قره‌باغ؛ یک قدم تا جنگ

هفته گذشته وزارت دفاع جمهوری آذربایجان اعلام کرد یک هلی‌کوپتر نظامی ارمنستان را در خط آتش‌بس سرنگون کرده. خط آتش‌بس که به آن "خط تماس" هم می‌گویند در واقع مرز بین نیروهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان در منطقه قره‌باغ علیا (یا ناگورنو قره‌باغ) است.

از اوایل دهه نود میلادی که دو طرف بعد از بیست سال آتش‌بس کردند، این بدترین حادثه بوده است. حادثه‌ای که در آن سه ارمنی کشته شدند و افسر جمهوری آذربایجان که هلی‌کوپتر را سرنگون کرده بود مدال شجاعت گرفت.

این رویداد جای نگرانی فراوان دارد، به ویژه پس از افزایش درگیری‌ها در طول تابستان که منجر به مرگ ۲۰ سرباز از هر دو طرف شد.

جمهوری آذربایجان می‌گوید مقصر ارمنی‌ها هستند که هلی‌کوپترهای‌شان را بالای مواضع آنها فرستاده‌اند. ارمنی‌ها می‌گویند هلی‌کوپتر در حال پرواز تمرینی بوده که رویه‌ای عادی‌ست، و هیچ خطری (متوجه طرف مقابل) نمی‌کرده.

در ویدئویی که از سوی مقام‌های جمهوری آذربایجان منتشر کرده می‌توان دید که موشکی شلیک می‌شود و یکی از دو هلی‌کوپتر را منفجر می‌کند. بعد فریادهای هیجان‌زده سربازان جمهوری آذربایجان به گوش می‌رسد.

انتقام‌جویی؟

این قبیل حمله‌ها را با منطق نظامی نمی‌شود توجیه کرد. اگر درگیری کوچک با سلاح‌های سبک باشد، می‌شود گفت یک فرمانده محلی تصمیم گرفته، اما استفاده از سلاح سنگین تصمیمی است که در سطح بالای سیاسی گرفته می‌شود.

می‌شود گفت چنین حمله‌هایی هدفی جز قدرت‌نمایی ندارد.

جمهوری آذربایجان که بازنده جنگ ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴ بود، بیشتر تمایل دارد آتش‌بس را لرزان نگه دارد. چراکه به این ترتیب به دنیا نشان می‌دهد خط آتش‌بس، داخل مرزهای به‌رسمیت‌شناخته‌شده این کشور است و مناطق آن سوی آن دست نیروهای نظامی ارمنستان است.

می‌توان گفت موارد نقض آتش‌بس از سوی جمهوری آذربایجان بیشتر است، اما ارمنی‌ها هم بدشان نمی‌آید قدرت‌نمایی کنند. یک نمونه اخیر حمله‌شان به مواضع طرف مقابل است (در ۳۱ ژوئیه) که در آن تعداد زیادی از سربازان جمهوری آذربایجان کشته شدند.

بعید نیست که سرنگون کردن هلی‌کوپتر به تلافی آن عملیات بوده باشد.

اگر عقب‌تر برگردیم حادثه مشابهی هم درست بیست و سه سال پیش رخ داد، در نوامبر ۱۹۹۱، از قضا در منطقه‌ای که با محل حادثه اخیر هم فاصله چندانی نداشت. آن روز طرف ارمنی بود که هلی‌کوپتر حامل مقام‌های جمهوری آذربایجان و چند میانجی را سرنگون کرد. آن حمله یکی از جنجال‌برانگیزترین لحظه‌های جنگ بود.

پاسخ 'دردناک'

اما این‌ بار هم وضعیت کم نگران‌کننده نیست.

این قبیل حوادث نشانگر آن است که در بیست سال گذشته فضا در خط آتش‌بس قره‌باغ علیا به مرور نظامی‌تر شده - در منطقه‌ای که حضور نظامی در آن از هر جای اروپا بیشتر است.

آسمان پر است از هلی‌کوپتر و جنگنده و هواپیمای بی‌سرنشین، روی زمین تسلیحات سنگین، و جلوی آن‌ها در خطر مقدم، حدود ۲۰ هزار سرباز در سنگرهایی که بیشتر به دوران جنگ جهانی اول می‌ماند.

به‌طور مشخص جمهوری آذربایجان هر سال صدها میلیون دلار درآمد نفت و گازش را صرف خرید تسلیحات سنگین می‌کند.

این در حالی‌ است که حضور بین‌المللی در این منطقه از سال ۱۹۹۴ به این‌سو تغییر نکرده: همچنان فقط شش بازرس از سازمان امنیت و همکاری اروپا باید مراقب حفظ آتش‌بس در خط ۱۶۰ کیلومتری آتش‌بس باشند - و البته در مرز رسمی ارمنستان و جمهوری آذربایجان که فضایی سنگین بر آن حاکم است.

اخیرا رؤسای‌جمهور دو کشور، یعنی سرژ سرکیسیان و الهام علی اف، مذاکرات رودررو را از سر گرفتند. ازماه اوت تا کنون سه دور دیدار و گفتگو برگزار شده که آخرینش حدود دو هفته پیش در پاریس بود.

این دیدارها برای پیش‌برد مذاکراتی که از نفس افتاده خوب است، اما میانجی‌‌ها امیدی به گشایش در این مذاکرات ندارند، به‌ویژه با توجه به جنگ در اوکراین که باعث اختلاف درونی سه کشور واسطه شده: یعنی روسیه با فرانسه و آمریکا.

حادثه اخیر زنگ خطری‌ است که نیروهای دو طرف همواره یک قدم با جنگ بعدی فاصله دارند،‌ و فقط به‌خاطر ارزیابی‌ کنونی‌شان از منافع خودشان است که درگیر نمی‌شوند.

در شرایط فعلی خطر اقدام‌های تلافی‌جویانه زیاد است. به‌خصوص که ارمنی‌ها تهدید کرده‌اند پاسخی 'دردناک' به سرنگونی هلی‌کوپترشان بدهند.