Ripoti ya Tume ya Zondo ya Afrika Kusini: Kashfa, uonevu na hofu

Inasomeka kama kitabu cha mchezo cha jinsi ya kufisidi serikali.

Kashfa na mchakato wa kimfumo wa kuwaondoa wafanyakazi wakuu kutoka idara muhimu za serikali na mashirika ya serikali yenye faida kubwa, kisha kuwaweka washirika wa karibu na maafisa wanyenyekevu vilikuwa alama za muhula wa miaka tisa wa Jacob Zuma kama rais wa Afrika Kusini, ripoti imegundua.

Katika ripoti yake kubwa yenye kurasa 874 kuhusu tuhuma za ufisadi wa hali ya juu chini ya Zuma, Jaji Raymond Zondo aligundua kuwa rais huyo wa zamani aliendeleza maslahi ya familia ya Gupta mzaliwa wa India na washirika wake wa karibu kwa gharama ya watu wa Afrika Kusini.

Zuma na familia ya Gupta hapo awali walikana kufanya makosa yoyote.

Uchunguzi uligundua kuwa kulikuwa na mifumo ya unyanyasaji katika kila hatua ya ununuzi wa umma na kwamba utawala ulianguka katika kampuni za serikali.

Mchakato huo, unaojulikana kama "state capture", unaelezea aina ya ufisadi ambapo wafanyabiashara na wanasiasa wanafanya njama ya kushawishi mchakato wa kufanya maamuzi wa nchi ili kuendeleza maslahi yao binafsi.

Wana-Gupta, ambao walihamia Afrika Kusini mwaka 1993, walikuwa umiliki mkubwa wa makampuni ambayo yalifanikiwa kupewa kandarasi nzuri na idara za serikali ya Afrika Kusini na makampuni yanayomilikiwa na serikali.

Pia waliajiri wanafamilia kadhaa wa Zuma - akiwemo mtoto wa kiume wa rais, Duduzane - katika nyadhifa za juu.

Mamlaka ya ushuru kulengwa

Jaji Zondo aligundua kuwa Huduma ya Mapato ya Afrika Kusini (Sars), ambayo wakati fulani ilichukuliwa kama taasisi ya ushuru ya hadhi ya kimataifa, ilikuwa moja ya idara muhimu zilizolengwa 'kukamata asasi zake za kiserikali' kwa sababu "uwezo wake wa uchunguzi na utekelezaji ulikuwa kikwazo kwa watu wanaohusika katika uhalifu uliopangwa" .

Chini ya uongozi wa Tom Moyane, mshirika wa Zuma, taasisi hiyo ilidhoofishwa kimfumo na kimakusudi, ripoti iligundua.

Zaidi ya wafanyikazi 2,000 wenye ujuzi wa hali ya juu walipotea, wakiwemo wachunguzi ambao walifukuzwa kupitia utamaduni ulioenea wa woga na uonevu.

"Zuma aliahidi kazi ya kamishna wa Sars kwa Tom Moyane vyema kabla ya uteuzi kufanywa licha ya mchakato unaoendelea wa kuchagua mtu anayefaa kutoka kwa idadi kubwa ya wagombea," ripoti hiyo ilisema.

"Hitimisho pekee linalowezekana ni kwamba shirika hilo lilitekwa kimakusudi na Rais Zuma na Bw Moyane walitekeleza majukumu muhimu katika kunasa Sars na kuisambaratisha jinsi ilivyofanywa wakati wa uongozi wa Bw Moyane kama Kamishna.

"Kilichotokea Sars hakikuepukika wakati Bw Moyane alipoingia huko. Alisambaratisha vipengele vya utawala kimoja baada ya kingine. Hii ilikuwa zaidi ya usimamizi mbovu tu. Ilikuwa ikichukua udhibiti wa Sars kana kwamba ilikuwa yake," iliendelea.

Tume inapendekeza Bw Moyane "ashtakiwe kwa uwongo kuhusiana na ushahidi wake wa uwongo uliowasilishwa bungeni."

Hakuna mapendekezo ya kumshtaki kwa ufisadi yaliyotolewa hadi sasa, wala hajatoa maoni yoyote kufuatia ripoti hiyo.

Shirika la ndege 'Kukumbwa na ulaghai'

Pia anayehusishwa pakubwa ni mshirika mwingine wa karibu wa Zuma na Mwenyekiti wa zamani wa Bodi ya Shirika la Ndege la Afrika Kusini (SAA), Dudu Myeni, mtoto wake Thalente, na maafisa wengine kadhaa wakuu wa zamani wa SAA.

Chini ya uangalizi wa Bi Myeni, SAA iliingia katika "chombo kilichokumbwa na ufisadi na ulaghai", ripoti hiyo inasema.

Jaji Zondo aligundua kwamba kulikuwa na "ushahidi mwingi na uliothibitishwa" kwamba Bi Myeni alikuwa akinufaika isivyo halali kutoka kwa rasilimali za Shirika la Usalama wa Taifa (SSA) na alifaidika na ulinzi wa watendaji wa siri, waliofunzwa ng'ambo katika mikakati ya kukabiliana na kijasusi na kukusanya taarifa za kijasusi.

Ripoti hiyo ilibainisha kuwa uhusiano wake na maafisa wakuu wa SSA ulifichua "jinsi Bi Myeni alikuwa na nguvu na jinsi alivyokuwa karibu na Rais Zuma".

Yeye hajatoa maoni.

Jaji Zondo alimshutumu Zuma kwa kuikimbia tume hiyo "kwa sababu alijua kuna maswali ambayo angeulizwa ambayo asingeweza kuyajibu. Hii ni kinyume cha uwajibikaji."

Zuma alikataa kushirikiana na uchunguzi huo, akisema kuwa Jaji Zondo alikuwa na upendeleo dhidi yake. Hii ilisababisha rais huyo wa zamani kufungwa Julai 2021 kwa kudharau mahakama.

Aliachiliwa kwa msamaha wa matibabu mnamo Septemba kabla ya kuamriwa kurudi gerezani na mahakama kuu mnamo Desemba.

Zuma amekata rufaa dhidi ya uamuzi huo na hivyo bado yuko kwenye msamaha.

Kesi za tume hiyo zilidumu kwa zaidi ya siku 400 katika kipindi cha miaka mitatu, huku mashahidi zaidi ya 300 wakifika. Zaidi ya kurasa milioni 1.7 za hati ziliwasilishwa kama ushahidi.

Vita vya kisheria viko mbele

Ingawa tume hiyo ni ya uchunguzi na haina mamlaka ya kuendesha mashtaka, kanuni iliyorekebishwa iliyopitishwa na Rais Cyril Ramaphosa mwishoni mwa Julai inaruhusu vyombo vya kutekeleza sheria kupata taarifa zilizopatikana katika tume hiyo.

Pia inaruhusu wafanyakazi wa tume kuajiriwa au kuteuliwa kwa misingi ya ushauri na vyombo vya sheria ili kuongeza kasi ya mashtaka.

Mamlaka ya Kitaifa ya Mashtaka imekuwa ikipambana kuwarudisha ndugu wa Gupta, Atul, Rajesh na Tony.

Kwa sasa hawajulikani walipo, baada ya kukimbilia Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE) mwaka 2018, muda mfupi baada ya Zuma kuondolewa madarakani.

Kuna uwezekano kwamba Zuma, Bw Moyane, Bi Myeni na wengine ambao wamehusishwa na ripoti ya Jaji Zondo watataka matokeo hayo kujaribiwa katika mahakama ya sheria - kwani ufichuzi huo si wa uhakika.

Kwa kuzingatia kile ambacho kimejiri katika miaka michache iliyopita katika kesi zinazohusiana na utekaji nyara wa serikali, vita vya muda mrefu vya kisheria vinaweza kuibuka.

Hii ilikuwa ni ripoti ya kwanza tu ya Jaji Zondo kuhusu tuhuma za rushwa chini ya Zuma. Nyingine mbili zitachapishwa kabla ya mwisho wa Februari.