Uamuzi wa ICJ ulimaanisha nini katika kesi ya mauaji ya halaiki ya Afrika Kusini dhidi ya Israel?

Na Dominic Casciani,

Mwandishi wa masuala ya ndani ya Uingereza na sheria

Mahakama kuu ya Umoja wa Mataifa inasikiliza jibu la Israel kwa kesi iliyowasilishwa na Afrika Kusini ya kutaka kusitishwa kwa dharura kwa mashambulizi yake huko Rafah.

Afrika Kusini pia imeishutumu Israel kwa mauaji ya halaiki katika vita vya Gaza.

Israel, ambayo imesema kesi ya Afrika Kusini "haina na msingi" na "inachukiza kimaadili", ilijibu siku ya Ijumaa ikiishutumu Afrika Kusini kwa kuleta "madai ya upendeleo na ya uwongo".

Maneno ya Mahakama ya Kimataifa ya Haki (ICJ) yamekuwa yakichunguzwa vikali tangu Afrika Kusini ilipowasilisha kesi yake na yanajikita katika matumizi ya neno "inayowezekana" katika uamuzi huo.

Mnamo Januari, ICJ ilitoa uamuzi wa muda - na aya moja muhimu kutoka kwa uamuzi huo ilivutia zaidi: "Kwa maoni ya Mahakama, ukweli na mazingira ... yanatosha kuhitimisha kwamba angalau baadhi ya haki zinazodaiwa na Afrika Kusini na ambayo inatafuta ulinzi inakubalika.”

Hili lilitafsiriwa na wengi, wakiwemo baadhi ya wachambuzi wa masuala ya kisheria, kumaanisha kwamba mahakama ilikuwa imehitimisha kwamba madai kwamba Israel ilikuwa ikifanya mauaji ya halaiki huko Gaza yalikuwa "ya kweli".

Ufafanuzi huu ulienea kwa haraka, ukionekana katika vyombo vya habari vya Umoja wa Mataifa, taarifa kutoka kwa makundi ya kampeni na vyombo vingi vya habari, ikiwa ni pamoja na BBC.

Mnamo Aprili, hata hivyo, Joan Donoghue, rais wa ICJ wakati wa uamuzi huo, alisema katika mahojiano ya BBC kwamba hii sio uamuzi wa mahakama.

Badala yake, alisema, madhumuni ya uamuzi huo ni kutangaza kwamba Afrika Kusini ilikuwa na haki ya kuleta kesi yake dhidi ya Israel na kwamba Wapalestina walikuwa na "haki zinazokubalika za kulindwa dhidi ya mauaji ya kimbari" - haki ambazo zilikuwa katika hatari ya uharibifu usioweza kurekebishwa.

Majaji walikuwa wamesisitiza kuwa hawana haja ya kusema kwa sasa iwapo mauaji ya halaiki yametokea lakini walihitimisha kuwa baadhi ya vitendo ambavyo Afŕika Kusini ililalamikia, ikiwa vitathibitishwa, vinaweza kuwa chini ya Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mauaji ya Kimbaŕi.

Hebu tuangalie historia ya kesi na jinsi mgogoro wa kisheria ulivyojitokeza.

ICJ ilianzishwa ili kushughulikia mizozo kati ya mataifa ya ulimwengu inayohusiana na sheria za kimataifa.

Hiyo ina maana sheria ambazo zimekubaliwa kati ya mataifa, kama vile Mkataba wa Mauaji ya Kimbari, hatua muhimu iliyokubaliwa baada ya Vita vya Pili vya Dunia kujaribu kuzuia mauaji hayo makubwa tena.

Desemba mwaka jana, Afrika Kusini ilifungua jaribio la ICJ kuthibitisha kwamba, kwa maoni yake, Israel ilikuwa ikifanya mauaji ya halaiki kuhusiana na jinsi ilivyokuwa ikiendesha vita dhidi ya Hamas katika Ukanda wa Gaza.

Ilidai kwamba jinsi Israeli ilivyoendesha mashtaka ya vita ilikuwa "mauaji ya halaiki" kwa sababu, kulingana na kesi ya Afrika Kusini, kulikuwa na nia ya "kuwaangamiza Wapalestina huko Gaza". Israel ilikataa kabisa madai haya, ikisema kesi nzima iliwakilisha vibaya kile kilichokuwa kikifanyika chinichini.

Afrika Kusini ingehitaji kuonyesha mahakama ushahidi wa wazi na mzito wa madai ya mpango wa kufanya mauaji ya halaiki. Israel, kwa upande wake, ingekuwa na haki ya kuchunguza madai hayo moja baada ya nyingine na kusema kwamba hatua zake, katika vita vya kutisha vya mijini, zilikuwa ni ulinzi halali wa kujilinda dhidi ya Hamas, ambayo imetajwa kama kundi la kigaidi na makumi ya nchi. Kesi hiyo kamili inaweza kuchukua miaka kujiandaa na kubishana.

Hivyo Afrika Kusini iliwataka majaji wa ICJ kutoa kwanza "hatua za muda".

Huo ni muda wa ICJ kwa zuio la mahakama - amri kutoka kwa jaji kusimamisha hali, kuzuia madhara yoyote kufanyika, kabla ya uamuzi wa mwisho wa mahakama kuafikiwa.

Mahakama iliombwa kuiamuru Israel kuchukua hatua za "kulinda dhidi ya madhara zaidi, makali na yasiyoweza kurekebishwa kwa haki za watu wa Palestina".

Zaidi ya siku mbili mawakili wa nchi zote mbili walibishana juu ya iwapo Wapalestina huko Gaza walikuwa na haki ambazo mahakama inahitaji kulinda.

Uamuzi huo, ambao majaji 17 walichangia (huku baadhi yao wakitofautiana nao), ulikuja tarehe 26 Januari.

"Katika hatua hii ya shauri, Mahakama haijaitwa kuamua kwa uhakika kama haki ambazo Afrika Kusini inataka kulindwa zipo," ilisema ICJ.

"Inahitaji tu kuamua kama haki zinazodaiwa na Afrika Kusini, na ambayo inatafuta ulinzi, zinakubalika.

"Kwa maoni ya Mahakama, ukweli na mazingira... yanatosha kuhitimisha kwamba angalau baadhi ya haki zinazodaiwa na Afrika Kusini na ambazo inatafuta ulinzi zinakubalika."

Baada ya kuamua kwamba Wapalestina huko Gaza walikuwa na haki zinazokubalika chini ya mkataba wa Mauaji ya Kimbari, ilihitimisha kwamba walikuwa katika hatari ya kweli ya uharibifu usioweza kurekebishwa - na Israeli inapaswa kuchukua hatua kuzuia mauaji ya halaiki kutokea wakati masuala haya muhimu yanabakia kuhojiwa.

Mahakama haikutoa uamuzi wa iwapo Israel ilifanya mauaji ya halaiki - lakini je, maneno yake yalimaanisha kwamba ilikuwa na hakika kwamba kulikuwa na hatari ya hilo kutokea? Hapa ndipo mzozo juu ya kile ambacho mahakama ilimaanisha kisha kuanza.

Mnamo Aprili, mawakili wapatao 600 wa Uingereza wakiwemo majaji wanne wa zamani wa Mahakama ya Juu, walitia saini barua kwa Waziri Mkuu wa Uingereza, wakimtaka aache uuzaji wa silaha kwa Israeli na kurejelea "hatari inayowezekana ya mauaji ya kimbari".

Hilo lilianzisha barua ya kukanusha kutoka kwa Wanasheria wa Uingereza kwa Israel (UKLFI). Kundi hilo lenye watu 1,300 lilisema ICJ imeamua tu kwamba Wapalestina wa Gaza walikuwa na haki ya kulindwa dhidi ya mauaji ya halaiki - kwa maneno mengine, kwamba imekuwa ikishughulikia hoja ngumu na ya kufikirika ya kisheria.

Mzozo uliendelea kwa barua na tafsiri zaidi.

Wengi katika kundi la kwanza walielezea tafsiri ya UKLFI kama "uchezaji wa maneno tupu". Mahakama, walisema, haiwezi kuwa na wasiwasi tu na swali la kitaaluma - kwa sababu dau lilikuwa kubwa zaidi kuliko hilo.

Na, kati ya sehemu zote, mjadala huo uliibuka katika mabishano ya kisheria mbele ya kamati ya bunge la Uingereza, ikijadili suala la mauzo ya silaha kwa Israeli.

Lord Sumption, jaji wa zamani wa Mahakama ya Juu ya Uingereza, aliiambia kamati: "Nadhani inapendekezwa [katika barua ya UKLFI] kwamba yote ambayo ICJ ilikuwa ikifanya ni kukubali, kama suala la sheria ya kufikirika, ambayo wakazi wa Gaza walikuwa nayo. haki ya kutofanyiwa mauaji ya kimbari. Lazima niseme kwamba ninalichukulia pendekezo hilo kama lisiloweza kupingwa."

Si hivyo, alijibu Natasha Hausdorff wa Wanasheria wa Uingereza wa Israel.

"Ninasisitiza kwa heshima kwamba kusoma matokeo ya hatari inayowezekana kwamba Israeli inafanya mauaji ya halaiki kunapuuza taarifa za Mahakama," alijibu.

Siku moja baadaye, Joan Donoghue - ambaye sasa amestaafu kutoka ICJ - alionekana kwenye kipindi cha HARDtalk cha BBC na kujaribu kwa uwazi kumaliza mjadala kwa kuweka wazi kile mahakama imefanya.

"Haikuamua - na hili ni jambo ambalo ninasahihisha kile ambacho mara nyingi kinasemwa kwenye vyombo vya habari... kwamba madai ya mauaji ya halaiki yalikuwa yanakubalika," alisema hakimu.

"Ilisisitiza kwa utaratibu kwamba kulikuwa na hatari ya madhara yasiyoweza kurekebishwa kwa haki ya Wapalestina kulindwa kutokana na mauaji ya kimbari. Lakini mkato unaojitokeza mara nyingi, ambao ni kwamba kuna kesi inayokubalika ya mauaji ya halaiki, sivyo mahakama iliamua.”

Ikiwa kuna ushahidi wowote wa madhara hayo ya kutisha ni swali ambalo mahakama ina safari ndefu kabla ya kutoa uamuzi.

Imetafsiriwa na Yusuf Jumah