Xabbad joojin ma soo afjari kartaa dagaalka Israa'iil iyo Iiraan, muxuuse yahay micnaha ereyga "xabbad joojin"

Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump ayaa fiidnimadii 23-kii June ku dhawaaqay in Israa'iil iyo Iran ay ku heshiiyeen xabbad joojin uu sheegay in ay horseedi karto nabad waarta.

Go'aankan ayaa yimid ka dib 12 maalmood oo ay Israa'iil duqaymo ku haysay Iran, gantaallo aargoosi ah oo Iran ay ku qaadday Israa'iil, iyo duqeymihii Maraykanka ee xarumaha Nukliyeerka ee Iran.

Iiraan waxay sheegtay in ay diyaar u tahay in ay xabadda joojiso haddii Israa'iil ay joojiso weeraradeeda, halka dawladda Israa'iilna ay sheegtay in ay aqbashay dalabkaas ka dib markii weerarkii Iran "ay ka gaareen ujeeddooyinkoodii".

Balse madaxweyne Trump ayaa ku andacoodey in Israa'iil iyo Iiraan labaduba ay jebiyeen xabbad joojinta, wuxuuna muujiyay caradiisa dalalkaas oo uu ku tilmaamay mid la yaab leh, ka dibna wuxuu sheegay in xabbad joojintu ay socoto.

Waxaa la rajeynayaa in haddii xabbad joojinta ay sii socoto ay isu beddesho nabad waarta.

Laakin si ka duwan isku dhacyada kale, tani waxay u baahan doontaa wax badan oo diblomaasiyad adag ah.

Waa maxay micnaha xabbad joojin

Sida laga soo xigtay Qaramada Midoobay, ma jiro qeexitaan keliya oo caalami ah oo la aqbalay oo ereyga "xabad joojin" ah, laakiin ereyga wuxuu ka yimid amarka militariga ee "xabbad joojinta", kaas oo ka soo horjeeda amarka "xabadaha".

Wada xaajoodyada u dhexeeya labada dhinac ee dagaallamaya marka laga hadlayo, labada dhinac ayaa si wadajir ah u go'aaminaya waxa ay ka dhigan tahay xabbad-joojin.

Intaa waxaa dheer, ereyada "xabad joojin" iyo "armistice" ayaa sidoo kale la isticmaali karaa halkii xabbad-joojin.

Balse Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in inta badan uu farqi u dhaxeeyo ereyada "xabad joojinta" iyo "joojinta dagaalka".

Waxa ay sheegtay in "joojinta colaadda" ay u janjeerto in loola jeedo heshiis aan rasmi ahayn oo lagu joojinayo colaadda.

"Xabbad joojin" waxaa loo arkaa mid rasmi ah, waxaana inta badan lagu dhawaaqaa heshiis ay ku jiraan tafaasiisha soo socota:

Ujeedada xabad joojinta ayaa ah.

hanaanka siyaasadeed ee uu mari doono,

marka uu dhaqan galo.

aagga juqraafiyeed ee la dabooli doono.

Waxa kale oo ay qeexi kartaa dhaqdhaqaaqyada ciidan ee la ogolaan doono iyo kuwa aan yeeli doonin, iyo sida loola soconayo xabbad joojinta.

Tusaale ahaan, dagaalkii sokeeye ee Liberia wuxuu dhammaaday 1993 markii Dawladdii Ku-meel-gaarka ahayd ee Midnimada Qaranku ay heshiis la gashay Jabhadda Waddaniga ah ee Liberia iyo Dhaqdhaqaaqa Xoreynta Dimuqraadiyadda ee Laybeeriya.

Labada dhinac waxay ku heshiiyeen in la joojiyo hubka iyo rasaasta, in aan la bedelin, lana weerarin goobaha ay ciidamadu joogaan, in aan la hurin colaad kale, iyo in aan la isticmaalin miinooyinka iyo waxyaabaha kale ee hurin kara.

Xabad joojintu ma noqon doontaa mid joogto ah mise ku meel gaar?

Sida laga soo xigtay UN, waxay noqon kartaa labadaba.

Mararka qaarkood, labada dhinac ee iska soo horjeeda ee dagaalka ku jira waxay ku heshiiyaan xabbad joojin ku meel gaar ah ama horudhac ah.

Tani waxay noqon kartaa in la yareeyo rabshadaha ama la yareeyo dhibaatada bini'aadantinimo.

Markii Israa'iil iyo kooxaha xagjirka ah ee Xamaas ay hoggaamiyaan ay ku heshiiyeen xabbad joojin ku meel gaar ah intii u dhaxaysay Nofambar 24 iyo Nofambar 30, 2023, Xamaas ayaa sii daysay 105 la haystayaal ah oo ay ku beddeshay ilaa 240 maxbuus.

Xabad-joojin horudhac ah ayaa sidoo kale lagu heshiin karaa in la abuuro jawi sahlaya wada xaajoodka iyo jaangoynta dariiqa xabbad-joojin joogto ah ama sugan.

Bishii Juun 2000, Itoobiya iyo Ereteriya waxay saxiixeen heshiis lagu qaboojinayo colaadda si xabbad-joojin dhab ah looga wadahadlo.

Heshiiskan ayaa la saxiixay bishii Disembar isagoo qeyb ka ahaa heshiiskii Algiers ee lagu soo afjaray dagaalka.

Laakin dagaalku wuu sii socon karaa sababtoo ah xabbad joojin horudhac ah oo fashilantay ama jilicsan.

Qaramada Midoobay waxay ka wada xaajoodeen xabbad joojin isdaba joog ah sannadihii 1978, 1981 iyo 1982 si loo soo afjaro dagaalka sokeeye ee Lubnaan.

Si kastaba ha ahaatee, isku day kasta ka dib, colaadaha ayaa qarxay, dagaalkii bilaabmay 1975 wuxuu dhammaaday 1990 oo keliya.

Xaaladaha qaarkood, mid ama labada dhinac ee dagaallamaya ayaa laga yaabaa inay isku dayaan inay adeegsadaan xabbad-joojin horudhac ah si ay u xoojiyaan mowqifkooda goobta.

Xabbad-joojin sugan (ama joogto ah) waxay caadi ahaan dhacdaa ka dib wada-xaajood nabadeed oo guul leh oo dhexmara labada dhinac ee dagaallamaya.

Sida caadiga ah waxaa ka mid ah hub ka dhigista ciidamada loo qoondeeyay, inkasta oo qabanqaabada amni ee xigta ay sii jiri karto sanado badan kadib marka heshiis la saxiixo.

Tusaale ahaan, Heshiiskii Jimcaha Wanaagsan ee lagu saxiixay Waqooyiga Ireland 1998 waxaa ka mid ahaa Ku-Meel-Gaarka IRA iyo kooxaha taageersan UK oo ku heshiiyey inay ka fariistaan hubkooda.

Heshiiska ayaa sidoo kale waxaa ku jiray qodobo loogu talagalay in lagu hormariyo nabadda iyo wada noolaanshaha gobolka, sida in xudduudaha Waqooyiga Ireland iyo Jamhuuriyadda Ireland uu u furnaado ganacsiga canshuur la'aanta ah.

Waa maxay xabbad joojin xaddidan

Israa'iil iyo Xamaas waxay xabbad joojintii ku meel gaadhka ahayd ee ay gaadheen November 2023 ku tilmaameen "hakin bini'aadantinimo darteed".

Joojinta bini'aadantinimada ayaa mararka qaarkood loo adeegsadaa in lagu dhimo xoogga colaadda ama lagu yareeyo dhibaatada bini'aadantinimo.

Tusaale ahaan, dawladda Suudaan waxay heshiis xabbad joojin ah la gashay laba kooxood oo mintidiin ah oo kala ah Dhaqdhaqaaqa Xoraynta Suudaan iyo Dhaqdhaqaaqa Caddaaladda iyo Sinnaanta, iyadoo muddo 45 maalmood ah la hakiyay dagaalka Darfur, taas oo u oggolaanaysa hay'adaha samafalka inay gaaraan dadka deegaanka.

Ka dib markii Indonesia ay ku dhufatay tsunami sannadkii 2004, labadaba dawladda Indonesia iyo dhaqdhaqaaqa Free Aceh waxay ku dhawaaqeen xabbad-joojin si gargaar loo gaarsiiyo gobollada ay ku dagaalamayaan.

Waxa kale oo la samayn karaa heshiisyo lagu joojinayo colaadaha ka socda gobol gaar ah, oo loo yaqaan xabbad-joojin juqraafi ah.

Sanadkii 2018-kii, Qaramada Midoobay ayaa heshiis ka dhex dhigtay dowladda Yemen iyo Xuutiyiinta si loo joojiyo dagaalka ka socda agagaarka dekedda Xudeydah ee Badda Cas si loo ilaaliyo dadka deegaanka.