Ni nani aliyevumbua ndege na kuna utata gani kuhusu hili?

Nani aligundua ndege? Swali hili linaweza kuonekana kuwa rahisi, lakini jibu si rahisi. Ndio chanzo cha mabishano ya zamani ambayo yamekuwa yakiendelea kwa zaidi ya miaka mia moja.

Wamarekani wengi huwachukulia Orville Wright na Wilbur Wright, mafundi wa baiskeli na wahandisi kwa haki zao wenyewe, kuwa 'baba' wa kweli wa usafiri wa anga. Waliruka kwa ndege kwa mara ya kwanza mnamo 1903.

Lakini Wabrazili wengi wanahoji kuwa sifa hiyo inafaa kwenda kwa mwananchi wao, Alberto Santos Dumont. Alitoka katika familia tajiri na alifanya safari ya kwanza ya ndege huko Paris mnamo 1903. Hii pia ilitambuliwa na Shirikisho la Kimataifa la Aeronautical.

Na ni nani aliyevumbua ndege kweli?

Santos Dumont: Hewani mbele ya umati..

Mwanzoni mwa karne ya 20, watu wengi walikuwa na shughuli nyingi za kutengeneza injini na kuunda mashine za kuruka ili kutimiza ndoto ya mwanadamu ya kuruka angani.

Wakati huo, Paris ilikuwa kituo cha utengenezaji wa ndege. Ilikuwa na vyuo vizuri vya uhandisi na ufikiaji rahisi wa ufadhili wa utafiti wa madini, mashine, na fizikia.

"Wakati huo, ilionekana kama jambo ambalo lingeweza kutokea mara moja," mwanahistoria Mfaransa Profesa Jean-Pierre Blay alisema.

Wakati huo, wapenzi wa anga walikuwa wakiamua ni jaribio gani litazingatiwa kuwa ndege ya kwanza.

Ndege hiyo ilitakiwa kuruka bila msaada wowote kutoka nje, na watu walitarajiwa kuikubali ikiwa tu wangeiona moja kwa moja na kuithibitisha.

Santos Dumont alifanikisha haya yote mnamo Novemba 12, 1906. Ndege yake, '14-bis', iliruka mita 220 mbele ya umati wa watu huko Paris.

Mwaka uliofuata alibuni ndege nyingine mpya, Demiocelle, ambayo ilijulikana kuwa ndege ya kwanza nyepesi na kubwa duniani.

Ushahidi ni upi?

Wright Brothers walitangaza mwaka wa 1908 kwamba walikuwa wamesafiri kwa ndege kwa mara ya kwanza, miaka mitano tu mapema.

Watu wa Ufaransa walishangazwa na tangazo hili. Wakati huo, kulikuwa na kubadilishana mara kwa mara kwa barua kati ya vilabu vya kuruka huko Amerika na Uropa.

Kila mtu anajua kwamba kuna mbio za kuwa wa kwanza kuunda ndege ambayo inaweza kuruka umbali mrefu zaidi juu ya ardhi. Lakini kwa miaka mingi, hapakuwa na habari huko Ulaya kuhusu Wright Brothers.

Hatahivyo, walisema wakati huo kwamba waliogopa kwamba mtu angeiba wazo lao kwa sababu uvumbuzi wao haukuwa na hati miliki.

Lakini kwa kweli, ni watu watano tu walioshuhudia kipeperushi hicho kikipaa katika Kitty Hawk, North Carolina, Desemba 17, 1903. Ushahidi pekee uliosalia wa tukio hilo ni telegramu, picha chache, na shajara ya Orville Wright.

Orville aliandika katika shajara yake kwamba kasi ya upepo wakati huo ilikuwa kama kilomita 40 kwa saa, na ikiwa upepo ulikuwa wa kasi hivyo, ndege hiyo ingepaa bila injini, wanasema wanasayansi kama vile Henrique Lins de Barros, mkurugenzi wa zamani wa Jumba la Makumbusho la Unajimu la Brazil.

Hata hivyo, wafuasi wa Wright Brothers wanakataa hili, wakisema kwamba Wright Brothers walikuwa tayari wamejenga mifano bora zaidi kuliko Flyer katika 1904-05, hata kabla ya 14-bis kuruka Paris.

"Wakati Wright Brothers waliposafiri kwa ndege kwa mafanikio mnamo Desemba 17, 1903, walifikiri walikuwa wamevunja vizuizi vyote vya kukimbia vilivyokuwepo hadi wakati huo," Tom Crouch, mwanahistoria aliyefanya kazi katika Jumba la Makumbusho la Kitaifa la Anga na Anga la Smithsonian na ameandika vitabu kadhaa kuhusu Wright.

"Ndege bado ilihitaji kuboreshwa. Lakini ilikuwa tayari imetengenezwa na kuruka," anasema Tom Crouch.

Wright walianzisha kampeni mnamo 1908 kudai kwamba walikuwa wa kwanza kuruka.

Kama sehemu ya hayo, walikwenda Ulaya na kuendesha zaidi ya safari 200 za ndege za onesho katika nchi kama vile Ufaransa na Italia. Wakati mmoja, hata waliruka umbali wa kilomita 124.

"Wakati huo, familia za kifalme za Ulaya zilitaka kukaa kwenye ndege na Wilbur. Ilizingatiwa kuwa heshima kubwa," anasema Profesa Blay.

Hata mwanasayansi wa Ufaransa Ferdinand Farber, anayejulikana kama mmoja wa wataalamu wa mapema zaidi wa anga, alikubali kwamba Ndugu wa Wright walikuwa wa kwanza kufanya safari ya mafanikio.

"Haiwezekani kuunda ndege yenye udhibiti wa hali ya juu kwa siku moja," alisema.

Majadiliano kuhusu 'Catapult'

Ndege ya Wright Brothers' Flyer iliyooneshwa barani Ulaya haikuwa na magurudumu. Walihitaji msaada wa mashine maalum iitwayo 'catapult' ili kuruka (manati ni kifaa kinachotoa nguvu ya nje kuinua ndege angani.) Hili lilizua mjadala mkubwa wakati huo.

Nguvu ya injini ya ndege hiyo ilikuwa chini sana kiasi kwamba haikuweza kuruka yenyewe. Wakosoaji walisema kwamba inaweza tu kuondoka kwa msaada wa manati,(catapult)

Hata hivyo, wengine wanasema kwamba Wright walitumia manati hiyo kwa nia ya kuifanya ndege iruke kutoka sehemu yoyote ile.

Lakini, kuna mabadiliko mengine katika hadithi ya nani aliruka kwanza. Santos Dumont na Wright Brothers sio washindani pekee, lakini wengine kadhaa pia wamejitokeza kudai kuwa wamevumbua usafiri wa anga peke yao.

Gustav Weisskop, ambaye alizaliwa Ujerumani na kuishi Marekani, inasemekana alisafiri kwa ndege mwaka wa 1901. Vile vile, Richard Pearce kutoka New Zealand pia inasemekana alisafiri kwa ndege mnamo Machi 1903.

Hata mapema zaidi, kuna uthibitisho fulani kwamba mwanaume anayeitwa John Goodman na familia yake karibu na mji wa Howick, Afrika Kusini, walitengeneza glider ya kwanza isiyo na injini iliyotengenezwa na mwanadamu mnamo 1871, na kuifanya ndege ya kwanza kuundwa na wanadamu. Pia kuna mnara wa glider ambao bado umesimama hapo.

Ndio maana wataalamu wengi wa masuala ya anga wanasema, "Haina maana kujadili nani aliyevumbua ndege."

"Haikuwa kazi ya watu kumi, ilikuwa kazi ya mamia... ndipo ilipowezekana," anasema Paul Jackson, ambaye alikuwa mhariri wa Jen's All the World's Aircraft kwa miongo sita.

Jackson anasema Santos Dumont, Weisscoff, na wengine hawajapata utambuzi unaostahili.

"Mwishowe, wanaojipatia umaarufu ni wale wenye mawakili wa gharama kubwa," anasema.

"Kwa bahati mbaya, katika karne ya 19 na 20, uvumbuzi mwingi ulipewa sifa kwa mtu mwingine isipokuwa mvumbuzi wa asili," anasema Jackson.

Jackson alitoa mfano wa Alexander Graham Bell, mwanasayansi wa Uskoti aliyesifiwa kwa kuvumbua simu, kuwa mfano halisi.

Bunge la Marekani mwaka 2002 lilikubali kwamba simu hiyo ilibuniwa na Muitaliano maskini anayeitwa Antonio Mucci.

Mnamo 1909, Wright walimpeleka Glenn Hammond, mojawapo ya majina ya zamani zaidi katika historia ya anga ya Marekani, mahakamani, kwa madai kwamba alikuwa amekiuka hati miliki yao.

Binamu wa Hammond, Marcia Cummings, kwa sasa anaendesha blogu inayochunguza ni kiasi gani cha hadithi ya Wright Brothers ni ya kweli na ni kiasi gani cha propaganda.