Captagon: Biashara mpya ya dawa ya kulevya inayohusishwa na maafisa wa ngazi ya juu wa Syria

Na Emir Nader, mwandishi wa BBC wa habari za uchunguzi za kiarabu

Uhusiano mpya wa moja kwa moja kati ya biashara ya mabilioni ya dola za Captagon na wanajeshi wakuu wa Jeshi la Syria na familia ya Rais Bashar al-Assad umefichuliwa katika uchunguzi wa pamoja wa BBC Idhaa ya Kiarabu na mtandao wa uandishi wa habari za uchunguzi OCCRP.

Captagon ni dawa ya kulevya kama amfetamini ambayo imesumbua sana Mashariki ya Kati katika miaka ya hivi karibuni.

Katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita, BBC imepiga picha na majeshi ya Jordan na Lebanon, wakiangalia kampeni zao za kuzuia Captagon kupitishwa kinyemela kuvuka mipaka hadi nchi zao kutoka Syria.

Sasa dawa hiyo inapatikana Ulaya, Afrika na Asia.

Mwezi Machi, Uingereza, Marekani na Umoja wa Ulaya ziliweka vikwazo kwenye orodha ya watu - ikiwa ni pamoja na binamu wawili wa Rais Assad - wanaoshukiwa kuhusika na biashara ya Captagon.

Lakini uchunguzi wa BBC, ndani kabisa ya jimbo la narco-Syria, umepata ushahidi unaoonyesha kuhusika kwa maafisa wengine wakuu wa Syria pamoja na wale ambao tayari wamejumuishwa kwenye orodha hiyo.

Serikali ya Syria haijajibu ombi la BBC la kutaka maoni yake.

Hata hivyo, hapo awali imekana kuhusika na biashara ya dawa za kulevya.

Mnamo Julai 2022, katika mji wa Suweida kusini mwa Syria, makao makuu ya Raji Falhout, kiongozi wa wanamgambo wanaoshirikiana na serikali, yalizingirwa na kundi pinzani.

Walikuta mifuko ya kile kilichoonekana kuwa tembe za Captagon ikiwa imetayarishwa kwa ajili ya kusambazwa na mashine ambayo inaweza kutumika kubandika tembe, pamoja na kitambulisho cha Bw Falhout cha kijeshi cha Syria na simu ya mkononi iliyofunguliwa.

BBC iliweza kupata fursa ya kipee ya kuzifikia simu, ambazo zilikuwa na msururu wa jumbe kati ya Bw Falhout na mawasiliano ya Lebanon aliyoiita "Abu Hamza", ambapo walijadili ununuzi wa mashine ya kubana kidonge. Kuna gumzo kwenye simu kuanzia Agosti 2021, ambapo Bw Falhout na Abu Hamza walizungumza kuhusu kuhamisha mashine kutoka Lebanon hadi Syria.

Kwa kutumia nambari ya simu, BBC iligundua utambulisho halisi wa Abu Hamza - Hussein Riad al-Faytrouni. Tumeambiwa na waandishi wa habari wa ndani kwamba anahusishwa na Hezbollah, chama cha kisiasa cha Lebanon na kikundi cha wapiganaji chenye uhusiano wa karibu na serikali ya Syria.

Wapiganaji wa Hezbollah wamekuwa na mchango mkubwa katika kuisaidia serikali ya Syria kubadili hali ya vita vya wenyewe kwa wenyewe na wanaripotiwa kuwepo kote nchini Syria. Kwa muda mrefu wamekuwa wakishutumiwa kuhusika na ulanguzi wa dawa za kulevya, lakini wamekuwa wakikanusha.

Akizungumza nasi kutoka uhamishoni, mwandishi wa habari wa Syria kutoka eneo la Suweida alieleza: "Hezbollah inahusika lakini iko makini sana kutowafanya wanachama wake kuchukua jukumu muhimu katika kusafirisha na kusafirisha bidhaa hizo."

Hezbollah haikujibu ombi la BBC la kutoa maoni kuhusu Bw Faytrouni. Hapo awali walikanusha jukumu lolote katika utengenezaji na usafirishaji wa Captagon. Hatukuweza kufikia Bw Falhout au Bw Faytrouni kwa maoni.

Hiyo haikuwa mara pekee ya Hezbollah kuonekana katika uchunguzi wetu.

Baada ya miezi kadhaa ya maandalizi ya usalama BBC iliweza fursa ya nadra ya kufika kwa wanajeshi wa Syria katika jimbo la Aleppo linalodhibitiwa na serikali.

PICHA: Timu ya BBC ilitembelea kambi ya kijeshi ya Syria katika jimbo la Aleppo

Mwanajeshi mmoja, ambaye alizungumza nasi kwa sharti la kutotajwa jina, alituambia malipo ya kila mwezi ya wanajeshi wenzake yalikuwa chini ya pauni 150,000 za Syria (£47; $60).

Alisema wengi wao wamekuwa wauzaji wa dawa za kulevya kienyeji ili kujiongezea kipato, na hilo limekuwa jambo la kawaida kwao.

Tulimwomba aeleze jukumu la kitengo chake katika biashara ya ndani ya Captagon.

“Hatukuruhusiwa kwenda kiwandani,” alisema. "Wangechagua mahali pa kukutania na tungenunua kutoka kwa Hezbollah. Tungepokea bidhaa na kuratibu na Idara ya Nne ili kurahisisha harakati zetu."

Kitengo cha Nne ni kitengo cha wasomi wa jeshi la Syria chenye jukumu la kulinda serikali dhidi ya vitisho vya ndani na nje. Tangu 2018 imekuwa ikiongozwa rasmi na Maher al-Assad, kaka mdogo wa Rais Assad.

Maher al-Assad anakabiliwa na vikwazo vya Magharibi kwa kutekeleza ukandamizaji wa kikatili dhidi ya waandamanaji wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Syria na pia amekuwa akihusishwa na madai ya matumizi ya silaha za kemikali.

Pia inasemekana alisimamia mabadiliko ya Ligi Daraja la Nne kuwa mchezaji mkubwa wa kiuchumi.

Tulizungumza na afisa wa zamani ambaye alikuwa amejitenga na jeshi la Syria. Alituambia: "Kwa sababu ya hali ngumu ya kifedha ambayo maafisa na vyeo wanapitia wakati wa vita vya Syria, wanachama wengi wa Kitengo cha Nne wameamua kufanya magendo.

"Kwa hiyo magari ya maofisa wa Kitengo cha Nne yalianza kutumika kubeba watu wenye msimamo mkali, silaha, madawa ya kulevya, kwa kuwa ndiyo chombo pekee kilichoweza kuvuka vituo vya ukaguzi nchini Syria."

Uchumi wa Syria, uliolemewa na vikwazo na vita, sasa unakaribia kuporomoka. Wachambuzi wametuambia imekuwa ikitegemea zaidi kidonge cha Captagon chenye faida kubwa.

"Kiwango cha mapato... kinapunguza bajeti ya serikali ya Syria," anasema Joel Rayburn, mjumbe maalum wa zamani wa Marekani nchini Syria, aliiambia BBC. "Kama mapato ya Captagon yangesimamishwa au kutatizwa sana, sidhani kama serikali ya Assad inaweza kustahimili hilo."

BBC imepata ushahidi zaidi wa familia ya Assad kuhusika katika biashara hiyo.

Mnamo 2021, kesi ilianza nchini Lebanon dhidi ya mfanyabiashara maarufu wa Lebanon-Syria aitwaye Hassan Daqqou, aliyepewa jina la "Mfalme wa Captagon" na vyombo vya habari vya Lebanon. Alipatikana na hatia ya ulanguzi wa Captagon baada ya shehena kubwa ya dawa hiyo kukamatwa nchini Malaysia.

Usafirishaji huo, uliokuwa na takriban dawa za 100m, ulipelekwa Saudi Arabia ambapo thamani yake ya mtaani ilikadiriwa kuwa kati ya $1bn-$2bn (£790m-£1.6bn), na kuifanya kuwa mojawapo ya visa vikubwa zaidi vya dawa katika historia.

Kesi hiyo ilisikilizwa kwa siri, lakini timu yetu ilikutana na hakimu ambaye alituambia kwamba ushahidi mwingi ulitokana na ufuatiliaji wa mawasiliano ya simu kati ya Daqqou na idadi kadhaa ya wasafirishaji wa dawa za kulevya.

Katika kesi hiyo, Daqqou alisema alikuwa akishirikiana na Kitengo cha Nne cha jeshi la Syria kupambana na wasafirishaji haramu wa Captagon na aliwasilisha kitambulisho cha Divisheni ya Nne kama ushahidi.

Daqqou aliambia BBC kwamba alidumisha kutokuwa na hatia na kwamba hakuna ushahidi uliopatikana na mahakama kumhusisha katika shehena ya Captagon.

Wakati Daqqou alipatikana na hatia ya ulanguzi, hakimu aliambia BBC kwamba hakuna ushahidi uliopatikana wa kuhusika kwa maafisa wa Syria katika biashara yake ya Captagon.

Lakini uchunguzi wetu ulipata kitu katika hati ya mahakama ya kurasa 600 ambayo inasimulia hadithi tofauti - mfululizo wa picha za skrini za jumbe za WhatsApp ambazo Daqqou alituma kwa mtu aliyemwita "The Boss". Nambari yao ya simu mara nyingi ilijumuisha nambari ile ile iliyorudiwa mara nyingi, na kuifanya kuwa ya thamani inayoitwa "nambari ya dhahabu".

BBC ilizungumza na vyanzo mbalimbali vya ngazi ya juu nchini Syria vilivyothibitisha kuwa idadi hiyo ni ya Meja Jenerali Ghassan Bilal. Tulipiga simu mara kwa mara lakini tukashindwa kupata majibu.

Jenerali Bilal ndiye nambari mbili wa Maher al-Assad katika Kitengo cha Nne, na anafahamika kusimamia Ofisi yake yenye nguvu ya Usalama.

Katika jumbe za WhatsApp, Daqqou alijadiliana na The Boss harakati za "bidhaa" - ambazo tunaamini kuwa Captagon - hadi mji wa Syria unaoitwa Saboora, ambapo Kitengo cha Nne kina msingi mkubwa, pamoja na kufanywa upya kwa vibali vya usalama.

Ikiwa Boss kweli ni Jenerali Bilal, mazungumzo yanapendekeza kwamba mmoja wa maafisa wakuu wa jeshi la Syria anahusishwa na biashara haramu ya Captagon, yenye thamani ya mabilioni ya dola. Jenerali Bilal hakujibu jaribio letu la kumtafuta ili kutoa maoni yake.

Mwezi Mei, Syria ilikaribishwa tena katika Jumuiya ya Nchi za Kiarabu na Rais Assad alihudhuria mkutano wa kikundi cha kikanda kwa mara ya kwanza katika zaidi ya muongo mmoja. Pia amealikwa katika Umoja wa Falme za Kiarabu kuhudhuria COP28 mwezi ujao wa Novemba.

Swali linabaki kuwa ni kwa kiwango gani jumuiya ya kimataifa itajaribu kushinikiza utawala huo kuachana na uraibu wa Syria kwa Captagon.