Waafghanistan ni majasusi wa Israel dhidi ya Iran? wafurushwa kwa mateso

Macho ya Ali Ahmad yamejaa machozi huku akiinua shati lake kuonesha michubuko mgongoni mwake.

Akiwa kizuizini, maafisa wa Iran walimpiga na kumshutumu kwa ujasusi, anasema. "Walitumia mabomba, mabomba ya maji na mbao kunipiga. Walitutendea kama wanyama."

Alikuwa akizungumza na BBC mapema mwezi huu huko Islam Qala kwenye mpaka wa nchi hizo mbili, kabla ya kuvuka kurudi Afghanistan. Jina lake limebadilishwa ili kulinda utambulisho wake.

Iran, ambayo inasema inawahifadhi zaidi ya Waafghanistan milioni nne wasio na vibali waliokimbia vita katika nchi yao, imekuwa ikiongeza uhamisho kwa miezi kadhaa.

Mwezi Machi wale ambao hawakuwa na karatasi walipewa tarehe ya mwisho ya Julai kuondoka kwa hiari, lakini tangu vita vifupi na Israeli mnamo Juni, mamlaka imewarudisha kwa nguvu mamia ya maelfu ya Waafghan, kwa madai ya wasiwasi wa usalama wa kitaifa.

Ali Ahmad anasema maafisa wa Iran walimpokonya pesa na simu na kumuacha bila "senti hata moja ya kusafiri kurudi". Aliishi Iran kwa miaka miwili na nusu.

Ukandamizaji wa Iran umeenda sambamba na shutuma nyingi zinazowahusisha raia wa Afghanistan na shirika la kijasusi la Israel Mossad, zikiwemo ripoti za vyombo vya habari vya Iran ambazo zinanukuu vyanzo vya polisi vinavyodai kuwa baadhi ya watu walikamatwa kwa kosa la ujasusi.

"Tunaogopa kwenda popote, tukiwa na wasiwasi kila mara kwamba tunaweza kuitwa wapelelezi," mtu mmoja, ambaye alitaka kutotajwa jina, aliiambia BBC News Afghanistan.

"Ninyi Waafghani ni wapelelezi", "mnafanya kazi kwa ajili ya Israel" au "mnatengeneza ndege zisizo na rubani majumbani mwenu", ni shutuma nyingine za mara kwa mara, kulingana na mtu huyu.

Barnett Rubin, mtaalam wa Afghanistan ambaye aliwahi kuwa mshauri mkuu wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani, anasema Tehran inaweza "kutafuta kisingizio" kutokana na mapungufu yake katika vita dhidi ya Israel.

"Serikali ya Iran inafedheheshwa sana na kushindwa kwao kwa usalama", jambo ambalo linaonesha Iran "iliingiliwa na ujasusi wa Israel", anasema.

"Kwa hivyo walilazimika kutafuta mtu wa kumlaumu."

Wakosoaji pia wanasema shutuma za ujasusi zinalenga kununua uhalali wa mpango wa serikali wa kuwatimua Waafghanistan wasio na vibali.

BBC ilijaribu kuwasiliana na serikali ya Iran lakini haikupata jibu. Kurejea kwa wakimbizi wa Afghanistan "bila mvutano na kwa kuheshimu haki za binadamu... ni lengo linalofuatiliwa katika ngazi zote", Shirika la Habari la Jamhuri ya Kiislamu linaloungwa mkono na serikali lilisema tarehe 18 Julai.

'Siku nne, kama miaka minne'

Abdullah Rezaee, ambaye jina lake pia limebadilishwa, ana hadithi sawa na Ali Ahmad.

Katika kituo alichozuiliwa, maafisa wa Iran wapatao 15 walimdhuru kimwili yeye na watu wengine waliofukuzwa, Abdullah aliiambia BBC katika Islam Qala.

"Polisi wa Iran walirarua viza yangu na pasipoti na kunipiga vikali. Walinishutumu kuwa jasusi."

Abdullah anasema alikuwa nchini Iran miezi miwili pekee kabla ya kuzuiliwa, licha ya kuwa na visa.

"Walitupiga kwa fimbo za plastiki na kusema: 'Wewe ni jasusi, unaharibu nchi yetu'."

Siku nne alizokuwa kizuizini "zilikuwa kama miaka minne". Anaelezea unyanyasaji wa mara kwa mara, unyanyasaji wa kimwili na ukosefu wa chakula.

Madai ya mtandaoni ya ushirikiano kati ya Waafghan na idara za siri za Israel yalianza mapema katika vita.

Mnamo tarehe 13 Juni, siku ambayo Israel ilishambulia vituo vya nyuklia na kijeshi vya Iran, serikali ilitoa taarifa kwa idadi ya watu, ikiwataka raia kuripoti shughuli zinazotiliwa shaka kama vile mienendo isiyo ya kawaida ya gari, ambayo inaweza kuwa ikisafirisha silaha za maofisa wa Israel.

Kisha vituo vya Telegram vilivyo na wafuasi wengi vilichapisha ujumbe wa onyo kwa kutumia maneno yanayofanana na ya serikali. Lakini waliongeza kuwa idadi ya watu inapaswa kutolewa macho na "raia wa kigeni", usemi unaotumiwa zaidi kuelezea Waafghan nchini Iran, wanaoendesha gari katika miji mikubwa.

Siku iliyofuata, msururu wa kuzuiliwa kwa watu wanaodaiwa kuhusishwa na mashambulizi ya Israel, wakiwemo baadhi ya Waafghanistan, waliripotiwa.

Mnamo tarehe 16 Juni, vituo vya habari vilitangaza video ya Waafghanistan wakizuiliwa wakidai kuwa walikuwa wamebeba ndege zisizo na rubani.

Lakini video hiyo ilikuwa ya zamani, na ilionesha wahamiaji waliozuiliwa kwa sababu ya kutokuwa na hati.

Mnamo tarehe 18 Juni, kikundi cha Telegram kinachohusishwa na Jeshi la Walinzi wa Mapinduzi ya Kiislamu kiliandika kwamba Waafghanistan 18 walikamatwa katika jiji la Mashhad kwa kutengeneza ndege zisizo na rubani kwa Israel, kulingana na kikundi huru cha ufuatiliaji cha Afghan Witness.

Siku iliyofuata, naibu mkuu wa usalama wa mkoa alinukuliwa akisema kukamatwa huko "hakuna uhusiano na utengenezaji wa ndege zisizo na rubani" au ushirikiano na Israeli. "Walikamatwa tu kwa kuwa nchini Iran kinyume cha sheria."

Lakini machapisho yanayohusisha kukamatwa kwa watu hao na ujasusi yalikuwa yameenea sana kwenye mitandao ya kijamii. Hashtag inayosema "kufukuzwa kwa Waafghan ni hitaji la kitaifa" ilichapishwa zaidi ya mara 200,000 kwenye X katika muda wa mwezi mmoja, na kufikia kilele cha kutajwa zaidi ya mara 20,000 mnamo Julai 2.

Hisia za chuki dhidi ya Afghanistan kwenye mitandao ya kijamii ya Iran si ngeni, lakini tofauti wakati huu ni "habari potofu sio tu kutoka kwa watumiaji wa mitandao ya kijamii lakini kutoka kwa vyombo vya habari vinavyohusiana na Iran", kulingana na mtafiti wa kujitegemea wa Afghan Witness.

Kutoka 'wauaji sugu' hadi 'majasusi'

Zaidi ya Waafghanistan milioni 1.5 wameondoka Iran tangu Januari, kulingana na Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Wakimbizi. Msemaji kutoka Wizara ya Wakimbizi na Urejeshaji wa Taliban aliiambia BBC kwamba zaidi ya Waafghanistan 918,000 waliingia Afghanistan kutoka Iran kati ya 22 Juni - 22 Julai.

Mwanzoni, Waafghanistan walikaribishwa nchini Iran, lakini hisia za chuki dhidi ya Afghanistan ziliongezeka taratibu, huku vyombo vya habari vya serikali vikiwaonyesha wakimbizi wa Afghanistan kama "mzigo wa kiuchumi" kwa jamii, anasema.

Hadithi za uwongo kuhusu wahamiaji wa Afghanistan nchini Iran zilifuata mkondo huo.

Wakati wastani wa Waafghani milioni mbili walipohamia Iran katika wimbi la baada ya 2021, machapisho yaliyotiwa chumvi kwenye mitandao ya kijamii yalidai zaidi ya Waafghani milioni 10 walikuwa wakiishi nchini humo. Iran ilikuwa nchi jirani pekee iliyoruhusu wakimbizi na wahamiaji kuingia kwa kiwango kikubwa wakati huo.