Kraje spotykają się, aby wypracować porozumienie w sprawie 'plastikowego kryzysu'

Produkcja plastiku eksplodowała w ostatnim stuleciu - dla niektórych jest to cudowny produkt, podczas gdy dla innych jest to koszmar związany z zanieczyszczeniem środowiska.

Naukowcy oszacowali, że w oceanach świata pływa prawie 200 bln cząstek plastiku i liczba ta może się potroić, jeśli nie zostaną podjęte żadne działania.

W 2022 r. kraje zgodziły się opracować prawnie wiążący globalny traktat w celu ograniczenia ilości odpadów i szkodliwych chemikaliów zawartych w niektórych tworzywach sztucznych, ale po upływie dwóch lat nadal nie osiągnięto porozumienia.

We wtorek narody świata ponownie spotykają się na konferencji ONZ w Genewie - czy uda im się w końcu uzgodnić, jak ograniczyć nadmiar plastiku?

Dlaczego plastik jest tak cennym materiałem?

Społeczeństwa ludzkie od setek lat wykorzystują tworzywa sztuczne występujące naturalnie w środowisku w postaci gumy, rogu i szelaku.

Wiek XX przyniósł jednak eksplozję syntetycznych tworzyw sztucznych, wytwarzanych z przetwarzania paliw kopalnych.

Wszechstronność tego materiału, jego wytrzymałość i odporność na wysokie temperatury pozwoliły na tysiące zastosowań, od rur kanalizacyjnych, przez ratujący życie sprzęt medyczny, po odzież.

W krótkim czasie materiał stał się wszechobecny bez zrozumienia jego pełnego wpływu, wyjaśnia dr Alice Horton z brytyjskiego National Oceanography Centre, zajmującego się badaniami nad oceanami.

"W kontekście życia na Ziemi, tworzywa sztuczne istnieją od niedawna i żyją ludzie, którzy nie używali tworzyw sztucznych jako dzieci. Myślę, że to właśnie sprawia, że jest to dość niepokojący materiał," powiedziała dr Horton.

"Eksplodowały w taki sposób, że szeroko aplikujemy je w naszym życiu, a tu nagle zdajemy sobie sprawę, że mogą być z nim problemy."

Jak plastik wpływa na naszą planetę?

Poziom produkcji tworzyw sztucznych wzrósł grałtownie w ciągu ostatnich kilku dekad. W 1950 r. wyprodukowano ich dwa mln ton, a do 2022 r. ilość ta wzrosła do 475 mln ton.

Chociaż tworzywa sztuczne mogą być ponownie wykorzystane, koszty i dostępność infrastruktury recyklingu oznaczają, że bardzo niewiele z nich jest poddawanych przetworzeniu. Według analizy przeprowadzonej przez czasopismo Nature, około 60% wszystkich tworzyw sztucznych jest jednorazowego użytku, a szacuje się, że tylko 10% jest poddawanych recyklingowi.

Wykazano, że plastik gromadzi się w środowisku morskim, gdzie stwarza szczególne problemy dla zwierząt, które mogą go połknąć.

"Mogą pomylić go z jedzeniem, co następnie uszkadza ich narządy wewnętrzne, a także może prowadzić do śmierci z powodu trudności z trawieniem," powiedziała Zaynab Sadan, liderka w zakresie tworzyw sztucznych z organizacji ekologicznej World Wide Fund for Nature (WWF).

Powiedziała, że mogą one również zaplątać się w porzucony sprzęt połowowy lub plastikowe opakowania, które dostały się do oceanu z kanalizacji.

Po przedostaniu się do środowiska większość tworzyw sztucznych rozpada się na coraz mniejsze kawałki - znane jako mikrodrobiny plastiku. Zostały one znalezione na wszystkich szerokościach geograficznych, od głębin morskich po szczyty górskie, i we wszystkich organizmach, jakie kiedykolwiek testowano.

Kontynuowane są badania w celu zrozumienia ich pełnego wpływu, przy czym niektóre gatunki radzą sobie lepiej niż inne. Dr Horton ostrzega jednak, że istnieje próg, po przekroczeniu którego zwierzęta zaczynają cierpieć.

"Kiedy [dochodzi do] akumulacji plastiku w tkankach, zaczynamy obserwować stany zapalne, uszkodzenia komórek, zmiany hormonalne. Rzeczy, które nie zabiją organizmu, ale mogą mieć ten kumulujący się, długoterminowy efekt, w którym stają się coraz słabsze, coraz bardziej chore i albo zachorują, albo umrą," wyjaśniła.

Czy plastik jest dla nas szkodliwy?

Według nowego raportu ekspertów, tworzywa sztuczne stanowią "poważne, rosnące i niedostatecznie rozpoznane zagrożenie" dla zdrowia ludzkiego.

Lancet Countdown, który śledzi powiązania między zdrowiem a zmianami klimatu, oszacował, że choroby i zgony związane z "kryzysem plastikowym" są odpowiedzialne za co najmniej 1,5 bln dolarów (około 5,6 bln zł) szkód związanych ze zdrowiem rocznie.

Obejmuje to zanieczyszczenie powietrza spowodowane produkcją plastiku, podwyższone ryzyko zachorowania na raka, choroby układu oddechowego i poronienia spowodowane zanieczyszczeniem plastikiem w naszych ciałach.

Tworzywa sztuczne zawierają ponad 16,000 substancji chemicznych, takich jak barwniki i środki zmniejszające zapalność, z których niektóre są toksyczne i rakotwórcze.

Pomimo rosnącej liczby dowodów na zagrożenia związane z plastikiem, raport Lancet podkreśla, że brakuje przejrzystości co do tego, co znajduje się w większości produktów. Tylko jedna czwarta chemikaliów z tworzyw sztucznych posiada dane na temat ich wpływu, a spośród tych, które zostały przetestowane, 75% uznano za "wysoce niebezpieczne".

Co ma być uzgodnione?

W 2022 r. kraje uzgodniły, że w ciągu dwóch lat potrzebny będzie globalny traktat w celu rozwiązania tej kwestii.

Termin ten minął w grudniu 2024 r., po pięciu rundach negocjacji, a traktat nie został podpisany.

We wtorek ponad 170 krajów spotyka się ponownie, aby spróbować osiągnąć porozumienie.

Prawie 100 z nich wzywa do zawarcia "ambitnego" traktatu, który obejmowałby zobowiązanie do ograniczenia poziomów produkcji. Jednak grupa krajów produkujących ropę naftową, w tym Rosja i Arabia Saudyjska, wyraziła silny sprzeciw, chcąc, aby rozmowy nie koncentrowały się na zmniejszeniu produkcji, ale na większym recyklingu.

Zapotrzebowanie na ropę naftową w globalnych systemach energetycznych i transportowych ma osiągnąć szczyt w ciągu najbliższych kilku lat, ponieważ kraje przechodzą na bardziej ekologiczne technologie.

Może to sprawić, że tworzywa sztuczne pozostaną jednym z niewielu rynków dla przemysłu naftowego. Wszelkie wysiłki zmierzające do ograniczenia produkcji mogą spowodować krótkoterminowe szkody gospodarcze dla krajów, których ekonomia opiera się na eksporcie ropy i gazu.

Koalicja biznesowa, do której należą jedni z największych globalnych użytkowników plastiku, tacy jak Nestle i Unilever, wzywa rządy do wprowadzenia skoordynowanych podatków od swoich firm, aby pomóc w pokryciu kosztów recyklingu i usuwania odpadów z tworzyw sztucznych.

Jak można ograniczyć ilość plastiku?

Tworzywa sztuczne jednorazowego użytku w największym stopniu przyczyniają się do powstawania odpadów z tworzyw sztucznych w środowisku, a większość pochodzi z opakowań żywności.

Możesz zabrać ze sobą pojemnik lub kubek wielokrotnego użytku jeśli zamawiasz jedzenie na wynos, a podczas zakupów spożywczych rozważ zabranie zamykanej torby wielokrotnego użytku, aby zważyć owoce i warzywa.

Szacuje się, że ponad jedna czwarta mikrodrobin plastiku w środowisku pochodzi z opon samochodowych. Dla tych, którzy są w stanie, chodzenie pieszo i jazda na rowerze do lokalnych sklepów lub dzielenie podróży samochodem z przyjaciółmi lub sąsiadami może być alternatywą.

Unikaj tworzyw sztucznych, które łatwiej rozkładają się na mikrodrobiny plastiku - takich jak guma do żucia i brokat.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Magdalena Mis i Nicole Frydrych