ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਕੌਣ ਸਨ
- ਲੇਖਕ, ਅਕੀਲ ਅੱਬਾਸ ਜਾਫ਼ਰੀ,
- ਰੋਲ, ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਕਰਾਚੀ
"ਭੀੜ ਮੁੜੀ ਅਤੇ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਬੁੱਤ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਲਾਠੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ, ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਨੇ ਬੁੱਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਤਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ।”
“ਦੂਜੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੁੱਤ ਦੇ ਗਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੁੱਤ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਲਈ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।''
ਉਰਦੂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਪਾਠਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਅਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਦੀ ਇਹ ਛੋਟੀ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਛਾਪ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਮੰਟੋ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਲਮ ਨੂੰ ਖੰਜਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ ਕਿ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਕੌਣ ਸਨ।
ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਖੈਰ, ਇਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਉਰਦੂ ਰਸਾਲੇ 'ਨਕੋਸ਼' (Naqoosh) ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:
ਉਹ 1980 ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੀਪੀਐੱਲ ਬੇਦੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਹਾਰਵੈਸਟ ਫਰੌਮ ਦਿ ਡੇਜ਼ਰਟ: ਦਿ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਵਰਕ ਆਫ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ' (ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ) ਨਜ਼ਰ ਆਈ।
1940 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। (ਹੁਣ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।)
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮਾਲ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਜੀ.ਪੀ.ਓ., ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਸਕੂਲ, ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮੈਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਟਰੱਸਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਬਣਵਾਈਆਂ ਸਨ।
ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਪਿੰਡ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ, ਮੇਓ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਐਲਬਰਟ ਵਿਕਟਰ ਵਾਰਡ, ਲੇਡੀ ਮੈਕਲਾਗਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਲੇਡੀ ਮੇਨਾਰਡ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਟਰੇਨਿੰਗ, ਰਾਵੀ ਰੋਡ ਦਾ ਵਿਦਿਆ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਅਧੀਨ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਲ ਰੋਡ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਣੀ ਲਾਹੌਰ ਮਾਲ ਰੋਡ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ 'ਠੰਢੀ ਸੜਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਪਸਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸੂਬੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਬਾ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਨਵੇਂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਦਕਾ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮੰਗਤਾਂਵਾਲਾ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖਿੱਚ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜੋ ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸਾਲ 1851 ਸੀ ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਰੱਖਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮਾਂਗਤਾਂਵਾਲਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਂਡਰਾਇਡ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਇੰਝ ਲੈ ਕੇ ਆਓ:
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ Google YouTube ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੀ ਡਾਊਨਲੋਡ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਕੀਜ਼ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ Google YouTube ਕੁਕੀ ਪਾਲਿਸੀ ਤੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੋਗੇ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੋ ਤੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਨੂੰ ਚੁਣੋ।
End of YouTube post, 1
ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
1869 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ 'ਕੁਰਸੀ' ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਕੀਤਾ ਨਿਸ਼ਚਾ
ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਚ ਗਏ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦਿਵਯ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਿਠਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਘਟਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਫ਼ਤਰ ਗਏ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਕੁਝ ਦੇਰ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਫਰਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਫ਼ਤਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਰਸੀ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕੁਰਸੀ ਲਈ ਇੰਨੇ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਸ ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਾਬਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ 12 ਸਾਲ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।
ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਰੁੜਕੀ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ 50 ਰੁਪਏ ਦੇ ਮਾਸਿਕ ਵਜ਼ੀਫੇ ਨਾਲ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।
ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪੇਸ਼
ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 1873 ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ।
ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਡੇਢ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਸੈਂਡਮੈਨ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਸੈਂਡਮੈਨ ਨੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਢੁਕਵਾਂ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ, ਕਰਨਾਲ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਉਹੀ ਅਹੁਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੋਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਕਾਰਨ ਬੁਰਾ ਬੋਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਸਦਕਾ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਮਾਲ ਰੋਡ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਸੋਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਖੇਤੀ ਯੋਗ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਬਦੌਲਤ 90,000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ 1903 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਹੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।
ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੇਵਕ ਰਾਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਯੋਗ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਵਿੱਚ 500 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੰਗਾਪੁਰ ਰੱਖਿਆ। ਗੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, INDIAN POSTS AND TELEGRAPH DEPARTMENT
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਣਕ ਇਕੱਠੇ ਉਗਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ। ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ।
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਗੰਗਾਪੁਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਾਰਮ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਦ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੀ।
ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਦੋ ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਟ੍ਰੈਕ ਵਿਛਾਇਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਚਾਰ ਟਰਾਲੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਘੋੜਾ ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਚੁੱਕਿਆ ਬੀੜਾ
ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ ਵਿਆਹ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਿਧਵਾ ਘਰ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੁਕਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਸਾਲ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜੀ ਸਕਣ। ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ।
1922 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਿੱਜੀ, ਵੱਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਟਰੱਸਟ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਤੋਂ ਟਰੱਸਟ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
ਜਦੋਂ ਅੱਧੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅੱਧੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ਆਈਆਂ
1921 ਵਿੱਚ, ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਓ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਾਤਿਮਾ ਜਿਨਾਹ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਮਰਸ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Flickr/aliffc3
ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਉਸੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਘਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈਲੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਸਥਿਤ ਹੈ।
1925 ਵਿੱਚ, ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਖੇਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਹਾਊਸਿੰਗ ਸਕੀਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਾਲੋਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
1927 ਵਿੱਚ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 10 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਹਾਅ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਾਵੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਅਪਾਹਜ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੁੱਜਾ
1951 ਵਿੱਚ, ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।
ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਜਵਾਈ ਧਰਮਵੀਰ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਧਰਮਵੀਰ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1954 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਧਰਮਵੀਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
1970 ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਸਪਤਾਲ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। 1980 ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰਜਨ ਡਾ. ਕੇ.ਸੀ. ਮਹਾਜਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ, ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਉੱਘੇ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਮੁਸਤਾਨਸੀਰ ਹੁਸੈਨ ਤਰਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਲਾਹੌਰ ਆਵਾਰਾਗੀ' ਵਿੱਚ 'ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ' ਨਾਮਕ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।''
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਨਾਇਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੂਫੀ ਜਾਂ ਸੰਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਵੰਡਦੇ ਸਨ।"
ਅੱਜ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਡਾ. ਅਸ਼ਵਨ ਰਾਮ ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਸ਼ੀਲਾ ਬਰੋਨੈਸ, ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ।
ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੁਪੀ ਸਮਾਧ
ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੁਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ, ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਵੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਸ਼ੀਲਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਾਨ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਤਰਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: "ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਠੰਢੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਹੁਤ ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਿੱਦੀਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਰਾਵੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ ਨੇੜੇ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
"ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਫਲੈਕਸ ਦਾ ਪਰਦਾ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ।''
"ਜ਼ਾਹਿਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਥੜ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਫ਼ਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਮੱਧਮ ਪੀਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਧ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਮਕਬਰੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਰੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਹੈ: ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।"
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ Google YouTube ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੀ ਡਾਊਨਲੋਡ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਕੀਜ਼ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ Google YouTube ਕੁਕੀ ਪਾਲਿਸੀ ਤੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੋਗੇ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੋ ਤੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਨੂੰ ਚੁਣੋ।
End of YouTube post, 2
