Mwaka mmoja bila Assad na Putin. Ni viongozi gani wanaoongoza Syria na nini kitatokea baadaye?

Mwaka mmoja uliopita, Bashar al-Assad aliikimbia Syria na kuelekea Moscow, kwa Vladimir Putin, na Urusi ikapoteza mshirika mkuu katika Mashariki ya Kati. Nasaba ya Assad ilitawala nchi hiyo kwa zaidi ya nusu karne. Sasa, mwanajihadi wa zamani Ahmed al-Sharaa ndiye anayeongoza.

Syria imekuwa vipi katika miezi 12 na tunaweza kutarajia nini baadaye?

Rais wa mpito wa Syria alijiingiza haraka katika diplomasia ya kimataifa, alikutana mara mbili na Donald Trump, akitembelea Kremlin na Ikulu ya White House, kupata uungwaji mkono wa Ulaya na nchi za Kiarabu, na kuhutubia Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa.

Mafanikio yake katika sera ya mambo ya nje yanaitwa muujiza: amemwaga jina la ugaidi, amekuwa mtu wa kukaribishwa katika nchi za Magharibi, na karibu kufikia kuondolewa kwa vikwazo dhidi ya Syria—baada ya yote, bila fedha za kigeni, nchi yake haitapona kutokana na vita vya miaka 13.

Lakini ndani ya Syria, kuna matatizo zaidi kuliko mafanikio: ugomvi wa koo, mauaji yanayochochewa na kabila au madhehebu, kunyonga watu kinyume cha sheria, utekaji nyara na majaribio madogo ya kuwafikisha mbele ya sheria wale waliohusika na mauaji ya utawala uliopita.

Nchi iliyogawanyika

Al-Sharaa alirithi kutoka kwa Assad nchi iliyo magofu, yenye taasisi za serikali zilizoharibiwa na watu masikini.

Bado hadhibiti theluthi moja ya eneo hilo: kaskazini mashariki inabaki chini ya vikosi vya Kikurdi, kusini iko chini ya ushawishi wa Druze, vikosi vya Uturuki vinafanya kazi kaskazini, na vijiji vingi viko chini ya udhibiti wa makamanda wa kikabila.

Uturuki, Qatar na Saudi Arabia zinawania ushawishi mjini Damascus, Israel inaendesha operesheni kusini mwa Syria na kutafuta makubaliano ya amani kutoka kwa al-Shara'a ambayo yatamhusisha kujitoa kwenye milima ya Golan.

Wakati huo huo, mshirika mkuu wa zamani wa Syria, Urusi, hataki kupoteza ushawishi huko Damascus lakini anakataa kumkabidhi Assad, ambaye alikimbilia Moscow, kwa serikali mpya.

Wasyria wengi wanaishi chini ya mstari wa umaskini; umeme hutolewa kwa saa mbili kwa siku, na kutokana na ukame, maji hukusanywa kutoka kwa tanki. Zaidi ya Wasyria milioni mbili wanaishi kwenye mahema. Qatar inasaidia kulipa mishahara ya wafanyikazi wa serikali.

Matumaini na hofu ya siku zijazo

Wasyria wamempa al-Shara'a kura kubwa ya imani; bado anafurahia kuungwa mkono na sehemu kubwa ya watu, ingawa si katika imani zote. Licha ya hayo, mwaka mmoja baadaye, wengi wanaogopa tena kuzuka kwa jeuri, mauaji ya Waalawite, Druze, na Wakristo, kutekwa nyara kwa wanawake, na kunyang'anywa nyumba kunazidisha hofu ya wakati ujao.

Al-Sharaa ni rais ambaye hajachaguliwa. Tangu utawala wa mtu mmoja wa Assad, nchi hiyo haiwezi kufanya uchaguzi wa uwazi na uwakilishi: serikali kuu haidhibiti Syria yote, na sensa ilifanyika miaka 15 iliyopita. Mamlaka za muda zinaahidi kuandaa nchi kwa uchaguzi wa haki ndani ya miaka mitano.

"Idadi ya watu wa Syria ni tofauti, na mitazamo kwa Sharaa inatofautiana kulingana na dini na uhusiano wa kijamii," Fabrice Balanche, mtaalam wa Syria katika Chuo Kikuu cha Lyon na mgeni katika Taasisi ya Washington, aliiambia BBC.

Ahmad Sharaa, yeye mwenyewe ni wa madhehebu ya Sunni, na bado anapata uungwaji mkono mkubwa miongoni mwa Masunni, hasa miongoni mwa Masunni maskini katika maeneo ya vijijini; mtaalam anakadiria msaada wao kwa 30-40%.

Wasunni ndio wengi zaidi nchini Syria, karibu 70%. Lakini miongoni mwa makundi mengine, ikiwa ni pamoja na Wasunni wa mijini na makundi yasiyo ya kidini ya jamii, furaha ya siku za kwanza baada ya kuondoka kwa Assad inafifia taratibu, mtaalam huyo anasema.

Kura kubwa zaidi ya maoni ya umma tangu 2011 (watu 3,700 walihojiwa katika utafiti wa Fahirisi ya Maoni ya Waarabu) ilionyesha kuwa zaidi ya 55% ya Wasyria wanaiamini serikali ya mpito, na 56% wanaamini kuwa nchi hiyo inaelekea katika mwelekeo sahihi.

Wasyria wengi walikiri kwa faragha mwaka mmoja uliopita kwamba daima waliamini Assad hangeweza kuondolewa bila umwagaji damu zaidi na uharibifu. Ilichukua siku 11 tu kwa waasi wa HTS kumfukuza Assad nje ya ikulu ya rais na kumlazimisha kukimbilia Urusi.

Sasa hali, haswa kati ya wawakilishi wa makabila madogo na ya kidini na tabaka za kidunia za jamii, imebadilika sana.

Wanasema hawajisikii salama, na matumaini yametoa nafasi ya kuhofia siku zijazo. Wanaoweza kumudu wanaondoka.

Syria inayokaliwa kimabavu na wapiganaji wa Kiislamu bila wachache

Hisia za umma zilibadilika baada ya kuzuka kwa ghasia mwezi Machi, wakati raia 1,400, wengi wao wakiwa Waalawi, waliuawa katika siku chache tu katika pwani ya Syria.

Wanaharakati wa haki za binadamu wanasema takwimu halisi ni kubwa zaidi. Bashar al-Assad alikuwa wa jumuiya ya Alawite (wachache wa kidini ambao imani yao iko karibu na mafundisho ya Shia Ismailia), na ingawa si kila mtu alimuunga mkono rais wa zamani, sasa ndio walengwa wa kimsingi kwa wale wanaotaka kulipiza kisasi.

Al-Sharaa anakanusha kuhusika kwa serikali kuu katika mauaji hayo, na waziri wa sheria anaahidi kuwafungulia kesi waliohusika. Uchunguzi wa Reuters, hata hivyo, ulifichua safu ya amri inayoongoza moja kwa moja kutoka kwa washambuliaji hadi kwa wale wanaoripoti kwa viongozi wapya wa Syria.

Mwezi Mei na Julai, zaidi ya watu 1,000, wengi wao wakiwa Druze, waliuawa katika ghasia nyingine za kidini katika jimbo la kusini la Suwayda.

Wanaharakati wa haki za binadamu walirekodi matukio zaidi ya ghasia huko Homs mwezi Novemba. Kulingana na kundi huru la ufuatiliaji la Syrian Network for Human Rights (SNHR), mauaji na utekaji nyara umeongezeka huko Homs.

Wanaharakati wa haki za binadamu waliripoti visa vingi vya unyanyasaji na ubaguzi dhidi ya wanawake, ikiwa ni pamoja na kutekwa nyara kwa wanawake na wasichana na makundi yasiyojulikana yenye silaha.

Baadhi walifanyiwa ukatili wa kijinsia, huku wengine wakilazimishwa kufunga ndoa za kulazimishwa.

Familia za waathiriwa zinadai kuwa mamlaka za eneo hilo hazifanyi lolote kuchunguza kutoweka kwa watu hao.

Wakristo tayari ni wachache mno kwa idadi—chini ya 1.5% ya watu wote (mwaka 2011, idadi ya Wakristo nchini ilikadiriwa kuwa milioni 1.2; kulingana na mashirika ya Kikristo, hii leo ni karibu 200,000-300,000). Lakini hata wao wanaogopa kuwa walengwa wanaofuata.

Mwezi Oktoba, vijana wawili waliuawa katika mashambulizi huko Wadi Nassar (Bonde la Wakristo) magharibi mwa Syria karibu na mpaka wa Lebanon, na mwezi wa Juni, watu 20 waliuawa na mshambuliaji wa kujitoa mhanga katika kanisa moja huko Damascus.

Al-Sharaa aliahidi kutawala nchi kwa haki, kwa kuzingatia maslahi ya Wasyria wote bila ubaguzi, na kuhakikisha kuwa haki za wanawake na makabila madogo zinaheshimiwa.

Lakini kwa sasa, ahadi zimesalia kwenye karatasi, wakati kwa uhalisia, mamlaka imejikita katika eneo la ndani la al-Sharaa—huku ndugu zake wa zamani katika HTS wakishikilia nyadhifa muhimu serikalini.

Baadhi ya wataalam wa Syria wanaamini kwamba Sharaa anajenga Syria ya Kiislam kwa mkono wa chuma na kwamba atawaondoa wapinzani wote.

Ushindi wa kidiplomasia

Katika mwaka uliopita, al-Sharaa alikutana na majirani, alisafiri hadi kwa Wazungu, Urusi, na Marekani, na, kama mtaalamu wa Taasisi ya Mashariki ya Kati Charles Lister anavyobainisha, amewakaribisha viongozi wengi wa Magharibi kuliko walivyofanya Assads katika miaka yao 53 madarakani.

Katika uhusiano wake na ulimwengu wa nje, anafanya vitendo na hataki kugombana na mtu yeyote. Iwapo ataweza kushughulikia vyema maslahi tofauti ya mataifa yenye nguvu za kikanda na kimataifa bado haijulikani.

"Hatua hii inamletea uhalali wa kimataifa, lakini inategemea uwiano dhaifu sana ambao utazidi kuwa vigumu kudumisha huku kukiwa na utata unaoongezeka kati ya wachezaji wa nje," mchambuzi Kelly Cassis anatoa maoni katika chapisho la Taasisi ya Huduma za Royal United.

Urusi ina kambi mbili za kijeshi nchini Syria, na kwa kuanguka kwa Assad, mustakabali wao ulikuwa mashakani. Wakati wa ziara yake huko Moscow, Al-Sharaa aliahidi kuheshimu makubaliano yote ya hapo awali na Kremlin.

Moscow ilianza tena usambazaji wa ngano na mafuta na ikakubali kuchapisha noti mpya za Syria kupitia Goznak, kampuni iliyofanya kazi na serikali ya Assad.

Nduguye rais, Maher al-Sharaa, daktari wa magonjwa ya wanawake ambaye aliishi na kufanya kazi nchini Urusi kwa zaidi ya miaka 20 na sasa anashikilia wadhifa wa "makamu wa rais," alikuwa na jukumu muhimu katika mazungumzo hayo.

Nani anadhibiti nini?

HTS (inayoongozwa na al-Sharaa) inadhibiti sehemu ya magharibi mwa Syria kutoka Idlib hadi Damascus.

Wakurdi (Vikosi vya Kidemokrasia vya Syria) vinadhibiti eneo la kaskazini-mashariki; idadi yao ni 40,000–60,000, ikijumuisha Vitengo vya Ulinzi wa Watu.

Druze: Jimbo la kusini la Suwayda linadhibitiwa na wanamgambo wa Kusini na wanamgambo wa ndani.

Vikosi vinavyounga mkono Uturuki (SNA) - vipo kwenye mpaka wa kaskazini na Uturuki.

Wakimbizi wa Syria

Syria imara ni kwa maslahi ya Ulaya, ambapo karibu Wasyria milioni walikimbia wakati wa vita.

"Matarajio kwamba wakimbizi hawa wataweza kurejea hivi karibuni yanatoa motisha ya kuvutia kwa Ulaya kujihusisha kikamilifu na Damascus na kuunga mkono mchakato wake wa mpito," anaandika mtaalamu wa Mashariki ya Kati Lokman Radpey.

Hili bado liko mbali, kulingana na Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Wakimbizi. Kulingana na takwimu zao, Wasyria 720,000 walirejea katika Syria mpya kati ya Desemba 8 na Julai 24, 2025, wengi wao kutoka nchi jirani, ambapo watu milioni 5.5 walikimbia (40% kutoka Lebanon, 37% kutoka Uturuki, 15% kutoka Jordan, na 5% kutoka Iraq).

Nia ya kurudi ni ya chini sana kati ya wale ambao wako Ulaya.

Asilimia 81 ya wakimbizi wa Syria wanaotafuta hifadhi wanaoishi katika bara hilo na kuhojiwa na UNHCR mwezi Mei walisema hawana mpango wa kurejea Syria ndani ya mwaka ujao.