Vita vya Israel na Gaza: Je, uhalifu wa kivita unatekelezwa?, sheria inasemaje?

Huku idadi ya vifo vya raia wa Palestina ikiongezeka, mashirika ya kutetea haki za binadamu kama vile Amnesty International na Human Rights Watch yanasema Israel inafanya "uhalifu wa kivita" kupitia "adhabu yake ya pamoja" kwa watu wanaoishi katika Ukanda wa Gaza.

Israel inasema ina haki ya kujilinda na inatafuta kuangamiza kundi la Kiislamu la Hamas. Imekuwa ikifanya mashambulizi ya anga huko Gaza tangu watu wenye silaha wa Hamas wawaue watu 1,400 na kuwachukua mateka zaidi ya watu 200 tarehe 7 Oktoba.

Umoja wa Mataifa na mashirika ya kutetea haki za binadamu yamelaani kitendo cha Hamas lakini pia yameitaka Israel ijizuie. Zaidi ya watu 10,000 wameuawa huko Gaza, kwa mujibu wa wizara ya afya inayosimamiwa na Hamas. Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa António Guterres anasema Gaza inakuwa "kaburi la watoto".

Sheria ya kimataifa ya kibinadamu ni nini?

Umoja wa Mataifa unasema ulinzi wa raia unakuja kwanza katika mzozo wowote na hakuna chama kilicho juu ya sheria. Hii ndiyo inayojulikana kama sheria ya kimataifa ya kibinadamu (IHL).

"Ukiukaji wa upande mmoja hauwezi kutumika kusamehe ukiukaji wa upande mwingine," anasema Tara Van Ho, profesa mshiriki katika Shule ya Sheria ya Essex na Kituo cha Haki za Kibinadamu nchini Uingereza.

"Vile vile, tofauti ya madaraka kati ya Israel na serikali ya Palestina na Hamas haibadilishi wajibu wa upande wowote."

Mikataba ya Geneva ni nini?

Mauaji ya Wayahudi milioni sita na Wanazi huko Ulaya wakati wa Vita Kuu vya Pili vya Dunia kuanzia 1939-1945 yalisababisha kupanuka kwa sheria hizi, pamoja na kuanzishwa kwa Umoja wa Mataifa.

Mikataba ya Geneva ya 1949 inashughulikia kanuni nne muhimu:

Pande zinazopigana zinalazimika kuwalinda raia (hii ni pamoja na katazo la kulenga miundombinu ya kiraia kama vile nishati na usambazaji wa maji).

Mauaji ya kimbari ni nini?

Neno hilo lilianzishwa na wakili Myahudi wa Poland Raphael Lemkin, ambaye alipoteza wengi wa familia yake katika mauaji ya Holocaust. Mnamo 1948, Mkataba wa Mauaji ya Kimbari ulipitishwa na Umoja wa Mataifa.

“Sisi kuu ya mauaji ya halaiki ni kwamba wahusika hawana nia ya kuua tu mtu mmoja au mwanajeshi au kikundi chenye silaha, bali wanakusudia kuliangamiza kwa ujumla au kwa sehemu kundi hilo jinsi lilivyo kwa sababu ya utambulisho wake,” anasema Dk. Van Ho.

"Kuonesha aina hiyo ya nia maalumu ya kuharibu hufanya mauaji ya halaiki kuwa uhalifu mgumu zaidi wa kimataifa kuthibitisha."

Mauaji ya kimbari ni pamoja na kuua, kuzuia kuzaliwa na kuhamisha watoto kwa nguvu.

Mtu wa kwanza kupatikana na hatia alikuwa Mhutu wa Rwanda Jean-Paul Akayesu mwaka 1998 katika Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Rwanda (ICTR) inayofadhiliwa na Umoja wa Mataifa kwa upande wake katika mauaji ya halaiki ya Watutsi mwaka 1994 ambayo yalisababisha vifo vya watu 800,000.

Kesi nyingine mbili zimefunguliwa mashtaka katika mahakama zinazoungwa mkono na Umoja wa Mataifa, mauaji ya Khmer Rouge ya Kambodia dhidi ya watu wachache wa Cham na Wavietnam katika miaka ya 1970 na mauaji ya Srebrenica ya 1995 ya wanaume na wavulana 8,000 wa Kiislamu nchini Bosnia.

Je, uhalifu dhidi ya binadamu ni nini?

Hii inahusisha kulengwa kwa raia ambapo kabila fulani halijatengwa, tofauti na mauaji ya halaiki. Inahusisha mauaji, uhamisho, utumwa, unyanyasaji wa kijinsia, ubaguzi wa rangi, mateso na kutoweka kwa nguvu.

"Kwanza, unapaswa kutofautisha kati ya mashambulizi ambayo yanaelekezwa na kulenga raia na yale ambayo yanadhuru raia lakini yanalenga ama mtu anayeshiriki katika vita au kitu ambacho ni kwa asili yake au kwa sababu ya jinsi inavyofanyika, kutumika ni kwa madhumuni ya kijeshi," anasema Dk Van Ho.

"Pili, unapaswa kuwa na shirika fulani kwenye mashambulizi ili mashambulizi yawe yameenea au ya kimfumo na watu wanaoshiriki katika mashambulizi hayo wajue ni sehemu ya shambulio hili."

Uhalifu wa kivita ni nini?

Mzozo wa kijeshi wa kimataifa au wa ndani lazima utokee ili uhalifu wa kivita utekelezwe.

"Ingawa kuna orodha ndefu ya uhalifu wa kivita unaotokana na mikataba tofauti, jambo la kawaida ni kwamba uhalifu wa kivita ni vitendo ambavyo vinadhuru watu ambao wanapaswa kulindwa au kuathiri uwezo wa mashirika ya kibinadamu kufanya kazi zao vizuri," anasema. Dk Van Ho.

Je, makosa haya ya jinai yanashtakiwa vipi?

Mahakama ya Kimataifa ya Haki (ICJ) ni sehemu ya Umoja wa Mataifa. Nchi inaweza kufungua kesi kama hii dhidi ya nyingine katika mahakama hii ya dunia.

Kwa sasa inachunguza ikiwa Myanmar ilifanya mauaji ya halaiki dhidi ya watu wa Rohingya baada ya kusababisha karibu watu milioni moja kukimbia mnamo 2017 huku kukiwa na ukandamizaji wa kijeshi. Gambia ilianzisha kesi hiyo.

Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu (ICC) ilianzishwa mwaka 2002 kuwahukumu watu binafsi kwa uhalifu huu. Ni mahakama ya mwisho, kuingilia kati tu wakati mamlaka ya kitaifa haiwezi au haitafungua mashtaka.

Marekani, China, Urusi, India na Israel sio watia saini, ingawa Mamlaka ya Palestina ilijiunga mnamo 2015.

Mwendesha Mashtaka wa ICC Karim Khan hivi karibuni alitembelea Misri lakini hakuweza kuingia Gaza. Katika mkutano na waandishi wa habari, alikuwa na onyo hili kwa jeshi la Israeli.

"Watahitaji kuonesha kwamba mashambulizi yoyote ambayo yanaathiri raia wasio na hatia au vitu vinavyolindwa, lazima yafanywe kwa mujibu wa sheria na desturi za vita," alisema.

"Kuhusiana na kila nyumba ya kuishi, kuhusiana na shule yoyote, hospitali yoyote, kanisa lolote, msikiti wowote, maeneo hayo yanalindwa, isipokuwa hadhi ya ulinzi imepotea.

Waathirika wa Israel wa shambulio la Hamas pia wamekata rufaa kwa ICC kuanza uchunguzi, licha ya serikali yao kupinga mahakama hiyo.

Yael Vias Gvirsman, wakili wa kimataifa wa uhalifu na mhadhiri katika Chuo Kikuu cha Reichmann nje ya Tel Aviv, anawakilisha familia za waathiriwa zaidi ya 40 ambao wameuawa, kuchukuliwa mateka au ambao wamepotea.

Anasema uhalifu dhidi ya ubinadamu umefanywa na Hamas na Islamic Jihad.

"Acha ICC itimize wajibu wake kwa kila mtu," aliiambia BBC. "Waathiriwa wanastahili siku yao ya ukweli na haki."

Dk Van Ho anasema harakati za uwajibikaji kamwe "hazina matumaini" lakini anaongeza kuwa anafahamu mienendo ya nguvu inayotumika.

"Kikwazo kikubwa kwa ICC ni kwamba baadhi ya taarifa zinazohitajika zinashikiliwa tu na serikali au kundi lenye silaha, na hawana uwezekano wa kutoa taarifa hizo kwa hiari," anasema.

Dk Van Ho pia anahofia itakuwa inahitajika juhudi kubwa kufikia uwajibikaji na haki ambapo mataifa yanataka kulinda maslahi yao wenyewe kwanza.

"Kwa bahati mbaya, tunashuhudia raia wakilipa gharama ya matukio haya."