАТО аъзоси ҳисобланган Туркия парламенти спикери Нўъмон Куртулмуш. — Бу ўзига хос ирқчилик — агар фаластинлик қурбонлар украиналик қурбонларга тенглаштирилмас экан, бу инсоният ичида қандайдир иерархия яратилаётганини англатади. Буни қабул қилиб бўлмайди".

Либерал дунё тартибининг атоқли назариячиси Айкенберри ушбу тартиб "Қўшма Штатларига, Америка доллари, Америка иқтисодига боғланганини" ва БМТ Хавфсизлик Кенгашига қараганда ҳам НАТОга, Америка бошқарадиган бошқа иттифоқларга кўпроқ ён босишини тан олади. У буни АҚШнинг "либерал гегемонияси" деб таърифлайди.

Гегемондан ревизионистга

Мавжуд халқаро муносабатларни қайта кўриб чиқишни хоҳлаётган давлатларни одатда ревизионист деб аташади. Одатда америкалик сиёсатчи ва экспертлар Хитой ва Россиянинг жаҳон саҳнасида АҚШ вазнини камайтириш ҳаракатларини шундай таърифлайдилар.

Трампнинг президентлиги биринчи муддати пайти қабул қилинган муҳим ҳужжатда Америка гуллаб-яшнаши йўлидаги асосий қаршиликлардан бири сифатида ревизионист давлатлар билан рақобат тилга олинган эди.

"Хитой ва Россия ўзларининг авторитар моделларига мос дунёни барпо этишни ва ўзга мамлакатларнинг иқтисодиёт, дипломатия ва хавфсизлик борасидаги қарорларига вето ҳуқуқини қўлга киритишни хоҳлайдилар", дейилади АҚШ Мудофаа вазирлигининг миллий хавфсизлик Стратегисида.

Лекин охирги ойларда АҚШ жаҳон саҳнасидаги асосий ревизионистга айланаяпти, деб ҳисоблайди профессор Айкенберри. Трамп режасига "либерал жаҳон тартибидаги деярли барча унсурларни" қайта кўриб чиқиш киради — савдо ва иттифоқчилари билан муносабатлардан тортиб демократик давлатлар ўртасидаги бирдамлик ва инсон ҳуқуқлари ҳимоясигача, деб айтди у Financial Timesга берган интервюсида.

"Менинг маъмуриятим бундан олдинги маъмуриятларнинг ташқи сиёсатдаги муваффақиятсизликлари, тўғрисини айтганда, ўтмиш билан алоқаларни буткул кесмоқчи", деди Президент Трамп. Янги маъмуриятнинг бошқа кўп радикал ўзгаришларидан фарқли ўлароқ, Америка Конгресси ва суд тизими Трампни бу йўлдан қайтаролмайди, чунки ташқи сиёсатни белгилаш президент ваколатига киради.

Январ ойида Давлат департаменти раҳбари Марко Рубио либерал жаҳон тартиби миллий манфаатларга асосланган ташқи сиёсат ўрнини босиши мумкин деб ҳисоблайдиганларни танқид қилди. "Бу нафақат фантазия, балки хавфли адашиш", — деди АҚШ Сенатидаги чиқишида Рубио.

Айнан АҚШ миллий манфаатлари мантиғи билан тушунтиради Россия билан муносабатлар нормаллаштирилаётганини Трамп маъмурияти. "Ушбу конфликтнинг давом этиши Россия учун ёмон, Украина учун ёмон ва Европа учун ёмон. Лекин энг муҳими, Қўшма Штатлар учун ёмон", — деб ёзди вице-президент Жей Ди Вэнс.

Ўзининг январ ойидаги инаугурация нутқида Трамп Американинг дунёдаги энг қудратли давлат мақомини қайта тиклашга, Панама канали устидан назоратни қайта қўлга олишга ва АҚШ ҳудудларини кенгайтиришга ваъда берди.

Бироқ ҳозирча Трампнинг дипломатик инқилоби янги президент сиёсатидаги энг дастакланмаётган соҳа бўлиб қолмоқда. Яқинда Gallup ўтказган жамоатчилик фикрини ўрганиш натижаларидан маълум бўлишича, америкаликларга ҳаммасидан ҳам кўра кўпроқ Трампнинг иммиграция сиёсати ёқаяпти, энг ёқмаётгани эса унинг Украина урушига ҳамда Фаластин-Исроил конфликтига нисбатан тутаётган мавқеси бўлаяпти. Айни пайтда америкаликларнинг 65% и Украинани иттифоқчи ва АҚШга дўст мамлакат деб билади, 47%ининг Президент Володимир Зеленскийга нисбатан муносабати яхши.

"2025 йил февралида айнан Қўшма Штатлари қонунларга таянган дунё тартибига таҳдид солаяпти", — деди Би-би-сига берган интервюсида Оксфорд Университетидаги Муқаддас Антоний коллежининг Россия ва Евроосиё тадқиқотлари илмий ходимаси Жули Нютон.

Бунинг мисоллари сифатида Нютон хоним АҚШнинг Украинадан табиий ресурсларини беришни талаб қилганини, Россия билан муносабатларни яхшилаётганини, Трампнинг Зеленскийни танқид қилганини, Трамп сафдошлари томонидан Европадаги ўнг қанот партиялар қўллаб-қувватланаётганини тилга олади.

24 феврал куни Россиянинг Украинага босқин бошланганининг уч йиллигига бағишланган БМТ Бош Ассамблеяси резолюциясида Россия тажовузи ва Украина ҳудудини оккупация қилгани қораланган, бироқ АҚШ бу резолюцияга қарши овоз берди.

Бу резолюция ўрнига Америка дипломатлари "Россия Федерацияси ва Украина ўртасидаги можарода инсонларнинг фожеали ҳалок бўлгани муносабати билан таъзия" изҳор этилган ўз матнларини таклиф этдилар. Трамп эса Путин билан Вашингтон ва Москва ўртасидаги иқтисодий алоқаларни қайта тиклаш масаласини муҳокама қилаётганини айтди.

"Кимгадир бу нарса Мюнхен тил бириктирувини, кимгадир эса Молотов-Риббентроп келишувини эслатади. Лекин Трампнинг дипломатик инқилоби Хелсинки битимлари тамойилларини бузади ва АҚШни ўз иттифоқчилари кўзи ўнгида рақибга айлантиради", — дейди Жули Нютон.

1975 йилги Хелсински келишувлари — АҚШ, СССР ва Европа давлатлари ўртасидаги ҳудудий яхлитлик, чегараларни бузмаслик, бир-бирининг ички ишларига аралашмаслик тамойиллари урғуланган келишувлар бўлган эди.

Мюнхен тил бириктируви ёки Ялта конференцияси

"Трамп худди Путиндек — XIX асрдаги империалистдек фикрлайди", — дейди АҚШдаги Жон Хопкинс Университетидаги Ҳенри Киссинжер номидаги дунё сиёсати маркази хизмат кўрсатган профессори Сергей Радченко.

Тарихчи сўнгги ҳодисаларни 1945 йилдаги Ялта конференциясига қиёслайди. Ўшанда Иккинчи Жаҳон уруши ғолиблари — СССР, АҚШ ва Буюк Британия — Европани бўлиб олиш ва ўз таъсирлари доирасига киритишга келишиб олган эдилар. Бугунги кунда Европа жаҳоннинг энг бой давлатлари жамланган ва орасида икки ядровий қудрат мавжуд қитъага айланган.

"Европада Россияга босим ўтказиш учун иқтисодий куч ва иқтисодий воситалар бор. Трамп ўзининг Путин билан мулоқотларида қанчалар чуқурлашмасин, бунинг ортидан Европа мамлакатларининг Россия билан муносабатларини нормаллаштиришларини тасаввур қилиш қийин", — деди Би-би-си билан суҳбатда Сергей Радченко.

Либерал дунё тартиби тугади дейишга ҳали эрта, дейди Atlantic Councilдаги Евроосиё маркази директори Шелби Магид. Ҳозирча АҚШ Россияга жорий қилган санкциялар ўз кучида турипти ва Трамп маъмурияти Украина уруши якунланганидан кейин бу санкцияларни олиб ташламоқчи эканлигини билдираяпти.

"Мен муддатидан илгари ва хавфли нормализация хавфи борлигига қўшиламан. Охир-оқибат дунё тартибига узоқ муддатли таъсир уруш қандай якунланиши ва тинчлик таъминланишига боғлиқ бўлади", деди Шелби Магид".