ทักษิณ ชินวัตร: พลิกระเบียบราชทัณฑ์-คุยนักกฎหมาย อดีตนายกฯ อาจติดคุกจริงไม่ถึงปี

ทนายความของนายทักษิณ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรี อยู่ระหว่างศึกษาและเตรียมการทางกฎหมาย หนึ่งในนั้นคือการขอ “พักโทษ” หลังอดีตนายกฯ ได้รับพระราชทานอภัยลดโทษเหลือ 1 ปี

ในระหว่างนี้ นายทักษิณจะยังเข้ารับการรักษาตัวที่ รพ.ตำรวจ ตามการเปิดเผยของทนายความประจำตัวของเขา

นายวิญญัติ ชาติมนตรี กล่าวกับบีบีซีไทยภายหลังเข้าเยี่ยมลูกความ และพูดคุยกับนายแพทย์ใหญ่ รพ.ตำรวจ ช่วงบ่ายวันนี้ (4 ก.ย.) โดยบอกว่าแพทย์ “จะขอดูอาการวันต่อวัน แต่ถามว่าจำเป็นต้องอยู่ที่โรงพยาบาลหรือไม่ หมอประเมินว่ามีความจำเป็นต้องอยู่ในโรงพยาบาลต่อ เพื่อรักษาอาการป่วยของท่าน”

ก่อนหน้านี้เมื่อ 1 ก.ย. เว็บไซต์ราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่พระราชหัตถเลขาพระราชทานอภัยลดโทษให้นักโทษเด็ดขาดชาย (น.ช.) ทักษิณ ชินวัตร จากจำคุก 3 คดี รวมเวลา 8 ปี เหลือโทษจำคุก 1 ปี “เพื่อจะได้ใช้ความรู้ความสามารถ ประสบการณ์ช่วยเหลือและทำคุณประโยชน์แก่ประเทศชาติ สังคมและประชาชน สืบไป”

นายทักษิณเดินทางกลับไทยครั้งแรกในรอบ 15 ปี เมื่อ 22 ส.ค. ก่อนเข้าสู่กระบวนการมอบตัวรับโทษในเรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร

ผลตรวจร่างกายเบื้องต้นพบว่ามี 4 โรคประจำตัวรุมเร้า ในระหว่างอยู่ในเรือนจำพิเศษกรุงเทพฯ แดน 7 อาการป่วยเกิดกำเริบ มีอาการแน่นหน้าอก ความดันโลหิตสูง ประกอบกับเป็นโรคหัวใจ ทัณฑสถานโรงพยาบาลราชทัณฑ์ขาดเครื่องมือทางการแพทย์ที่มีศักยภาพ จึงตัดสินใจส่งรักษาตัวที่โรงพยาบาลตำรวจตั้งแต่เวลา 0.20 น. ของวันที่ 23 ส.ค. จนเกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์และกล่าวหาว่าไม่ได้ป่วยจริง

หลังจากนั้น นายทักษิณได้ทำหนังสือทูลเกล้าฯ ถวายฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษ

คำถามที่เกิดขึ้นคือ นายทักษิณต้องนอนในเรือนจำจริงกี่เดือนกี่วันถึงจะได้รับการปล่อยตัว? เขายังมีสิทธิได้รับการอภัยโทษในโอกาสพิเศษอื่น ๆ อีกหรือไม่? และเขาเข้าเกณฑ์ขอรับการพักโทษหรือไม่?

บีบีซีไทยรวบรวมข้อกฎหมาย และคำอธิบายจากนักกฎหมาย มาไว้ ณ ที่นี้ ซึ่งมีความเป็นไปได้ว่านายทักษิณอาจรับโทษจำคุกจริงไม่ถึง 1 ปี

ราชทัณฑ์ชี้ทักษิณเข้าข่ายพักโทษได้

“กรณีนายทักษิณเหมือนถูกศาลตัดสินให้จำคุก 1 ปี นักโทษที่ถูกตัดสินจำคุก 1 ปีมีสิทธิอะไร นายทักษิณก็มีสิทธิเช่นเดียวกันทุกประการ” นายวิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี ในฐานะกำกับดูแลกระทรวงยุติธรรม ให้สัมภาษณ์สื่อมวลชนเมื่อ 2 ก.ย.

รองนายกฯ มือกฎหมายของรัฐบาลรักษาการขยายความคำว่า “สิทธิ” ที่นักโทษเด็ดขาดทักษิณจะได้รับเอาไว้ 2 กรณี

สื่อหลายสำนัก อาทิ ไทยรัฐ และไทยโพสต์ รายงานโดยอ้างคำกล่าวของนายณรงค์ จุ้ยเส่ย รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ ฝ่ายปฏิบัติการ ระบุว่า ที่นายวิษณุกล่าวถึงกรณีอาจเข้าข่ายการขอพักโทษตามโครงการต่าง ๆ ของกรมราชทัณฑ์ หนึ่งในนั้นคือโครงการพักการลงโทษกรณีมีเหตุพิเศษ เนื่องจากเจ็บป่วยร้ายแรงหรือพิการ หรือมีอายุตั้งแต่ 70 ปีขึ้นไป “ในส่วนนี้มองว่าอาจเข้าข่ายตามโครงการดังกล่าว เป็นอำนาจคณะอนุกรรมการที่จะต้องพิจารณาว่าจะได้รับการพักโทษหรือไม่”

รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์กล่าวต่อว่า ส่วนรูปแบบการพักโทษ อาจเป็นการกักตัวอยู่ในที่พักโดยติดอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ในการติดตามตัว หรือกำไล EM หรือสถานที่ต่าง ๆ โดยการควบคุมของกรมราชทัณฑ์

นายณรงค์กล่าวว่า ขณะนี้นายทักษิณยังไม่ได้ยื่นเรื่องขอพักโทษมาที่กระทรวงยุติธรรมหรือกรมราชทัณฑ์ หากยื่นเรื่องขึ้นมาจะต้องนำเข้าคณะอนุกรรมการพิจารณาว่าจะเข้าเกณฑ์การพักโทษหรือไม่ เป็นสิ่งที่ไม่สามารถก้าวล่วงได้ เพราะเป็นดุลพินิจคณะอนุกรรมการ และกระทรวงยุติธรรม

“นักโทษเด็ดขาดชั้นดี” และเงื่อนไขพักโทษ

ในการขอพักการลงโทษมีกฎระเบียบซึ่งออกตามความในพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) ราชทัณฑ์ พ.ศ. 2560 อย่างน้อย 3 ฉบับ ที่นายทักษิณจำเป็นต้องเข้าหลักเกณฑ์เสียก่อนถึงจะมีสิทธิยื่นขอพักการลงโทษได้ ไม่ว่าจะเป็น การพักการลงโทษกรณีปกติ หรือพักการลงโทษกรณีมีเหตุพิเศษ

สำหรับ การพักการลงโทษ (Parole) หมายถึง การปล่อยตัวนักโทษเด็ดขาดออกมาอยู่นอกเรือนจำก่อนครบกำหนดโทษภายใต้เงื่อนไขการคุมประพฤติ

ฉบับแรก กฎกระทรวงกำหนดประโยชน์ของนักโทษเด็ดขาด และเงื่อนไขที่นักโทษเด็ดขาดซึ่งได้รับการลดวันต้องโทษจำคุกหรือการพักการลงโทษและได้รับการปล่อยตัวต้องปฏิบัติ พ.ศ. 2562 ประกอบกฎกระทรวงกำหนดประโยชน์ของนักโทษเด็ดขาดฯ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2564 ออกตามความในพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) ราชทัณฑ์ พ.ศ. 2560

กฎกระทรวงนี้ กำหนดให้นักโทษเด็ดขาดซึ่งได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุดมาแล้วไม่น้อยกว่า 6 เดือน หรือ 1 ใน 3 ของกำหนดโทษตามหมายศาลในขณะนั้นแล้วแต่อย่างใดจะมากกว่า อาจได้รับการพักโทษ

กรณีนี้เป็นการพักโทษตามปกติ ซึ่งกำหนดเงื่อนไขด้วยว่า ต้องเป็นนักโทษเด็ดขาดตั้งแต่ชั้นกลางขึ้นไป อาจได้รับการพักการลงโทษไม่เกิน 1 ใน 3 ของกำหนดโทษที่ระบุไว้ในหมายแจ้งโทษเด็ดขาด ทั้งนี้หากมีการพระราชทานอภัยโทษ ให้ถือกำหนดโทษตามหมายแจ้งโทษเด็ดขาดฉบับหลังสุด

หากนำมาเทียบเคียงกับกรณีนายทักษิณ จะเข้าข่ายขอพักโทษกรณีปกติได้ก็ต่อเมื่อจำคุกครบ 6 เดือน และขอพักการลงโทษได้ 4 เดือน จากโทษทั้งหมด 1 ปี นั่นหมายความว่านายทักษิณต้องติดคุกจริง 8 เดือนถึงจะได้รับการพักโทษ

ฉบับที่สอง ประกาศกรมราชทัณฑ์ เรื่อง หลักเกณฑ์การคัดเลือกนักโทษเด็ดขาดเข้าโครงการพักการลงโทษกรณีมีเหตุพิเศษ เนื่องจากเจ็บป่วยร้ายแรง พิการ หรือมีอายุตั้งแต่ 70 ปีขึ้นไป พ.ศ. 2563

ประกาศนี้ กำหนดเงื่อนไขว่าต้องเป็นนักโทษเด็ดขาดตั้งแต่ชั้นกลางขึ้นไป ต้องโทษมาแล้วไม่น้อยกว่า 1 ใน 3 ของกำหนดโทษตามหมายแจ้งโทษเด็ดขาด และต้องมีผู้อุปการะคุณและยินดีอุปการะคุณ

กรณีนี้เป็นการพักโทษกรณีมีเหตุผลพิเศษ โดยคณะอนุกรรมการเพื่อพิจารณาวินิจฉัยการพักการลงโทษ จะเป็นผู้พิจารณาเป็นราย ๆ ไป ทั้งนี้หากอ้างเหตุเจ็บป่วยร้ายแรง ต้องเป็นโรคที่ไม่สามารถรักษาให้หายขาด เป็นผู้ป่วยที่ต้องได้รับการดูแลรักษาอย่างใกล้ชิด หรืออยู่ในภาวะวิกฤตเสี่ยงต่อการเสียชีวิต หรือก่อให้เกิดความพิการ การถุกคุมขังในเรือนจำจะส่งผลเสียต่อสุขภาพ ทำให้เกิดอันตราย และทำให้มีโอกาสเสียชีวิตได้ ที่สำคัญคือต้องมีหลักฐานรับรองจากแพทย์ 2 คน

แต่ถ้าอ้างเหตุเป็นผู้สูงอายุ 70 ปีขึ้นไป ต้องมีผลการประเมินตามแบบประเมินคักรองปัญหาสุขภาพระยะยาวในชุมชน กรมอนามัย และมีโทษจำคุกเหลือไม่เกิน 10 ปี

หากนำมาเทียบเคียงกับกรณีนายทักษิณ วัย 74 ปี และมีอาการป่วย 4 โรคเรื้อรัง น่าจะมีคุณสมบัติพื้นฐานเข้าข่ายขอพักโทษกรณีพิเศษได้ แต่กว่าจะยื่นขอพักการลงโทษได้ เขาต้องติดคุกก่อน 4 เดือน จากทั้งหมด 1 ปี

ฉบับที่สาม ระเบียบกรมราชทัณฑ์ว่าด้วยหลักเกณฑ์และวิธีการจำแนกลักษณะผู้ต้องขังและการแยกคุมขัง การเลื่อนหรือลดชั้นนักโทษเด็ดขาด การลดวันต้องโทษจำคุกและการพักการลงโทษ พ.ศ. 2559 ซึ่งแบ่งนักโทษเด็ดขาดออกเป็น 6 ชั้น (ดีเยี่ยม, ดีมาก, ดี, กลาง, เลว, เลวมาก) ทั้งนี้นักโทษเด็ดขาดที่เข้าใหม่จะถูกจัดอยู่ใน “ชั้นกลาง” จนกว่าจะมีการเลื่อนหรือลดชั้น

ในแต่ละปี นักโทษเด็ดขาดที่มีกำหนดโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี จะได้รับการเลื่อนชั้นปีละ 3 ครั้ง (วันสิ้นเดือน เม.ย., ส.ค. และ ธ.ค.) ส่วนนักโทษเด็ดขาดที่มีกำหนดโทษเกินกว่า 3 ปี และต้องรับโทษจำคุกหลายคดี ให้เลื่อนชั้นได้ปีละ 2 ครั้ง (วันสิ้นเดือน มิ.ย. และ ธ.ค.)

แม้เดิม นายทักษิณต้องรับโทษจำคุก 8 ปีตามคำพิพากษาศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง แต่เมื่อมีพระราชทานอภัยลดโทษเหลือเพียง 1 ปี ก็ทำให้เขาเข้าหลักเกณฑ์ได้เลื่อนชั้นในแบบแรก (นักโทษเด็ดขาดที่มีกำหนดโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี)

นักกฎหมายอาญารายหนึ่งอธิบายกับบีบีซีไทยว่า การพระราชทานอภัยลดโทษมีผลย้อนหลังไปตั้งแต่วันแรกที่ผู้ต้องขังรับโทษ ซึ่งทันทีที่นายทักษิณเดินทางกลับไทยและเข้าเรือนจำไปเมื่อ 22 ส.ค. เขามีสถานะเป็น “นักโทษเด็ดขาดชั้นกลาง” หากตีความโดยยึดตามระเบียบปฏิบัติของราชทัณฑ์ นั่นเท่ากับว่า นายทักษิณจะมีโอกาสได้รับการปรับชั้นเป็น “นักโทษเด็ดขาดชั้นดี” โดยอัตโนมัติตามวงรอบเมื่อ 31 ส.ค. เนื่องจากมีโทษเหลือไม่ถึง 3 ปี แต่ถ้านายทักษิณเข้าเรือนจำตั้งแต่เดือน ก.ย. กว่าจะได้รับการปรับชั้นเป็นนักโทษชั้นดี ก็ต้องรอวันสิ้นเดือน ธ.ค.

ชั้นนักโทษถือเป็นหนึ่งในเงื่อนไขสำคัญในการพิจารณาพักการลงโทษ โดยต้องเป็นนักโทษเด็ดขาด “ชั้นดี” ขึ้นไปเท่านั้น ต้องโทษจำคุกเป็นครั้งแรก และผ่านการคัดเลือกจากคณะกรรมการที่มีผู้บัญชาการเรือนจำเป็นประธาน จากนั้นขอความเห็นชอบจากคณะกรรมการพักการลงโทษที่มีปลัดกระทรวงยุติธรรมเป็นประธาน และได้รับการอนุมัติจาก รมว.ยุติธรรม

นอกจากนี้ต้องไม่เคยประพฤติผิดวินัย หรือขณะอยู่ในเรือนจำมีความประพฤติดี และถ้าเป็นผู้ต้องขังสูงวัย มีอาการเจ็บป่วยหรือมีโรคเรื้อรัง ก็จะเป็นอีกปัจจัยประกอบการพิจารณาในกรณีนายทักษิณ หากเข้าข่ายได้รับการพิจารณาพักโทษกรณีมีเหตุพิเศษ กระบวนการจะเริ่มจาก

ส่วนขั้นตอนปฏิบัติหลังได้รับการพักโทษแล้ว ราชทัณฑ์จะนำตัวไปรายงานต่อเจ้าพนักงานคุมประพฤติภายใน 3 วัน เพื่อกำหนดนัดหมายวัน-เวลาในการรายงานตัวทุกเดือนจนกว่าจะครบกำหนดโทษ ส่วนจำเป็นต้องติดกำไล EM หรือไม่นั้น ขึ้นอยู่กับดุลพินิจของพนักงานคุมประพฤติ

กรณีนายทักษิณหากจะไม่ใส่กำไลอีเอ็ม ก็สามารถอ้างเหตุผลเรื่องเป็นผู้ต้องขังสูงวัย, มี 4 โรคเรื้อรัง, เคยดำรงตำแหน่งนายกฯ, สำนึกในการกระทำความผิด เข้าสู่กระบวนการยุติธรรม รวมถึงไม่มีพฤติการณ์หลบหนี

สำหรับบุคคลมีชื่อเสียงที่เคยได้รับการพักโทษและออกมาใช้ชีวิตอยู่ภายนอกเรือนจำ อาทิ

ลุ้นอภัยโทษเป็นการทั่วไป

นอกจากรอขอพักการลงโทษ นายทักษิณอาจพ้นโทษและได้รับการปล่อยตัวทันที ในกรณีมี พ.ร.ฎ.พระราชทานอภัยโทษเป็นการทั่วไปเนื่องในโอกาสสำคัญ ตามการถวายคำแนะนำของคณะรัฐมนตรี (ครม.) แต่เรื่องนี้ถือเป็นพระราชอำนาจ

ในการดำเนินการ จะมีการแต่งตั้งคณะกรรมการพิจารณาการพระราชทานอภัยโทษ โดยมีปลัดกระทรวงยุติธรรมเป็นประธาน เพื่อกำหนดหลักเกณฑ์ในการตรา พ.ร.ฎ.พระราชทานอภัยโทษให้แก่ผู้ต้องขัง รวมทั้งให้ข้อคิดเห็นและข้อเสนอแนะต่าง ๆ ก่อนเสนอร่าง พ.ร.ฎ. เพื่อขอความเห็นชอบจาก ครม. แล้วให้นายกฯ นำความขึ้นกราบบังคัมทูลฯ เพื่อทรงลงพระปรมาภิไธยใน พ.ร.ฎ.พระราชทานอภัยโทษ ประกาศใช้บังคับต่อไป

โดยปกติ บัญชีรายชื่อผู้ได้รับพระราชทานอภัยโทษ พร้อมรายละเอียดต่าง ๆ จะปรากฏเป็นเนื้อหาแนบท้าย พ.ร.ฎ.พระราชทานอภัยโทษ

สำหรับวาระสำคัญที่ถูกพูดถึงกันมากในเวลานี้คือ 13 ต.ค. วันคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (ร. 9) และ 5 ธ.ค. วันคล้ายวันพระราชสมภพของ ร.9

ศ.ดร.สุรศักดิ์ ลิขสิทธิ์วัฒนกุล อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) กล่าวกับบีบีซีไทยถึงหลักการในการพระราชทานอภัยโทษเป็นการทั่วไปว่า จะนำมาใช้เมื่อเกิดปัญหาผู้ต้องขังล้นคุก โดยกรมราชทัณฑ์ในฐานะหน่วยงานที่คุมตัวเลขผู้ต้องขังในเรือนจำต่าง ๆ จะเสนอ ครม. จากนั้น ครม. ถวายคำแนะนำให้พระราชทานอภัยโทษบุคคลทั่วไป

ศ.ดร.สุรศักดิ์ ซึ่งเป็นอดีตคณบดีคณะนิติศาสตร์ มธ. กล่าวว่า ในรัชสมัยในหลวง ร.10 มี พ.ร.ฎ.พระราชทานอภัยโทษเป็นการทั่วไปมาแล้ว 7 ครั้ง ครั้งแรกเกิดขึ้นเนื่องในโอกาสแรกนับแต่ขึ้นทรงราชย์สืบราชสันตติวงศ์ พ.ศ. 2559 ครั้งที่สองเกิดขึ้นในโอกาสพระราชพิธีบรมราชภิเษก พ.ศ. 2562 จากนั้นเป็นการพระราชทานอภัยโทษ “ด้วยเหตุผลพิเศษเพราะเรือนจำแน่น และเกิดการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19”

ศ.ดร.สุรศักดิ์ชี้ว่า หากดูในเชิงผลของการออก พ.ร.ฏ.อภัยโทษเป็นการทั่วไป จะมี 3 อย่าง

ทักษิณ “จำเป็นต้องอยู่ รพ.-ขอดูอาการวันต่อวัน”

นายวิญญัติ ชาติมนตรี ทนายความประจำตัวนายทักษิณ กล่าวกับบีบีซีไทยว่า ภายหลังมีพระราชหัตถเลขาพระราชทานอภัยลดโทษให้แก่นายทักษิณ ทางทีมทนายก็ต้องศึกษาและเตรียมดำเนินการในเรื่องที่เกี่ยวข้องว่าในโทษ 1 ปีที่เหลือเข้าเกณฑ์อะไรบ้าง ขอพักโทษได้หรือไม่ ขอปล่อยชั่วคราวได้หรือไม่ และนับเวลาอย่างไรตามกฎระเบียบของราชทัณฑ์

“เรื่องการปล่อยตัวทันทีเป็นไปไม่ได้ เพราะท่านมีอาการป่วย และยังเป็นผู้ต้องถูกคุมขังทางคดี” นายวิญญัติกล่าว

ทนายความอดีตนายกฯ กล่าวด้วยว่า ในการพิจารณาหลักเกณฑ์ต่าง ๆ เป็นหน้าที่ของกรมราชทัณฑ์ หากเห็นว่านายทักษิณเป็นหนึ่งในบรรดาผู้ต้องขังที่มีคุณสมบัติครบถ้วนตามเกณฑ์พักโทษ ก็จะมีการแจ้งสิทธิให้ผู้ต้องขังรับทราบ ส่วนการใช้สิทธิหรือไม่ ขึ้นอยู่กับนายทักษิณ

ปัจจุบัน นายทักษิณเข้าพักรักษาตัวอยู่ที่อาคารมหาภูมิพลราชานุสรณ์ 88 พรรษา รพ.ตำรวจ โดยนักโทษชายรายนี้ถูกย้ายจากเรือนจำพิเศษกรุงเทพฯ มานอนที่ รพ. ได้ 13 วันแล้ว

บ่ายวันนี้ (4 ส.ค.) นายวิญญัติได้เข้าเยี่ยมอดีตนายกฯ ก่อนเปิดเผยว่า ได้พูดคุยกับนายแพทย์ใหญ่ รพ.ตำรวจ โดยให้รายละเอียดได้เพียงว่า นายทักษิณกำลังรักษาตัวจริง ๆ ตามแผนการรักษา

“หมอไม่ได้ชี้แจงชัดเจนว่าเป็นอย่างไร จะขอดูอาการวันต่อวัน แต่ถามว่าจำเป็นต้องอยู่ที่โรงพยาบาลหรือไม่ หมอประเมินว่ามีความจำเป็นต้องอยู่ในโรงพยาบาลต่อ เพื่อรักษาอาการป่วยของท่าน” นายวิญญัติ กล่าว

ในการตรวจรักษาอดีตนายกฯ นายวิญญัติ บอกว่า แพทย์ รพ.ตำรวจเป็นผู้ประเมินอาการ แล้วแจ้งข้อมูลให้ราชทัณฑ์ทราบทุกวัน ไม่เช่นนั้นจะถูกกล่าวหาว่า “เป็นการใช้สิทธิไม่สอดคล้องกับความเป็นจริง ใช้โอกาสให้ได้อยู่โรงพยาบาลหรือเปล่า ดังนั้นหมอต้องแจ้งราชทัณฑ์”

วันเดียวกัน มีญาติมาเยี่ยมนายทักษิณ อาทิ อุ๊งอิ๊ง-แพทองธาร ชินวัตร และ เอม-พินทองทา คุณากรณ์วงศ์ บุตรสาวทั้งสองคน ซึ่งเป็น 2 จาก 10 รายชื่อที่นายทักษิณยื่นคำร้องไปในวันที่กรมราชทัณฑ์เปิดให้ญาติและครอบครัวเข้าเยี่ยมได้ครั้งแรก 28 ส.ค. ซึ่งทนายความอดีตนายกฯ บอกว่าบัญชี 10 บุคคลเข้าเยี่ยมจะมีผลไปอีก 30 วันนับจากวันยื่นรายชื่อผู้เข้าเยี่ยมครั้งแรก