Trump hawataki Wasomali.. Je, Marekani ina jukumu gani nchini Somalia?

Kwa Donald Trump, Somalia ni nchi ambayo "inanuka" na wale waliohama kutoka huko kwenda Marekani na wazao wao, "takataka" ambazo lazima ziondolewe.

Rais wa Marekani alishangaza Jumanne iliyopita kwa shambulio dhidi ya Wasomali wakati wa mkutano wa televisheni katika Ikulu ya White House.

Alisema kwamba "wanakimbia tu wakiuana," na akatangaza nia yake ya kuagiza operesheni ya uhamiaji huko Minnesota, ambayo ni nyumbani kwa jamii kubwa zaidi ya Wasomali nchini Marekani.

Minnesota pia ni jimbo ambalo Democrat Ilhan Omar alichaguliwa, mbunge wa kwanza wa Marekani mwenye asili ya Somalia katika historia, ambaye mara kwa mara hurushiana maneno makali na shutuma na rais.

Rais ameelezea jimbo hilo kama "kitovu cha shughuli za utakatishaji fedha," akimaanisha kuwa ni msingi wa uamuzi wake wa kukomesha ulinzi dhidi ya kufukuzwa kwa mamia ya wahamiaji wa Somalia.

Maoni hayo yanarejelea kashfa iliyoanza wakati wa janga la covid. Kulingana na mamlaka, ulaghai huo ulianza kuota mizizi katika baadhi ya sekta za jamii ya Wasomali ya Minnesota, ambapo watu kadhaa walijikusanyia utajiri mdogo kwa kuunda kampuni zilizotoza mashirika ya serikali mamilioni ya dola kwa huduma za chakula ambazo hazikuwahi kutoa.

Waendesha mashtaka wa shirikisho wanasema watu 59 wamehukumiwa kwa ulaghai huo hadi sasa na zaidi ya dola bilioni 1 za pesa za walipa kodi zimeibiwa katika mipango mitatu ambayo bado inachunguzwa.

Leo Somalia ni mojawapo ya nchi ambazo kusafiri kwenda Marekani ni marufuku na rais amehakikisha kwamba atakomesha mpango wa ulinzi wa muda ambao kwa miaka mingi uliwalinda wakimbizi wengi kutoka taifa hilo la Afrika.

"Hatuwataki katika nchi yetu. Tuwaache warudi walikotoka na kuirekebisha," Trump alisema.

Lakini hali ikoje Somalia? Na Marekani imechukua jukumu gani katika kinachoendelea huko?

"Migogoro mingi" ya Somalia

Ikiwa katika eneo la Pembe ya Afrika, kwenye mwambao wa Bahari ya Hindi na Ghuba ya Aden, Somalia ni nchi kame sana yenye Waislamu wengi, inayokabiliwa na ukame na njaa zinazosababishwa na ukame.

Kwa kuwa Pato la Taifa (GDP) ni miongoni mwa nchi zenye kiwango cha chini zaidi duniani, Benki ya Dunia inakadiria kuwa 54% ya wakazi wake wanaishi chini ya mstari wa umaskini.

Kwa kuwa uchumi na kilimo hazijaendelea vizuri kama sekta yake kuu, Somalia imekuwa ikikumbwa na vita vya ndani kwa miongo kadhaa ambavyo vimepitia awamu tofauti na ambapo mataifa kadhaa ya kigeni yameingilia kati.

Machafuko hayo yalianza na kuanguka kwa utawala wa kijeshi wa Mohamed Siad Barre mwaka wa 1991, ambao ulisababisha miongo kadhaa ya vurugu na uvunjaji wa sheria.

Serikali ya shirikisho inayotambuliwa kimataifa yenye makao yake makuu Mogadishu imekuwa ikijaribu kwa miaka mingi kwa usaidizi wa ujumbe wa kijeshi wa Umoja wa Afrika kushinda makundi ya waasi na kuanzisha udhibiti mzuri wa nchi.

Ushindani wa kiukoo na maslahi ya kigeni, pamoja na kutopendwa kwa serikali katika sehemu kubwa za nchi, kumefanya iwe vigumu kufikia taifa imara na linalofanya kazi.

Kaskazini, katika maeneo ambayo hapo awali yalikuwa chini ya ulinzi wa Uingereza, eneo la Somaliland lilitangaza uhuru mwaka wa 1991, na ingawa halijatambuliwa kimataifa kama taifa huru, tangu wakati huo limekuwa likifanya kazi nje kabisa ya Mogadishu.

Mashariki mwa Somaliland, eneo la Puntland, ingawa rasmi ni moja ya majimbo yaliyoshirikishwa ya Somalia, linatumika kama chombo huru ambapo msingi wa wapiganaji wa wanamgambo wenye msimamo mkali wa Dola ya Kiislamu umekuwa na nguvu katika miaka ya hivi karibuni.

"Inakadiriwa kuwa hakuna zaidi ya 400, lakini wameishi katika eneo la milimani kaskazini kutokana na ukaribu wake na Ghuba ya Aden, ambapo silaha hufika kupitia Yemen," nchi jirani ambayo pia iko vitani kwa miaka mingi, Jethro Norman, wa Taasisi ya Masomo ya Kimataifa ya Denmark, aliiambia BBC Mundo.

Kwa sasa, uasi wa Al Shabab, kundi linalohusiana na al-Qaeda linalodhibiti sehemu kubwa ya kusini mwa nchi na limeweza kushambulia Mogadishu kwa vitendo ambavyo vimesababisha vifo vingi, umekuwa wasiwasi mkuu wa Washington na serikali ya shirikisho.

"Kuhusu udhibiti wa eneo, labda ndilo kundi linalohusiana na al-Qaeda lililofanikiwa zaidi," Roger Middleton, mkurugenzi mkuu wa kituo cha uchambuzi cha Sabi Insight, aliiambia BBC Mundo.

Middleton anaelezea kwamba "serikali ilifanikiwa kuwaweka Al Shabab katika ulinzi, lakini sasa kusonga mbele kumesimamishwa au kubadilishwa," na waasi wamerejea kudhibiti maeneo makubwa ya eneo.

Ujumbe wa Umoja wa Afrika umekuwa ukipunguza ukubwa na shughuli zake, kwa kiasi fulani kutokana na uchovu wa nchi za Ulaya ambazo kwa kiasi kikubwa hufadhili na nchi za Afrika zinazochangia wanajeshi. Hakuna upande unaoona maendeleo endelevu katika mapambano dhidi ya al-Shabab.

Kwa usaidizi mdogo, vikosi vya serikali ya Somalia vimeshindwa kudhibiti eneo walilokuwa wamelichukua kutoka kwao katika kipindi cha miaka miwili iliyopita.

Vikosi vya kimataifa

Mbali na wahusika wa ndani, ushawishi wa kigeni lazima uongezwe.

Kwa sasa, Marekani, Uturuki, na Falme za Kiarabu mara nyingi hufanya mashambulizi ya anga dhidi ya makundi ya waasi nchini Somalia.

Lakini nchi hiyo imekuwa eneo la vitendo vya kigeni vya aina tofauti kwa muda mrefu.

Mwaka 2006, kwa usaidizi wa Washington, wanajeshi wa Ethiopia walivamia Somalia ili kupindua Muungano wa Mahakama za Kiislamu, harakati ya kisiasa na kidini ambayo ilikuwa imeibuka kama serikali ya kweli katika sehemu kubwa za katikati na kusini mwa nchi.

Uingiliaji kati wa Ethiopia uliweka serikali ya shirikisho ambayo tangu wakati huo imejaribu bila mafanikio makubwa kupanua udhibiti wake katika eneo lote.

Mara nyingi ikitajwa kama mfano wa kawaida wa taifa lililoshindwa, historia ya hivi karibuni ya Somalia inaonesha kwamba nchi hiyo inapitia, kwa maneno ya Jethro Norman, "mfululizo wa migogoro iliyoingiliana na ya wakati mmoja".

Hizi zimewaadhibu vikali wakazi wake, wakikabiliwa na hali ngumu ya maisha na ukiukwaji wa haki za binadamu mara kwa mara na makundi tofauti ya wapiganaji, kulingana na mashirika ya kimataifa.

"Black Hawk chini" na ndege zisizo na rubani

Jeshi la Marekani limekuwa likifanya kazi nchini Somalia kwa miongo kadhaa.

Mwaka 1992, wakati "mabwana wa vita" tofauti walipokuwa wakigombea madaraka baada ya kuanguka kwa Siad Barre, Rais wa Marekani Bill Clinton alianzisha Operesheni "Restore Hope", kwa lengo lililotajwa la kupunguza njaa nchini na kuanzisha serikali ya kidemokrasia na yenye uwezo.

Mnamo Oktoba 3, 1993, operesheni maalum ya kikomandoo ya kuwakamata viongozi wa waasi huko Mogadishu iliharibika wakati waasi walipofanikiwa kuzidungua helikopta mbili za Marekani aina ya Black Hawk.

Jaribio la kuwaokoa waliokuwemo ndani yake lilisababisha mapigano ya saa nyingi ambapo wanajeshi 18 wa Marekani waliuawa. Picha za maiti zao zikiburuzwa mitaani na umati ulioshinda zilishtua maoni ya umma katika nchi hiyo ya Amerika Kaskazini.

Kipindi hicho kilichochea filamu maarufu ya Ridley Scott "Black Hawk Down" na kwa wengi bado ni jeraha kwa fahari ya taifa la Marekani.

"Hilo halijasahaulika, si Marekani wala Somalia, na miaka ya mabomu ya Marekani yaliyofuata, pamoja na vifo vya raia vilivyosababishwa, vimesababisha kutoaminiana sana," anasema mtaalamu Jethro Norman.

Tukio hilo liliifanya Washington kupunguza uwezekano wa wanajeshi wake kujitokeza ardhini, lakini iliendelea kuhusika katika hali ya Somalia.

Mwaka 2007, Washington ilianza mashambulizi yake ya anga yaliyolenga Somalia.

Mengi yaliyofanywa na ndege zisizo na rubani na kwa kawaida yakielekezwa kutoka kambi ya Marekani huko Djibouti, yamelenga "magaidi" ambao wameinuka dhidi ya serikali ya shirikisho.

Kilichoongezwa hapo ni mafunzo ya wanajeshi wa serikali na, kulingana na waangalizi kadhaa, shughuli za mashambulizi ya ardhini mara kwa mara.

Donald Trump alipofika Ikulu ya White House mapema mwaka huu, alifanya hivyo kwa ahadi ya kukomesha "vita visivyo na mwisho" vya Marekani nje ya nchi.

Kulingana na Jenerali Michael Langley, mkuu wa Kamandi ya Afrika ya Jeshi la Marekani (Africom), vikosi vyake vilikuwa vimetekeleza mashambulizi zaidi ya 25 ya anga nchini Somalia mwaka huu, mara mbili ya mashambulizi yote ya mwaka 2024.

"Marekani inafuatilia kikamilifu kuwaondoa wanajihadi," Langley alisema.

Lakini ripoti kutoka kwa mashirika mbalimbali zinaonesha kwamba waathiriwa si mara zote huwa wanajihadi.

Africom imethibitisha kwamba baadhi ya vitendo vyake pia viliwaua watu wasio wapiganaji na Airwars, shirika lisilo la kiserikali linalofuatilia waathiriwa katika migogoro, linakadiria kwamba shughuli za Marekani nchini Somalia zimesababisha vifo vya raia kati ya 92 na 167, wakiwemo watoto wasiopungua 25.

"Kila wakati hili linapotokea, Wasomali wengi wanaona kama shambulio la kigeni linalounga mkono serikali ya shirikisho ambayo wengi wanaona kama fisadi, wazo ambalo propaganda ya al-Shabab hutumia kwa ustadi," Middleton anasema.

Mtaalamu huyo anasema kwamba kwa wengi ni "mashambulizi ya nje ya kuidumisha serikali inayoonekana kama uvamizi."

Kwa sababu hizi zote, anaamini kwamba mashambulizi "huishia kuimarisha wale wanaopaswa kutafuta kumdhoofisha: Al Shabab".

Kupita kwa muda kumesababisha wachambuzi kuhoji mkakati wa Pentagon unaotegemea mashambulizi ya ndege zisizo na rubani.

Ingawa Marekani imedumisha kwa miaka mingi kwamba lengo la hatua zake nchini Somalia limekuwa kuunga mkono serikali ya shirikisho na kuleta utulivu katika taasisi za nchi hiyo, Norman anaamini kwamba lengo hili limechukua muda mrefu tangu lilipochukuliwa hatua kutokana na ugumu wa kulifikia.

"Juhudi halisi imekuwa kudhibiti matatizo nchini Somalia na kuzuia makundi kama al-Shabab kuenea hadi nchi nyingine katika eneo hilo, kama vile Kenya au Uganda," anaelezea.

Lakini kwa nini Trump, ameruhusu ongezeko la mashambulizi ya Marekani katika nchi ambayo, kwa kuzingatia maoni yake, hana nia au matumaini?

"Serikali hii inaonekana kuwa na nia zaidi ya kufanya operesheni za kijeshi nchini Somalia zisionekane kuliko kuzimaliza, labda kwa sababu mashambulizi ya ndege zisizo na rubani huiruhusu kutoa hisia ya nguvu kwa uchunguzi mdogo na bila kujiweka katika hatari ya majeruhi," Norman anaamini.

BBC Mundo haikupokea jibu mara moja kwa ombi la maoni kutoka kwa Wizara ya Mambo ya Nje.

Lakini chochote kinachoongoza sera ya sasa ya Marekani nchini Somalia, hafikirii itatoa matokeo yaliyotarajiwa.

"Makamanda wa kijeshi wanajua kwamba hawataweza kumaliza jambo kama Al Shabab kwa vita vya ndege zisizo na rubani pekee," anasisitiza.

Sera za Trump na Somalia

Mbali na vita na umaskini, Wasomali mara nyingi huteseka na adhabu ya ukame, ambayo husababisha mavuno duni na njaa.

Ripoti ya mtaalamu huru wa haki za binadamu wa Umoja wa Mataifa nchini Somalia, Isha Dyfant, ilihitimisha kwamba zaidi ya watoto milioni moja na nusu wa Somalia walikabiliwa na utapiamlo mkali na watoto 730 walikufa katika vituo vya lishe kote nchini mwaka wa 2023.

Hati hiyo inasisitiza kwamba "ukali wa ukame katika Pembe ya Afrika, ikiwa ni pamoja na Somalia, usingetokea bila mabadiliko ya hali ya hewa yanayosababishwa na hatua za kibinadamu", ambayo yamewafanya "kuwa ya mara kwa mara na ya kukithiri".

Rais Trump amesisitiza mara kwa mara kwamba haamini mabadiliko ya hali ya hewa ni tishio, na katika hotuba yake kwa Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa mnamo Septemba alielezea kama "ulaghai mkubwa zaidi ambao ulimwengu umewahi kufanyiwa."

Licha ya ukweli kwamba nchi yake ni mtoaji wa pili kwa ukubwa wa gesi zinazochangia ongezeko la joto duniani, Trump aliamua kujiondoa kutoka Mkataba wa Paris, mkataba wa kimataifa ulifikia kuukomesha.

Rais pia amepunguza sana ushirikiano wa kimataifa wa Marekani na karibu kabisa kuvunja shirika lililolipeleka, USAID, huku nchini Somalia, kulingana na ripoti za Umoja wa Mataifa, fedha hazitoshi kupunguza hali ya kibinadamu.

Ni wakati tu utakaoonyesha ikiwa Trump anaweza kutimiza hamu yake iliyotajwa ya kuwarudisha wahamiaji wa Somalia nchini mwao na ikiwa ataendelea na mkakati wake wa kijeshi huko.

Wakati huo huo, kile ambacho wataalamu kama Norman wanakitaja ni kwamba historia ya hivi karibuni ya Somalia haiwezi kueleweka bila jukumu la watendaji wa nje kama vile Marekani.