Ukame Somalia: Je, sheria za ugaidi za Marekani zinakwamisha juhudi za misaada?

Takriban watu milioni nane wanakabiliwa na njaa kali nchini Somalia na zaidi ya 213,000 wako katika "hatari ya kufa" baada ya ukosefu wa mvua kwa misimu minne, kulingana na UN.

Kwa hivyo inapaswa kuwa ahueni kwamba baada ya mwanzo wa polepole, zaidi ya 70% ya lengo la Umoja wa Mataifa la kukusanya dola bilioni 1.46 kwa ajili ya misaada sasa limefikiwa.

Shirika moja kubwa la misaada ya kibinadamu lililopo chini ya shirika hilo linaiambia BBC kwamba kwa hakika limechangisha pesa zaidi kuliko ilivyolenga.

Lakini bado haiwezi kupeleka chakula, maji au pesa taslimu kwa wengi wa wanaohitaji zaidi. Sababu, anasema mwakilishi mkuu ambaye hakutaka jina lake litajwe, ni sheria ya Marekani ya kukabiliana na ugaidi.

Mashirika ambayo yanapata pesa kutoka Marekani yanahitaji kuhakikisha misaada yao haiangukii mikononi mwa "magaidi" na maeneo makubwa ya kusini mwa Somalia yanadhibitiwa na al-Shabab, ambayo ina uhusiano na al-Qaeda na kuchukuliwa kama kundi la kigaidi na Marekani na Uingereza.

"Hatuwezi hata kupiga hatua moja," afisa kutoka shirika la pili la msaada aliambia BBC, pia akizungumza kwa sharti la kutotajwa jina.

Miaka 11 iliyopita, karibu watu 260,000 walifariki katika baa la njaa lililojikita katika eneo la al-Shabab.

Marekani inasema inatambua "hali mbaya ya kibinadamu" ya Somalia na inasisitiza kuwa uteuzi wa kupinga ugaidi haulengi juhudi za misaada.

Inaongeza kuwa inafuatilia kila mara athari za vikwazo na kuhimiza vikundi vya misaada kuonana na mamlaka ya Marekani kwa mwongozo ikiwa wanakabiliwa na matatizo.

Lakini uhakika huo hauwafikii vya kutosha makundi hayo mawili yaliyozungumza na BBC.

Wakati wanafaulu kufikia maeneo ya mijini yanayodhibitiwa na serikali, wanasema usambazaji bado haufikiwi katika maeneo yanayotawaliwa na al-Shabab, makazi ya watu wapatao 900,000, kulingana na makadirio ya Umoja wa Mataifa.

Baadhi ya hayo ni miongoni mwa maeneo ambayo yameathiriwa zaidi na ukame na hivi karibuni huenda yakakabiliwa na hali ya njaa kali.

Shirika la misaada ambalo lilikuwa limevuka lengo lake la ufadhili lilisema utoaji mdogo wa misaada kwa Somalia uliachiliwa hapo awali

Lakini sasa "maswali yasiyopendeza" yalikuwa yanaulizwa kwa nini mengi zaidi hayakuwa yakifanywa.

Al-Shabab mara kwa mara hufanya mashambulizi ya kikatili nchini Somalia na kuweka kikwazo kikubwa kwa shughuli za kibinadamu.

Wakati wa ukame wa 2011, ripoti ya Umoja wa Mataifa iligundua makamanda wa wanamgambo walikuwa wakitoza vikundi vya misaada makumi ya maelfu ya dola kwa ajili ya kufikia maeneo yao, wamepiga marufuku baadhi ya mashirika, chakula na dawa na hata kuua wafanyakazi wa misaada.

Mapema mwezi Septemba, wanamgambo hao waliwaua watu 20 na kuharibu chakula cha msaada katika shambulio dhidi ya magari kadhaa katikati mwa Somalia. Al-Shabab ilisema ilikuwa inalenga kundi lenye silaha linaloshirikiana na serikali.

Lakini pamoja na hatari, afisa mmoja wa misaada alidai kuwa kujadili makubaliano na al-Shabab bila hofu ya kufunguliwa mashitaka nchini Marekani ilikuwa ni jambo la lazima ikiwa watafikia idadi kubwa ya watu kwenye ukingo wa njaa.

Sheria za Marekani zinasemaje?

Kama kundi la kibinadamu linalofadhiliwa na Marekani, kuzungumza na al-Shabab haijakatazwa lakini miamala ya kifedha ni suala jingine.

Seti mbili za sheria za shirikisho la Marekani zinakataza kutoa pesa kwa al-Shabab:

Zote mbili zinaathiri mashirika ya misaada kwa sababu al-Shabab hutoza ada katika vituo vyake vya ukaguzi na hudai malipo makubwa zaidi, yaliyorasimishwa ya "kodi" ili waweze kufika katika maeneo wanayodhibiti.

Mnamo mwaka wa 2011, baada ya njaa kutangazwa nchini Somalia ambapo vikwazo vya Marekani vililegezwa kwa kiasi ili kupunguza juhudi za kibinadamu.

Maafisa wa Hazina walitoa mwongozo wakisema chakula au dawa ambazo "bila kukusudia" zikaishia mikononi mwa al-Shabab haziwezi kuwa "lengo" la utekelezaji wa vikwazo.

Wala malipo ya pesa taslimu "bila kukusudia" mradi tu shirika halikujua kuwa lilikuwa likikabiliana na wanamgambo.

Mashirika ya misaada yamesema kulipa "kodi" kwa al-Shabab ni marufuku kabisa.

Mwongozo wa Hazina unashauri mashirika ya kibinadamu "kushauriana" na maafisa wa vikwazo ikiwa wanakabiliwa na matakwa kama hayo.

Marufuku ya kutoa "msaada wa vifaa" kwa al-Shabab bado inasimama bila kujali vikwazo na hiyo haijaondolewa.

Seti zote mbili za sheria zinasababisha maumivu ya kichwa kwa baadhi ya makundi ya misaada, ambayo yanaelekeza kwenye adhabu zinazowezekana kwa kuvunja sheria, faini kupanda hadi $1m na hadi kifungo cha miaka 20 jela.

Shirika la misaada la serikali ya Marekani USAid ambalo hutoa sehemu kubwa ya fedha za misaada ya Somalia lilisema Washington imekuwa ikifanya kazi na Umoja wa Mataifa tangu 2011 ili kuhakikisha vikwazo haviathiri kazi ya misaada.

Lakini hilo halijasaidia maafisa wa misaada ya kibinadamu waliozungumza na BBC.

Badala yake, wanatoa wito wa kulegeza sheria kwa jumla, ili kuwapa wafanyakazi wa misaada kujiamini kufanya kazi yao hatari lakini muhimu.

"Kupumzika kunaweza kutupa urahisi zaidi kufikia maeneo zaidi na itakuwa kwa wakati unaofaa," mmoja anasema.

Maelfu ya maisha yako hatarini, mwingine anapendekeza.

Sio mashirika yote ya kibinadamu yanayoungwa mkono na Marekani yanaripoti vikwazo kuwa changamoto kwa kazi yao.

Naibu mkurugenzi wa shirika la Save the Children nchini Somalia Binyam Gebru anasema USAid imekuwa wazi kusaidia shirika lake kutafuta njia ya kupata misaada katika maeneo ambayo ni magumu kufikiwa.

Mazungumzo na wanamgambo hao yanasimamiwa kupitia washirika wa ndani, anaongeza.

Bw Gebru anasema kama vile USAid, Save the Children "imezingatia sana" kuzuia misaada isianguke katika mikono isiyofaa kuchukua tahadhari nyingi na kufuatilia kwa makini utoaji wa huduma.

Ingawa hiyo ni "vikwazo", anasema shirika hilo bado linasimamia kuhudumia jamii zinazotawaliwa na wapiganaji. Kikwazo kikuu cha Save the Children, anasisitiza, ni ukosefu wa fedha.

Franz Celestin, mkuu wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Uhamiaji nchini Somalia, anakubali kwamba maafisa wa Marekani wana shauku ya kuona misaada ikifika katika maeneo magumu ndani ya mfumo uliopo wa kisheria.

Lakini hatimaye, anaamini kuwa mazungumzo ya ngazi ya juu yanahitajika kati ya Umoja wa Mataifa na al-Shabab ili kuruhusu mashirika kufikia maeneo yanayoongozwa na wapiganaji bila hitaji la kulipa "kodi".

Mapema mwezi Septemba, mkuu wa Umoja wa Mataifa wa masuala ya kibinadamu Martin Griffiths aliliambia gazeti la The New Humanitarian kwamba hakuna mazungumzo kama hayo yanayoendelea.

Je, itakuaje endapo al-Shabab watapata pesa za msaada?

Al-Shabab tayari ni kikosi kinachotawala katika maeneo mengi ya Somalia, kulingana na Nisar Majid,mwandishi mwenza wa kitabu kuhusu njaa ya 2011.

Ni "ufanisi zaidi" kuliko serikali ya kitaifa katika kutoza ushuru kwa watu na biashara, na ina mfumo thabiti zaidi kama si mkali wa mahakama, anasema.

Kwa miaka mingi, mashirika ya kimataifa yameona kuwa ni halali lakini pia shinikizo kutoharibu jina kwa kutojihusisha nayo ili kuepuka kufichuliwa kwenye vyombo vya habari kama "wanaounga mkono magaidi", anaongeza.

Lakini haiko wazi kwamba al-Shabab wangepata faida kubwa kutokana na fedha za misaada, anasema Abdi Ismail Samatar, profesa wa jiografia katika Chuo Kikuu cha Minnesota na mbunge Somalia.

Ripoti ya 2013 kutoka Kundi la Sera za Kibinadamu ilisema pesa kutoka kwa mashirika ya misaada ni "sehemu ndogo tu ya mfumo mpana wa ushuru" wa al-Shabab, na kikundi hicho kilikuwa na "mifumo mingine mingi ya mapato".

Hata hivyo, iliongeza kuwa misaada inayojumuisha makumi ya maelfu ya dola kwa kila kundi la kibinadamu bado ilikuwa chanzo cha mapato.

Marekani inaamini kuwa sheria zake hufanya iwe vigumu kwa "magaidi" kupata ufadhili.

Serikali ya Somalia imetangaza vita dhidi ya wanamgambo hao na kuona kuzima vyanzo vyao vya mapato kama msingi wa kulishinda kundi hilo.

Lakini kurahisisha sheria kwa mashirika ya misaada, pamoja na huduma zinazotumiwa na wahamiaji kutuma pesa nyumbani, kungekuwa na "badiliko" kwa Wasomali wenye njaa, anasema Prof Samatar.

Huku msimu wa tano wa mvua ukitarajiwa kushindwa kunyesha sambamba na kupanda kwa bei ya vyakula, mahitaji ya watu yataongezeka. Msaada zaidi utahitaji kuwasilishwa kwa watu wengi zaidi.

"Tunahitaji kuokoa watu kutokana na kuangamia kabla ya kukombolewa kutoka kwa al-Shabab," Prof Samatar anasema. "Kupambana na magaidi ni mradi wa muda mrefu, lakini kuokoa maisha ya watu wenye njaa ni mradi wa haraka."