Kwa nini mafuta ya nyuklia ya Urusi yanaepuka vikwazo vya Ulaya?

Na Petra Zivic

BBC World Service

Mwanamazingira Vladimir Slivyak alilazimika kukimbia kutoroka Urusi baada ya shirika lake la Ecodefense kutangazwa kuwa la kigeni mnamo 2014, lakini ilifanya kampeni yake ya kuwekewa vikwazo vya mafuta ya nyuklia ya Urusi kuwa vikali zaidi.

‘’Hakuna mtu barani Ulaya anayependa sana kutazama upande huo,’’ anasema Slivyak, ambaye amekuwa akiendesha kampeni yake dhidi ya shirika la nyuklia linaloendeshwa na serikali

la Urusi Rosatom kutoka Ujerumani.

Slivyak anaona kuwa ni jambo la ajabu kwamba, wakati kutegemea mafuta ya nyuklia ya Urusi ni wasiwasi mkubwa kwa wanasiasa wa magharibi na vyombo vya habari, utegemezi sawa wa mafuta ya nyuklia ya Urusi na teknolojia hakuripotiwi.

Kwa nini, anauliza, mafuta ya nyuklia ya Urusi haiko chini ya aina sawa ya vikwazo kama mafuta na makaa ya mawe?

Utegemezi wa Nyuklia

Mojawapo ya maandamano ya hivi punde ambayo Slivyak alihudhuria katika jiji la Lingen, mbele ya kiwanda cha mafuta ya nyuklia ambapo shehena ya urani ya Urusi ilipaswa kuwasili.

Waandamanaji waliitaka serikali ya Ujerumani kukomesha mikataba ya nyuklia na Urusi mara moja.

Lakini wito wao hausikilizwa.

‘’Uagizaji huu unawezekana kwa sababu - kama ilivyo kwa gesi ya Urusi - uagizaji wa mafuta ya nyuklia kutoka Urusi hauko chini ya vikwazo vya EU,’’ msemaji wa Wizara ya Mazingira, Uhifadhi wa Mazingira na Usalama wa Nyuklia aliiambia BBC.

EU imejitolea kutotegemea mafuta ya nyuklia ya Urusi ifikapo 2030, kuanzia na gesi, lakini hadi sasa, vikwazo vyake vinavyohusiana na nishati dhidi ya Urusi vinalenga makaa ya mawe na mafuta, sio gesi au mafuta ya nyuklia.

Slivyak sio pekee anayejaribu kubadilisha hii.

Kilomita 1800 kutoka Kiev, Natalia Lytvyn, mratibu wa Muungano wa Mpito wa Nishati, kundi la mashirika ya mazingira, amekuwa akiwalalamikia maafisa wakuu wa EU na Marekani, Shirika la Kimataifa wa Nishati ya Atomiki na makampuni ya kibinafsi ambayo yanashirikiana na Rosatom.

‘’Tunaelewa kwamba viongozi wanajitahidi kuacha kuagiza fueli ya visukuku ya Urusi, lakini hatuwezi kusema vivyo hivyo linapokuja suala la nyuklia,’’ anasema Lytvyn.

Je, Ulaya inategemea mafuta ya nyuklia ya Urusi kiasi gani? 

Nchi za Magharibi zimekuwa zikijaribu kupunguza utegemezi wao wa mafuta na gesi ya Urusi tangu Urusi ilipovamia Ukraine mnamo Februari 2022.

EU ilisema itapunguza uagizaji wa gesi kutoka Urusi kwa theluthi mbili ndani ya mwaka mmoja, lakini imeacha kupiga marufuku ya kila kitu.

Urusi ni mhusika mkuu katika soko la gesi duniani: mwaka 2021, iliipatia Ulaya takriban asilimia 45 ya gesi yake.

Nafasi yake katika uzalishaji wa urani ni ndogo zaidi - ilizalisha asilimia 8 tu ya urani duniani mwaka 2019. Lakini uchimbaji wa urani ni hatua ya kwanza tu katika uzalishaji wa mafuta ya nyuklia.

‘’Ni katika hatua mbili zijazo katika mchakato wa kutengeneza mafuta ya nyuklia ambapo Urusi ina uwepo mkubwa sana katika masoko ya kimataifa,’’ anasema Dk Matt Bowen, msomi wa utafiti katika Chuo Kikuu cha Columbia nchini Marekani.

Ili kutengeneza mafuta ya nyuklia, urani mbichi lazima ichimbwe kutoka ardhini na kusagwa katika oksidi ya urani.

Kisha inabadilishwa kuwa urani -hexafluoride (ambayo inafaa kwa uboreshaji) na hatimaye vijiti vya mafuta huundwa.

‘’Urusi ilichangia karibu asilimia 40 ya huduma za dunia mwaka 2020 na asilimia 46 ya huduma za uboreshaji duniani mwaka wa 2018,’’ anasema Bowen, akitoa maoni ambayo aliandika kwa ushirikiano wa Kituo cha Chuo Kikuu cha Columbia juu ya Sera ya Nishati ya Kimataifa.

Lakini sio tu mafuta ya nyuklia ambayo Urusi inauza nje.

Rosatom ndiye mtengenezaji mkubwa zaidi duniani wa vinu vya nyuklia.

Mnamo 2021, Shirika la nyuklia la serikali ya Urusi lilikuwa likipanga ujenzi wa vinu zaidi ya kumi na mbili, kutoka Bangladesh hadi Uturuki. 

‘’Nchi za Magharibi zinapaswa kuchukua hatua kupunguza ushiriki wa Urusi, lakini kutokana na uwepo huo mkubwa, itachukua uwekezaji na muda,’’ anasema Bowen.

Ulaya ina vinu vya nyuklia mtindo wa Sovieti

Kupunguza ushiriki wa Urusi katika soko la mafuta ya nyuklia huko Magharibi pia itakuwa changamoto kwa sababu vinu vingi vinavyofanya kazi na vinavyojengwa vinatumia teknolojia ya Urusi.

Huko Ulaya pekee mnamo 2021 kulikuwa na zaidi ya vinu vya VVER 30 vya Urusi vilivyotengenezwa.

VVER inawakilisha kinu cha nguvu cha maji-maji, asili ya muundo wa Sovieti.

Leo, wengi wao hutumia mafuta yanayotolewa na Urusi.

Kiwanda cha nyuklia cha Zaporizhzhia kinachodhibitiwa na Urusi nchini Ukraine, karibu na eneo la vita, ni nyumbani kwa vinu sita kati ya vingi vya VVER nchini humo.

Ukraine inapata karibu nusu ya nishati yake kutoka kwa vyanzo vya nyuklia, kama vile Slovakia na Hungaria.

Muungano wa Mpito wa Nishati wa Lytvyn umekuwa ukijaribu kuonya mamlaka za Ulaya kwamba nchi nyingi hazina chaguo ila kuendelea kununua mafuta ya Urusi.

‘’Nchi kama vile Bulgaria na Hungary haziwezi kubadili aina nyingine za mafuta kwa sababu ni ngumu,’’ anasema Lytvyn.

‘’Ikiwa una mtambo wa kuzalisha umeme wa gesi au mtambo wa makaa ya mawe, unaingiza tu makaa ya mawe au gesi.

Lakini kwa nyuklia, huwezi kuingiza urani kwenye kinu, unahitaji teknolojia ya kujenga vijiti vya fueli ya nyuklia kwa aina yako ya kinu,’’ anaelezea Slivyak.

Hata kama mafuta ya nyuklia ya Urusi inaweza kubadilishwa, nchi zilizo na vinu vya VVER bado zingetegemea Urusi kwa vifaa na huduma, anasema Dk Bowen.

Anasema kuwa kupunguza utegemezi kwa Urusi haiwezekani, lakini ni vigumu kujua ni muda gani ungehitajika.

Ushawishi wa kijiografia

Miezi miwili baada ya Urusi kuivamia Ukraine, Finland ilitangaza kujiondoa katika mkataba na Rosatom wa kujenga kinu cha tatu cha nishati ya nyuklia nchini humo.

Ilitaja hatari zinazohusiana na vita vya Ukraine.

Lakini vita havikuzuia Hungary, nchi nyingine mwanachama wa Umoja wa Ulaya, kuendelea na makubaliano yaliyofikiwa na Urusi mwaka 2014.

Wizara yake ya mambo ya nje ilitangaza mwezi Agosti kwamba Rosatom ingeanzisha mradi wa €12.5bn ($12.4bn) - unaofadhiliwa kwa kiasi kikubwa na Urusi - kujenga vinu viwili vipya vya nyuklia.

Slivyak anaelezea Rosatom kama moja ya silaha muhimu zaidi za utawala wa Putin, zinazotumiwa kueneza ushawishi wa kijiografia wa Kirusi duniani kote na anasema shirika lake halitaacha kupinga.

‘’Ikiwa hatutazungumza juu yake, ikiwa hatutawasukuma wanasiasa, hawatafanya chochote,’’ anasema Slivyak.

Baada ya Slivyak Ecodefence kupinga huko Lingen, Wizara ya Shirikisho ya Mazingira, Uhifadhi wa Mazingira na Usalama wa Nyuklia ya Ujerumani iliambia BBC kwamba wanaona usafirishaji huo wa urani kuwa muhimu sana kwa sababu ya vita vya uvamizi vya Urusi dhidi ya Ukraine.

‘’Urusi haina ukiritimba katika usambazaji wa urani - ununuzi pia utawezekana kutoka nchi zingine,’’ msemaji huyo aliiambia BBC.

Lakini wizara hiyo ilisema kuna machache wanayoweza kufanya, kwani ‘’uamuzi wa kununua urani kutoka Urusi unategemea tu mwendeshaji wa kiwanda cha urani huko Lingen’’ na hakukuwa na utaratibu wa kisheria wa kuwazuia ikiwa watachagua mafuta ya Urusi.

Kuhusu vikwazo, kwa nchi wanachama wa EU, ni Tume ya Ulaya ambayo ina uwezo wa kuviweka.

Vikwazo vipya

Baada ya Putin kuamuru kusajiliwa kwa wanajeshi wa akiba, EU imependekeza awamu mpya, ya nane ya vikwazo.

Mkuu wa Umoja wa Ulaya Ursula von der Leyen alielezea pendekezo ambalo linajumuisha vikwazo vikali vya biashara, kuorodheshwa zaidi kwa watu binafsi na bei ya juu ya bei ya mafuta kwa nchi za tatu, lakini bila kutaja vikwazo dhidi ya Rosatom.

Pendekezo hilo sasa litaenda kwa nchi 27 wanachama wa umoja huo, ambazo zitaamua kutekeleza vikwazo hivyo vipya.

‘’Hatutoi maoni yoyote juu ya mchakato wa kuweka vikwazo vipya kwa kuwa hii inafanyika kwa usiri na iko mikononi mwa Nchi Wanachama, ambazo zinapaswa kukubaliana katika Baraza kwa kauli moja, lakini hakuna kitu ambacho hakipo kwenye mazungumzo,’’ msemaji wa Tume ya Ulaya aliambia BBC kabla ya pendekezo hilo kuwasilishwa.

Dk Bowen anasema kuwa nchi za Ulaya zenye vinu vya mtindo wa Kirusi ‘’zitakuwa na maamuzi magumu ya kufanya’’ iwapo zitachagua kusitisha uagizaji wa mafuta ya nyuklia kutoka Urusi, sekta ambayo huenda ikawa muhimu zaidi kutokana na kuanza kwa majira ya baridi kali na uwezekano wa mzozo wa nishati.

Ujerumani, kwa mfano, imeamua kutengua uamuzi wake wa kujiondoa kutoka kwa nishati ya nyuklia kabisa (ambayo ilifanya baada ya maafa ya Fukushima ya 2011 huko Japan) na sasa itaanza kutumia mitambo yake mitatu iliyosalia ya nyuklia na kuhakikisha inafanya kazi.

Inaonekana wazi kuwa baadhi ya chaguzi ngumu ziko mbele kwa nchi za Ulaya, lakini Lytvyn anasisitiza kuwa nchi za Magharibi zinapaswa kuchukua hatua haraka na kuidhinisha vikwazo vya mafuta ya nyuklia dhidi ya Urusi.

‘’Walianzisha vita kubwa barani Ulaya, ambavyo hatujawahi kuviona tangu Vita vya Pili vya Dunia. Hakuna muda wa kuwekewa vikwazo kwa kupima,’’ anasema.